Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Соьлжа-ГӀалин оьрсийн драмин М. Ю. Лермонтовн цӀарах театр

Лермонтовн цӀарах йолу Соьлжа-ГӀалин оьрсийн драман театр — 1904 шарахь кхоьллина республикански театр, лаьтта Соьлжа-ГӀалахь. Театр кхолларан йуьххьехь лаьтташ вара Вахтангов Евгений оьрсийн театран гӀараваьлла говзанча. Цул тӀаьхьа театре болхбеш бара СССР-н халкъан артисташ Броневой Леонид а, Смоктуновский Иннокентий а, РСФСР-н халкъан артисташ Быкова Римма а, Солцаев Мималт а, Дудаев Муса а, Россин Федерацин халкъан артист Хакишев Руслан а, кхиболу гӀарабевлла театран гӀуллакххой[1].

Истори

Кхолладалар

undefined

1904-чу шарахь Соьлжа-ГӀалахь кхоллаелира белхалойн театран тоба. ХӀетахь Владикавказан музыкально-драман клубехь болх беш хиллачу Вахтангов Евгенийс «Грозный» клубехь оьрсийн а, кхечу пачхьалкхийн а классикийн пьесаш цхьа могӀа спектаклаш хӀиттийра. Вахтанговн дуьххьарлера режиссеран болх бара «Цомгуш нах» цӀе йолу пьеса (Хауптман Герхардан «МаслаӀатан ловзар» пьеси тӀехь). 1909 шеран августехь Владикавказан кружоко Грозненски йукъараллина йовзийтира «Зиночка» спектакль, цу тӀехь ша Вахтанговс ловзийра студент Магнитскийн роль[2].

1910-чу шарахь Вахтангов Соьлж-ГӀала дӀавахара. Театран тобанан сцени тӀехь, цуьнан куьйгаллица, меттигерчу авторан М. Поповн оперетта а, Чехов Антонан «Дядя Ваня» а, кхийерш а хӀиттийра. Спектаклаш дӀайаьхьира велотректӀехь (тӀаьхьо Кировн паркехь)[2].

1920-чу шерашкахь архитекторан А. Ларионовн проектца цара йан йолийра комплекс а, школа а, театр а, зал съездов а. Театр йина меттигерчу мехкадаьттан промышленникан Схиртладзен «пайден цӀено» бух тӀехь, иза йуха дӀахӀоттийра 1914-чу шарахь, Михайловская урамехь (хӀинца Лорсанов Сайпуддинан урам). Театр схьайиллина 1928 шарахь. Дуьххьарлера постановка, 1929 шеран 12 январехь хӀоттийна, Ромашевн «Криворимскан чаккхе» цӀе йолу пьеса йара[3][4].

1938-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Халкъан Комиссарийн Советан леррина сацам арахийцира оьрсийн драман театр схьайелларх лаьцна. 1938 шеран ноябрехь хьовсархошна гира коллективан дуьххьарлера болх, иза официалехь къобалйинчул тӀаьхьа — Погодин Николайн «Человек с оружием» пьеси тӀехь хӀоттийна спектакль[4].

Оьрсийн театран тайп-тайпанчу заманашкахь режиссерш бара М. Трофимовский, И. Гуревич, В. Игнатов, В. Белов, Е. Красницкий, А. Исаев, В. Губин, Н. Децик. 1941-чу шарахь велла 100 шо кхаьчначу хенахь М. Ю. Лермонтован, цуьнан цӀе тиллина театр[4].

1957-чу шарахь Нохчийчоьнан-ГӀалгӀайчоьнан автономи меттахӀоттале театран регионан драман театран статус йара[5].

Театро хӀоттийра Чехов Антонан «Иванов а», «Дядя Ваня а», Достоевский Фёдоран «Зулам а, таӀзар а», «МогӀарера дийцар» (В. Розовс хӀоттийна Гончаров Иванан романан буха тӀехь), Арбузов Алексейн «Иркутскин дийцар», А. Розовн «Аьтто бойла», «Бакъволчу стеган дийцар» (инсценировка Т. Лондони, повесть Борис Полевой "Бакъволчу стагах лаьцна туьйра", Шекспиран Уильяман «Гамлет», "Мария Тюдор" Гюгон Викторан, Горький Максиман «Лаха кӀоргенаш», Шиллер Фридрихан «Тешнабехк а, безам а», "Бесприданница", «ХӀора хьекъалечу стагехь тоьар ду сонталла», «Борзаш а, уьстагӀий а» Александр Островский, "Клоп" Владимир Маяковскин, "Маскарад" Лермонтов Михаилан, Имре Мадац яздина "Адамийн бохам" а, кхин а дуккха а[6].

