Нохчийчоьнан дог

«Нохчийчоьнан дог» цӀе йолу маьждиг дуьненахь уггар даккхийчех маьждиг ду. ХӀара бусалба дин мел лелочара Ӏибадат деш меттиг хилла ца Ӏаш, нохчийн коьртачу шахьаран коьртачу сийлахьчу меттигех цхьаъ йу. Иза схьадиллина 2008-чу шеран октябрь беттан 17-чу дийнахь, ткъа маьждигна Нохчийн Республикин хьалхарчу президентан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цӀе тиллина^[3].

Маьждиг лаьтта Соьлжа эркан исбаьхьачу бердаца, йоккхачу паркан йуккъехь (14 гектар), иза Исламан комплексан дакъа ду, цу йукъайогӀуш, маьждиг доцург, Кунта-Хьаьжин (Дала къайле цӀанйойла цуьнан) цӀе йолу Россин Исламан университет а йу, Нохчийн Республикин Бусалбанийн динан урхалла а йу.

Маьждиг дина Ӏусманан (османийн) классически кепехь. Маьждиган арахьара а, чоьхьара а пенаш травертинан шагатӀулгаца чекхдаьхна, ткъа чоьхьара агӀо кӀайн шагатӀулгаца кечйина йу. Йуккъера чоь дӀакъевлина йу йоккхачу нартолца, диаметр 16 м а, локхалла 32 м а йолуш. Маьждиган 4 момсар йу, хӀора а 63 м лекха, Россин къилбаседехь уггар лекхачарех йу уьш.

Маьждиган майда йу 5000 йеакӀов метр, ткъа цуьнан ницкъ бу 10 эзар сов стаг шена чохь дӀатарван. Оццу барамехь нах ламаздан йиш йу маьждигна уллехь йолчу аьхкенан галерейхь а, майданахь а^[4].

Истамбулера Сийна маьждиган архитектурах тардеш дина ду.

Маьждиган арахьара а, чоьхьара а пенаш чекхдаьхна травертинан шагатӀулгаца, ткъа кхерчан чоьхьара агӀо хьал долуш кечйина йу кӀайн шагатӀулгаца, иза доккху ШагатӀулган хӀорда тӀехь (Туркойн Баликесыр провинци) Мармара Адасы гӀайренна тӀехь.

Маьждиг басаршца кечдина Туркойчуьра баьхкинчу говзанчаша. Кепашца сурт диллархьама (кепаш нохчийн ламастан «бустам» кепехь йина йу), леррина тӀетохарш долу синтетикин а, Ӏаламан а басарш лелийна, уьш бахьана долуш, говзанчаша дийцарехь, маьждигехь шен басарийн гамма ларйийр йу гергарчу 50 шарахь. Къуръан тӀера тӀамарш а, айаташ (тексташ) а йазйан говзанчаша лелийна уггар а лакхарчу кхахьаман дешин опылени^[5].

Маьждиг чохь 36 люстра йу. Церан кепаша дагалоьцу бусалба динехь уггаре а йеза кхо меттиг: царех 27 тарйина Иерусалимерчу Къуббат ас-Сахра маьждигах, йалх Мединатехь Ровзату-Небеви маьждиган кепехь йу, ткъа уггаре йоккха, 8 метр люстра, Маккарчу КаӀбатан кепах тарйина йу^[6] Коллекци кхолларехь лелийна масех тонна бронза а, 2,5 кг лакхара мах болу деши а, 1 миллион сов деталь а^[7]. Люстраш тӀехь нохчийн орнаменташ йу, дизайнерша леррина къастийна. Люстраш Swarovski(оьр.)нохч. кристаллех йина йу туркойн USTUN AVIZE компанино.

Маьждиган пенах ламазна йина михьраб йу (8 метр лекха а, 4,6 метр шуьйра а) кӀайн мраморах йина, Макка агӀорхьара йу, ламаз деш болчарна ламаз дӀахӀотта агӀо гойтуш. Маьждигна чуьра пайдаоьцу каллиграфин искусствох. Къуръанан аяташ говза дӀатардина маьждиган йерриг архитектуран дизайнехь. Маьждиган коьртачу куполна тӀехь 112-гӀа сурат ду, «Ихлас» (цӀанвалар)^[8].

Соьлжа-ГӀаларчу маьждиган серлонан концепци кхаа тӀегӀанах лаьтта. Хьалхара тӀегӀа «заливающее освещение», нисса серло ло конструкцин лахарчу декъан а, минаретийн а. ШолгӀа тӀегӀан ду гӀишлонан архитектурин элементашна акцентни серло латтор. КхоалгӀа тӀегӀа ду синкъерамая серло латтор. Оцу серлоно хьажарца лакхайоккху момсараш, динамически серло тӀетуху йуккъерачу нартолна^[8].

Маьждиган 5000 м² пайде майда йу, момсарийн локхалла 63 метр йу. Исламан центран йерриг а майда йу 14 гектар.

Делан цӀийнан гӀишлонан сейсмически дуьхьало алсамйаьккхина лакхара йу. Луларчу меттигехь масех фонтан хӀоттийна, садаӀа аьтто бу а, аллейш а йу.

2013-чу шарахь «Россия 10» къовсамехь дакъалаьцна «Нохчийчоьнан дог» маьждиго, амма кхаьжнаш тасаран тӀаьххьарчу дийнахь хьалхара меттиг Коломнера Кремло йаьккхира. Къовсамехь 36,8 миллион сов кхаьжнаш гулдинехь а, маьждиг шолгӀачу меттехь хилла. Кадыров Рамзана бехке бира вовшахтохархой фальсификаци йарна, ахча операторийн компанешка доьдуш доллушехь, маьждиган кхаьжнаш дагардина дац аьлла. Цунна дуьхьало йеш Нохчийчоьнан куьйгалхочо бойкот кхайкхийра «Мегафон» а, «Билайн» а мобилан операторшна, цул тӀаьхьа Соьлжа-ГӀаларчу оцу компанийн офисашна хӀоаш кхийсира наха^[9].

2012-чу шарахь болх бан йолайеллачу маьждиган официалан сайта тӀехь шатайпа аьтто бу маьждиган имамашкара хьехамашка ладогӀа а, цаьрга хьовса а. Иштта, дийнахь шозза маьждигера эфир хуьлу (ЧГТРК «Грозный»).

2018-чу шарахь Россехь Соьлжа-ГӀалин 200 шо кхачарна лерина маьждиг тӀехь долуш почтови марка арахийцира.

2015 шарахь Габонехь арахийцира 1000 франкан дагалецаман ахчанаш, цу тӀехь дара маьждиг а, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа а^[10]. Ахчанна зорба тоьхна Москохан ахчанан керто (Московский монетный двор)^[10].