Нохчийн Республикин пачхьалкхан симфонин оркестр

Оркестр кхоьллина 1939 шарахь музыкальни училищин хьехархочо Д. Беслера. Хьалхарчу составин декъашхой бара СССР-н тайп-тайпанчу консерваторешкара баьхкина къона музыканташ — Москвара а, Ленинградера а, Бакохара а, кхечара а. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом а, депортаци а бахьана долуш йукъахбелира оркестран болх.

1950-гӀа шерашкахь оркестро шен болх йуха а дӀаболийра Нохч-ГӀалгӀайн АССР Пачхьалкхан филармонин декъехь. 1965 шарахь оркестран куьйгалхо а, коьрта дирижёр а, хилира Украинин ССР халкъан артист Вощак Ярослав^[1].

Вощакан хӀусамнана, Украинин ССР халкъан артистка Поливанова Галина (сопрано) оркестран солист хилира 1966 шарахь, Одессера консерватори чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа Одессера операн а, балетан а, театрехь солист болх бира. 1956 шарахь иза хилира Ерригсоюзан вокалистийн а, балетан хелхарчийн а конкурсан лауреат, 1957 шарахь Москох дӀайаьхьначу Дуьненайукъара кегийрхойн а, студентийн а фестивалан лауреат^[1].

Оркестре болх бан оьцура кхечу гӀаланашкара музыканташ а, музыкальни училищаш чекхъйаьхнарш а, тӀеман музыканташ а. Дукха хан йалале оркестран рогӀера ладогӀархой хилира, цуьнан массо а концерташка богӀуш. Оркестран репертуарехь йара Бетховенан а, Франц Шубертан а, Мендельсонан а, Вердин а, Россинин а, Листан а, Вагнеран а, кхин а гӀарабевллачу композиторийн произведенеш. Цул совнаха, Соьлжа-ГӀала гастролашкахь баьхкира дуккха а гӀарабевлла музыканташ (скрипач Коган Леонид, пианисташ Нейгауз Генрих а, Рихтер Святослав а, Гилельс Эмиль а, виолончелист Даниил Шафран а). Аьхка Соьлжа-ГӀаларчу культуран паркехь дӀайаьхьира симфонин мукъамийн концерташ^[1].

1970-чу шерашкахь коьрта дирижёр хӀоьттира Григорьев Леонид, цул тӀаьхьа - Балабанов Леонид. ШолгӀа дирижёр вара Тимонин Александр^[1].

Музыканто а, композиторо а Халебский Александра жигара болх бира оркестраца. Шен дахаран дуккха а шераш дӀаделла цо нохчийн а, гӀалгӀайн а мукъамаш бовзийтарна. Халебскийн произведенеш оркестран репертуаре йогӀура, уьш кест-кеста гойтура радиохь а, телевиденехь а^[1].

Оркестр кхиорехь доккха дакъа лоцу Павел Ядых а, Леонид Сумелиди а, Вальтер Мнацаканов а, Олег Андреев а, Раиса Кошелева а, Валентина Шилова а, Раиса Забродкина а, Альви Мазаев а, Джабраил Хангошвили а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъволу артист В. Н. Земсков, М. З. Снитко^[1].

Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Пачхьалкхан филармонин оркестр йара СССР-хь къобалйинчу хьалхарчу итт симфонин оркестрийн могӀарехь. Дерриге а концерташ дӀа а йоьхкина. Оркестро дакъалоцура республикан массо а баккхийчу культурин мероприятешкахь. Оркестран дуккха а музыканташ Соьлж-ГӀаларчу музыкальни училищехь хьоьхуш бара. 1970-гӀа шерашкахь оркестрехь вара 90 гергга музыкант. Уггаре а билгалваьллачех цхьаъ вара Киршенбаум Леонид, иза шен 12 шо долуш тобанехь хьалхара скрипка лакха волавелира. 1977 шарахь цунна йелира Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артистан цӀе^[1].

1978 шарахь оркестр хилира Чечен-ГӀалгӀайн АССР-н Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат.

1980 —1992 шерашкахь коьрта дирижер вара Раевский Валерий.

Оцу хенахь шолгӀа дирижёр йара Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъйолу артистка М. Яндьева, дуьххьарлера гӀалгӀайн дирижёр. Москохара а, Ленинградера а консерватореш чекхъйаьхна. 1991—2004 шерашкахь цо хьехна Нью-Йоркехь, Кембриджехь, Бостонехь, Латинан Америкехь хьешан дирижер йара, цхьа могӀа дуьненайукъара конкурсашкахь жюрин декъашхо йара. Карарчу хенахь ГӀалгӀайн Республикан хьакъйолу артист, Парагвайн музыкан академин ректор.

1992—1993 шерашкахь оркестран коьрта дирижер вара РСФСР хьакъволу артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан артист, композитор Эдисултанов Алаш. И дарж хӀоттале цо кхоьллина эстрадан оркестр, цу чохь директор а, дирижёр а вара иза, цул тӀаьхьа циркехь дирижёран болх бира. Оркестран репертуар шорйина композиторийн керлачу произведенешца, масала, Халебский Александр а, Шахбулатов Ӏаднан а, Бексултанов Ӏумар а, Димаев СаьӀид а, Чергизбиев Зайнди а, Б. Шнапер а, Л. Шаргородский а^[1].

1990-гӀа шерашкахь, хьал йукъара телхина хилар бахьана долуш, оркестран болх сацийра. ТӀеман гӀуллакхаш бахьана долуш материальни база а, бахам а кхоччуш хӀаллакбина, дуккха а музыканташ дӀабахара республикера^[1].