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь Соьлжа-ГӀаларчу оьрсийн театрера концертан бригадаш фронте йахара. Артисташа ахча гулдина кеманаш дан. Ахча гулдарна театрна баркаллин кехат делира Лакхарчу главнокомандующичо. 1942—1944 шерашкахь театр эвакуаци йара Малхбален Сибрехи[3]

1950-1980 шераш

1950-1954 шерашкахь театран коьрта директор вара Украинин ССР-н халкъан артист Г. Полежаев. 1950-чу шарера 1955-чу шаре кхаччалц хӀора сезон дӀайалале театран труппа ерриг аьлча санна карлайоккхуш яра. 1950—1951 шерашкахь 13 премьера хилира. Хууш ма-хиллара, спектаклаш кечъйар оццул сиха хиларна, церан дикалла ларамаза галйолу.

Грознера бахархошна ца тов цхьаболу гӀурт а, идей йоцу, хӀордакха кхоьллинарг, цхьаберш «искусство» бохучу куц-кепехь гайта гӀерташ хилла хьалха цхьаберш, хьан пурбанца, «артисташ» бу.

— йаздина «Грозненский рабочий» газето 1950 шеран октябрехь[5].

1955-чу шарахь режиссеро А. Ридала хӀоттийра Розов Викторан «Аьтто бойла!» Коьртачу ролех цхьаъ, Аверин Андрей, ловзийна Броневой Леонид. «Грозненский рабочий» газето йаздина:

Къоначу художникан Л. Броневойн кхоллараллин боккха кхиам бу пьесин коьртачу турпалхочун Аверин Андрейн васт. Довха, дика, кӀеда забарца, майра, самукъане, художнико скульптураш йо шен турпалхочун дог эцаме, цецвоккхуш дахарехь санна, оццу хенахь чолхе а, бӀостане а васт[5].

Броневой Леонида театрехь цхьана сезонехь бен болх ца бира. Цо ловзийна Мересьевн роль «Бакъволу стаг» спектаклехь (Полевой Борисан «Бакъволчу стагах лаьцна дийцар» дийцарна тӀехь Т. Лондонан драматизаци), "Бажал чохь долу жӀаьла" спектаклехь ролех цхьаъ. Иштта режиссеран декхарш кхочушдира цо, Е. Красницкийца цхьаьна хӀоттош «Гуш воцу Димка» цӀе йолу берийн водевильни спектакль[5].

1957-чу шарахь Нохчийчохь граждански тӀеман истори йуьйцуш йолу «Инзаре денош» спектаклан премьера хилира. Цул тӀаьхьа, А. Арбузовн «Иркутскан дийцар» а, В. Розовн «Цхьатерра доцу къийсам» а хӀоттийра[5].

Театро хьовсархошна йовзийтира «Гамлет» (Нохчийн-ГӀалгӀайн АССР-н а, РСФСР-н а хьакъйолу артист Г. Гладких) а, «Анна Каренина» (коьрта роль ловзош В. Плужникова) а спектаклаш. Шина а постановкин режиссёр вара Н. Децик, художник вара Э. Валентинов[5].

1962 шарахь республикан шина а драман театро, къоман а, оьрсийн а, Москох Кремлан театран сцени тӀехь гайтира спектаклаш. Нохчийн театро коьртачу шахьаран хьовсархошна гайтира Гамзатов Расулан пьеси тӀехь хӀоттийна "Ламанан зуда" спектакль. Лермонтовхоша йовзийтира Н. Музаевн «Стагах тешам» цӀе йолу произведени. И спектакль гайтира Москохарчу телевизионехь. Шина а театран коллективийн сий деш приём дӀайаьхьира РСФСР-н культуран министро А. И. Поповс[5].

Лермонтовн театро хӀоттийна къоман драматургин дуьххьарлера произведени яра Н. Музаевн «Стагах теша» цӀе йолу пьеса. Цул тӀаьхьа хӀиттийра нохчийн а, гӀалгӀайн а авторийн пьесаш: А. Мальсаговн «Со цхьалха хир вац», «Юхадоьрзур ду тхо, Нани!» а, Боков Ахметан «Юран замане» а[5].

