Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нохчийн Республикин къоман музей

Нохчийн Республикин къоман музей (оьрс. Национальный музей Чеченской Республики) — мохкбовзаран Ӏаламан а, историн а музей ю. Соьлжа-гӀалахь лаьтташ йу. Республикин йарташкахь цуьнан пхиъ филиал йу[2].

Хабар

Музей кхоллар

Нохчийн Республикин къоман музей схьайиллина Соьлжа-гӀалин халкъан дешаран декъо 1924-чу шеран лахьанан-беттан (ноябран) 7-чу дийнахь. Юьхьанцара иза гонан (округан) динан а, оьздангаллин а историн музей яра. 1925-чу шеран чиллин-баттахь (февралехь) схьадиллира нумизматикин дакъа. Музей чохь гул а еш яра Соьлжа-гӀалин а, Нохчийчоьнан а историца йоьзна экспонаташ. Музей кхолла белхаш бина меттигерчу гулдархочо а, чуваьржжиначу филателисто Скалиотти Борисо. Иза музейн хьалхара доладархо вара.

1930-чу шерашкахь музейх Ӏилманан-талламан хьукумат хилира. 1936-чу шарахь музейн Нохч-ГӀалгӀайн республикин мохкбовзаран Ӏаламан музей статус елира.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом а, махкахдаккхар а

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом боьдучу шерашкахь музей болх беш яра. 1944-чу шарахь чиллин-баттахь (февралехь) Сталин Иосифан омраца нохчий а, гӀалгӀай а махках баьхнера. 1950-шерийн юккъе кхаччалц Соьлжа-гӀалин (Грозненски) мехкан мохкбовзаран музей яра иза. Цуьнан фондехь кхо эзар кхо бӀе шовзткъе ялхийтта (3356) экспонат яра.

Нохч-ГӀалгӀайн республика юхаметтахӀоттор

1957-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Автономни Советийн Социалистийн Республика меттахӀоттийра, музей чохь Нохч-ГӀалгӀайчоьно экономикехь а, дешарехь а, оьздангаллехь баьхна кхиамаш гойтуш бара. Иштта дӀахьуш бара серладаккхаран а, кхиоран а, пропагандин а белхаш.

1967-чу шарахь музейн Советийн Социалистийн Республикийн Бертан оьздангаллин коьртачу урхаллин (министерствон) диплом делира, 1973-чу шарахь — РСФСР-ан оьздангаллин министерствон шолгӀачу даржан диплом делира. ТӀаьхьа музейн кхиъ дукха совгӀаташ делла.

1990-чу шерашкахь Нохчийн пачхьалкхан цхьаьнатоьхна музей Къилбаседан ДегӀастехь уггар яккхийчарех цхьаъ яра. Цуьнан фондехь герга 230 эзар ларбеш барам бара. Захаров Пётран цӀарах йолу Нохчийн республикин гайтаман исбаьхьаллин музейн фондехь — герга 4 эзар экспонат яра.

1994-чу шарахь Нохчийчохь шиъ регионан музей яра:

  • Нохчийн цхьанатоьхна музей (мохкбовзаран Ӏаламан музей) а, цуьнан дакъош а:
  • Захаров Пётран цӀарах Нохчийн республикин гайтаман исбаьхьаллин музей а, цуьнан ши филиал а:
    • гайтаман цӀа;
    • гайтаман исбаьхьаллин ишкола-студи;

1990-гӀа шераш долалучу муьрехь Нохчийчоьнан музейш заза даьккхира. Музейн керла гӀишло ийцира, цу чохь музейн раритеташ гайта яккхий майданаш а яра.

Нохчийчуьра тӀемаш

ТӀеман гӀуллакхаша доккха зиен дира нохчийн халкъан историн-культурин тӀаьхьенана. Музейн фондаш 90 % гергга хӀаллакйинера йа дӀайахьнера. Къоман музейн а, Шерипов Асланбекан музейн а гӀишлош йохийнера.

Музейн коьрта мехаллаш йайна: Рубо Францан, Тропинин Василийн, Айвазовский Иванан, Репин Ильян суьрташ. Иштта йайна йерриг этнографин коллекци:

  • 68 нохчийн истанг;
  • XVII—XIX бӀешерашкахьлер герз;
  • Шемалан мухӀар а, шаьлта а;
  • Шерипов Асланбекан хилла хӀуманаш;
  • «Жижиг-галнаш» дохку ша-тайпа шун;
  • Нохчийн хьалхарчу профессиональни суьртдиллархочун Захаров Петран 9 суьртах 7 суьрт.
undefined

Иштта дӀадехьна:

  • дезачу металлех дина 16 гӀалгӀайн (ломан) шаьлта а;
  • 200 гергга божарийн а, зударийн а духарш (чехчаш, доьхкаш);
  • 50 том археологин экспедицийн отчёташ.

1996-чу шеран гӀадужу баттахь (октябрехь) Къоман музей вовшахтуьйхира шина музейх (региональни а, исбаьхьаллин а).

ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьара мур

2004-чу шарахь Соьлжа-ГӀалахь ши гайтам (выставка) дӀахӀоьттира. 2007-чу шеран 18-чу майхь музейн майданаш юхаметтахӀоттийна. 2009-чу шарахь Л. Н. Толстойн а, М. Ю. Лермонтовн а музейшкахь реставраци йина.

ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа музейн фондаш 4 эзар сов хӀуманна тӀекхийтина. 1995-чу шарахь реставраци йан дӀайелла хилла 94 суьрт юхадеира (царна йукъахь Рубо Францан «Гуниб аул йаккхар а, Шамиль йийсар вар а» боху суьрт а). Сургутера юхадеира XIX бӀешеран йоккха ши топ. Карарчу хенахь музейхь 30 эзар сов экспонат йу.

undefined

Музейн хӀара филиалш йу:

  • Мамакаев Ӏаьрбин музей Теркйистехь;
  • Старогладовскехь Л. Н. Толстойн;
  • МахкатӀехь краеведчески;
  • Парабочехь М. Ю. Лермонтовн;
  • Москохахь Татаев Илесан галерей;
  • Мескетахь А. Айдамировн музей.

Студенташа цигахь практика дӀахьо. 2012-чу шеран 5-чу октябрехь музейн керла гӀишло схьайиллина. Музейна чувоьдучохь Севастополь ларйарна сий деш хӀоттийна йоккха ши топ йу

undefined

2021-чу шарахь музейна йоккха реконструкци йина, цул тӀаьхьа цуьнан цӀе «Нохчийн Республикин музей» аьлла хийцина[3][4][5].

Билгалдахарш

  1. ↑ Музей Чеченской республики. chechenmuseum.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  2. ↑ Государственное бюджетное учреждение культуры "Музей Чеченской Республики". Госкаталог. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  3. ↑ Виртуальный филиал Русского музея открылся в Грозном. Газета «Вестник Кавказа (13.12.2013)». ТӀекхочу дата: 2019 шеран 12 март. Архивйина 2019 шеран 10 декабрехь
  4. ↑ Таисия Боршигова. В Чечне после реконструкции и ребрендинга открылся республиканский музей. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 9 январь. Архивйина 2022 шеран 9 январехь
  5. ↑ Алет Нунаева. «Национальный музей ЧР» переименован в «Музей ЧР». Вести Республики. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 9 январь. Архивйина 2022 шеран 9 январехь

Литература

  • Асталов В. А., Хамурзаев И. С. Музейная сеть Чеченской Республики в конце XX — начале XXI века. — Махачкала: АЛЕФ, 2014. — 196 с. — ISBN 9785438606161.

Категореш