Оьрсийн театран дуккха а режиссерша, масала, Н. Децика а, В. Вайнштейна а спектаклаш хӀиттийра Лермонтовн цӀарахчу театрехь а, Нурадиловн цӀарахчу театрехь а. Шен рогӀехь Хакишев Руслана а, Солцаев Мималта а цхьа могӀа постановкаш хӀиттийра Лермонтовн цӀарахчу театран сцени тӀехь[5].

1979 шарахь Ерригсоюзан венгерийн драматургин фестивалехь ерриг пачхьалкхехь ши бӀе гергга театро гайтира венгерийн авторийн пьесаш. Лермонтовн цӀарахчу театро хӀоттийра Ӏимре Мадачен «Стеган бохам» цӀе йолу спектакль. Режиссёран, театран коьртачу режиссёран, Нохчийчоьнан хьакъволу артистан, Ленинан комсомолан цӀарахчу совгӀатан лауреатан Солцаев Мималтан кхолларалла дипломаца а, совгӀатца а билгалъйаьккхина, кхочушдина исбаьхьаллица диплом делира РСФСР-н халкъан артистана В. Н. Оглоблин[5].

1980-1989 шерашкахь театран актриса йара Россин Федерацин хьакъйолу артистка Башлакова Татьяна Геннадьевна.

1990-гӀа шерашкара таханлерчу дийне кхаччалц йолу мур

Нохчийн Республикан территори тӀехь хиллачу политикан ч1ог1а ца хилар а, ши тӀом а бахьана долуш, театр ма-дарра аьлча болх сацийра. Театран гӀишло йохийна, дукхахболу артисташ республикера дӀабахана. 15 шо гергга хан йаьккхинчул тӀаьхьа шен болх йуха а дӀаболийна Лермонтовн театро. 2005 шеран 9 апрелехь 67-гӀа театран сезон схьайиллина Александр Островскийн трилогин бух тӀехь «Хьо дӀавоьдург ду хьуна карор ду» спектаклан премьерица[6].

2005-чу шеран июнехь 5-чу дийнахь Москох Нохчийн Республикин культурин денойн гурашкахь актёрийн юккъерчу цӀийнехь дӀайаьхьира «Иштта театр йара» цӀе йолу суьйре, Лермонтовн театрна лерина. «Хьо вахнарг карор ду хьуна» цӀе йолчу пьеси тӀера кийсак йовзийтира. Нохчийчоьнан куьйгалло сийлахь цӀераш а, баркаллин кехаташ а делира театран хиллачу а, хӀинцалерчу а белхахошна. Лермонтовн цӀарах мидал елла театрна. Кхечу цӀарца чекхъйелира и суьйре: "Иштта театр яра. Иштта театр ю"[6].

2005-чу шеран сентябрь баттахь театр кхайкхира Новочеркасске Россин Къилбаседа Россин театрийн «Комплимент» цӀе йолчу фестивале. Хьовсархоша а, критикаша а Ӏаламат дика тӀеийцира «Хьо вахнарг карор ду» цӀе йолу пьеса. Тобано фестивалан гран-при йаьккхира шина номинацехь:

  • театр денъйарна;
  • спектаклан тоьлла сценографи а, исбаьхьаллин дизайн а йарна[6].

Оццу шарахь Лермонтовн театро дакъалецира Нальчикехь дӀайаьхьначу "Улыбка друзей" комедин фестивалехь[6].

ЮНИСЕФ-ан берийн фондаца цхьаьна Ахмадов Мусан сценари тӀехь кечйира берийн спектакль «Суна ца лаьа саьрмика хила», цуьнан сагӀадоьхучу спектаклаш хилира 2005 чекхдолуш — 2006 шерашкахь долалуш[6].

2006-чу шеран июнехь театран коьрта директор хӀоьттира Солцаев Мималт. Оцу даржехь висира иза 2013-чу шарахь ша велла дӀаваллалц[6].

2007-чу шеран сентябрехь Новочеркасскехь дӀайаьхьначу «Комплимент» цӀе йолчу Дуьненайукъарчу шолгӀачу фестивалехь дакъалаьцна театро, пхеа номинацехь грамоташ елла цунна:

  • Фестивалан декъашхочун диплом;
  • Театран балхана лерина хиларна диплом;
  • Уггаре а шовкъе а, хьакъйолу а балхана авторна диплом (Солцаев Мималт);
  • Тоьллачу актеран дуэтан диплом (Нохчийн халкъан артиста Марисултанов Ӏалис кхоьллина инарла Ермоловн васт);
  • Тоьллачу актеран дуэтан грамота (Нохчийн халкъан артиста Вахидов Бай-Ӏалис кхоьллина Таймиев Бейбулатан васт)[6].

ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа театран шен концертан зал ца хилла, цундела труппан репетицеш йан дийзира Соьлжа-ГӀаларчу «Оргтехника» культурин центрехь. 2012-чу шеран июнехь схьайиллина театран керла гӀишло. Театран аудиторехь 500 меттиг йу. Сценин гӀирс кхузаманан дуьненан стандарташца богӀуш бу: оркестран ор хьалаайа а, охьадаккха а йиш йу, сцена кечйина йу уггар генахь хьовсархочун меттиг сценина 17 метр бен ца хилийта. Театрехь йу 100 меттиг йолу репетицин зал а, кхузаманан духарш хийцаран чоьнаш а, производственни пхьалгӀа комплекс а. ГӀишлонна хьалха хӀоттийна бу Лермонтов Михаилан хӀоллам[7].

Филателехь

undefined

1991 шарахь арахийцира исбаьхьаллин мухӀар тоьхна конверт, цу тӀехь театран гӀишлонан сурт а долуша[8].

Билгалдахарш

  1. ↑ chechentourism.
  2. ↑ 1 2 checheninfo.
  3. ↑ 1 2 grozny.
  4. ↑ 1 2 3 festival.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ташаева.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 mkchr.
  7. ↑ Государственный русский драматический театр имени М.Ю. Лермонтова начал новый отсчет времени. Информационное агентство "Грозный-Информ" (2012 шеран 19 июнь). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 18 декабрь. Архивйина 2013 шеран 9 мартехь
  8. ↑ 1991 год. Каталог почтовых марок СССР. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 12 февраль. Архивйина 2010 шеран 29 январехь

Литература

  • Тихомиров П. Е. Есть такой театр. — М.: Пробел-2000, 2013. — 396 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98604-400-2.

Статьяш

  • Абаджан Г. В год золотого юбилея // Грозненский рабочий: газета. — 1988. — № 11 ноября. — С. 4.
  • Абалаева Малика. Обретённое счастье // Вести республики: газета. — 2012. — № 192. — С. 8.
  • Абалаева Малика. От судьбы никуда не уйдёшь... // Вести республики: газета. — 2012. — № 219(1902). — С. 6.
  • Абалаева Малика. «Звезда Кавказа» - призыв к нравственности // Вести республики: газета. — 2013. — № 182. — С. 3.
  • Абалаева Малика. «Звезда Кавказа» - воплощение добра и гуманности // Вести республики: газета. — 2013. — № 133. — С. 3.
  • Абалаева Малика. «Брак по расчёту» // Вести республики: газета. — 2013. — № 1—2(1935).
  • Абалаева Малика. Удачный дебют // Вести республики: газета. — 2014. — № 12.
  • Абалаева Малика. Успешная премьера «Дорогой снохи» // Вести республики: газета. — 2012. — № 23 октября. — С. 4.
  • Абетаева М. Здравствуй, театр! // Вести республики: газета. — 2011. — № 120. — С. 3.
  • Абетаева М. Увидим новые постановки // Вести республики: газета. — 2010. — С. 4.
  • Абетаева М. «… Я не могу сказать, что стал актёром, я иду к этому…» // Вести республики: газета. — 2010. — № 205. — С. 4.
  • Аюбов Замид. Аплодисменты от «Комплимента» // Молодёжная смена: газета. — 2005. — № 88. — С. 7.
  • Аюбов Замид. Есть такой театр // Молодёжная смена: газета. — 2005. — № 46(249). — С. 3.
  • Белолипецкий В. Надежды оправданы // Грозненский рабочий: газета. — 1962. — № 8 марта.
  • Белявская Р. «Гамлет» // Кавказская здравница: газета. — 1964. — № 8 сентября.
  • Бермус Г. «Маскарад» // Грозненский рабочий: газета. — 1963. — № 27 февраля.
  • Берсанукаева Хеди. Добро пожаловать, коллеги! // Вести республики: газета. — 2005. — № 32. — С. 4.
  • Берсанукаева Хеди. Есть такой театр! // Грозненский рабочий: газета. — 2005. — № 12 августа. — С. 3.
  • Берсанукаева Хеди. Прощай, 74-й театральный сезон // Вести республики: газета. — 2005. — № 9 августа. — С. 4.
  • Виноградов Б. «Анна Каренина» // Грозненский рабочий: газета. — 1960. — № 9 октября.
  • Газиева Аза. Всеми любимый театр русской драмы // Вести республики: газета. — 2010. — № 99(1282).
  • Джамулаев Аслан. Занавес поднят // Молодёжная смена: газета. — 2012. — № 46. — С. 1.
  • Егоров Н. Что мешает росту областного театра // Грозненский рабочий: газета. — 1952. — № 19 января.
  • Исаев Тауз. Третья премьера // Вести республики: газета. — 2007. — № 76. — С. 4.
  • Исаев Тауз. Чехов в классическом прочтении // Молодёжная смена: газета. — 2012. — № 8 декабря.
  • Каштарова Замина. Лермонтовке - 75! // Вести республики: газета. — 2013. — № 245. — С. 8.
  • Культурное строительство в Чечено-Ингушетии (июнь 1941 - 1980 гг.). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1985.
  • Лабазанов Муса. «Рыцари кавказских гор» // Столица +: газета. — 2008. — № 85. — С. 3.
  • Луккер В. В стороне от главной линии // Грозненский рабочий: газета. — 1955. — № 17 мая.
  • Луккер В. «Димка-Невидимка» // Грозненский рабочий: газета. — 1956. — № 7 января.
  • Магомаева Диана. Скоро премьера! // Вести республики: газета. — 2012. — № 33.
  • Муртазалиева Асет. Две жизни русского театра // Грозненский рабочий: газета. — 2014. — № 2(21349). — С. 6.
  • Очман А. Маяковский на сцене Грозненского театра // Грозненский рабочий: газета. — 1965. — № 30 октября.
  • Полонская Е. «Иркутская история» // Грозненский рабочий: газета. — 1960. — № 13 апреля.
  • Полонская Е. Суд времени // Грозненский рабочий: газета. — 1970. — № 6 марта.
  • Полонская Е. «Мы вернёмся, нани!» // Грозненский рабочий: газета. — 1973. — № 17 декабря.
  • Развитой социализм: культура и личность. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1984. — С. 104.
  • Ризаева Сабина. Рыцари кавказских гор // Молодёжная смена: газета. — 2008. — № 46—47.
  • Сергеев Н. «В добрый час!» // Грозненский рабочий: газета. — 1955. — № 23 октября.
  • Стасова З. Первые шаги сделаны // Вести республики: газета. — 2006. — № 33(395). — С. 3.
  • Сулумова Дэти. Театр идёт в ногу со временем // Вести республики: газета. — 2011. — № 188. — С. 4.
  • Ташаева Роза. В преддверии премьеры // Вести республики: газета. — 2007. — № 36(510).
  • Темерсултанова Хава. «Али-Баба» в Русском театре // Столица +: газета. — 2014. — № 9.
  • Умаев Ислам. Русскому театру - 70 лет! // Столица +: газета. — 2008. — № 22.
  • Фёдорова Зинаида. Русский театр: второе рождение // Столица +: газета. — 2012. — № 23. — С. 3.
  • Фёдорова Зинаида. Лермонтовский: жил и будет жить // Вести республики: газета. — 2006. — № 33(395). — С. 3.
  • Цамаева Розана. Театр приглашает // Молодёжная смена: газета. — 2012. — № 58(988). — С. 3.

Нохчийн меттахь

  • Берсанукаева Хеди. Йолуш ю Лермонтовн цӏарах театр (чеченский) // Даймохк: газета. — 2005. — № 64. — С. 3.
  • Вахаева А. М. Лермонтовн цӏарахчу театрехь кхин а цхьа премьера хилла (чеченский) // Даймохк: газета. — 2012. — № 137.
  • Дикаева Я. М. Лермонтовн театрехь - керла спектакль (чеченский) // Даймохк: газета. — 2013. — № 107. — С. 4.
  • Саралиева Т. Нохчийн Республикан кхиаран некъа тӏехь (чеченский) // Даймохк: газета. — 2012. — № 65.
  • Саралиева Т. Театр схьайиллина! (чеченский) // Даймохк: газета. — 2012. — № 66. — С. 3.
  • Эльдерханова З. Пачхьалкхан М. Ю. Лермонтавн цӏарахчу Оьрсийн драматически театран - 75 шо (чеченский) // Даймохк: газета. — 2013. — № 145. — С. 4.

Хьажоргаш

Категореш