Донди-Йурт

«Донди-Йурт» — Хьалха-Марта гӀалахь йолу долара музей, иза кхоьллина гӀалин вахархочо Адам Сатуевс шен цӀен кертахь.

Сатуев Адам вина 1956 шеран 3 товбецан баттахь. Шен 16 шо долуш иза хилира чемпионатийн мидалхо а, паргӀат латарехь СССР спортан мастер а. Иштта иза ву паргӀат охьатуху латарехь, дзюдохь а, самбохь а СССР дуьненайукъара спортан мастер, куьг латийтарехь (армрестлингехь) Россин чемпионатан детин мидалхо. 1984-чу шарахь машенахь бохам хилира цунна, хала чевнаш йина. Цул тӀаьхьа Чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллехь(оьр.)нохч. гӀуллакх дина цо.

И тайпа музей кхолла ойла жима волуш кхоллайелира Сатуевн коьртехь. Ша воккха мел хуьлу, накъосташца лаьмнашкахь лела волавелира иза. ТӀаьхьо, лакха а хьалавала волавелира иза, тӀулгех йина йаьсса нохчийн йарташ толлуш. Йарташ, дукхахьолахь, лаьттара хӀусамех, тӀеман бӀаьвнех, кешнех. Царех Сатуевс шен музейн бух бина^[1].

1991 шарахь музейн бух биллира (хӀинца уьш 10 эзар сов бу), музей схьайиллина 2000 шарахь^[1]. Сатуевс музейна тӀулгаш гулдо уггаре а хьалха гергарчу Рошни хи тӀера^[1].

Йуьхьанца музей йан ойла меттигерчу йукъаралло дика тӀе ца ийцира, гӀишлошйар мелла а вон хьаьжира. Амма хенан йохалла хьежамаш хийцабелира, атта гӀо дира наха музей йеш а, и йузуш а.

Сатуевс «Донди-Йурт» цӀе тиллина музейна, шен ненан нанас меттигерчу гӀараваьллачу пхьеран сий деш шена тиллинчу «Донда» цӀарах. Иштта, музейн цӀе тиллира «Донди-Йурт»^[2].

Архитектура

Ша музей, Хьалха-Мартанан къилбседа йуьстехь лаьмнашкахь лаьтта, йухаметтахӀоттийна шира эвла йу, 20-30 йеакӀов метр майда дӀалоцуш. Къаьсттана йуха а кхоьллина ширачу заманахь нохчаша шайн дай дӀабоьхкина бӀаьвнаш а, склепаш а йолчу комплекс а, ткъа иштта немцойн некъахочун долахь карийна планашца дина тӀулган цӀа а. Архитектура XVIII бӀешо чекхдолуш дуьйна йу.

ЦӀен чоьнаш тоам болуш кечйина йу, цхьаъ бен йоцу хьешан чоь йу, нохчийн ламастан кепехь коврашца кечйина йолу. ТӀулгийн кертахь лаьтта пеш шен рагӀу деш, цу тӀехь цхьана хенахь зударша кхача кечбеш хилла^[3].

Кхаа гӀат долу бӀов а йина, ша Сатуев наггахь вехаш а волуш. БӀовна дуьхьал тоьла йина, лакхахь дӀакъовлу Ӏуьрг а долуш, вуон хенан хӀоттамах ларйеш. Лаьтта а, пенаш тӀе а дӀатоьхна ду истангица а, уьстагӀийн цӀокаца а. Йуккъехь лаьтта жима стол, цигахь гулбелла доьзалан декъашхой, ткъа лаьттахь Ӏуьллу ах дӀасайаржийна нохчийн пондар. Тоьлина уллохь лаьтта шира къечалг, нохчий махках бахале ша Хьалха-Мартанан йуьртдас хихкина хилла йолу. Уллехь йу 1737 шарахь йина нуьйжа^[4].

Иштта музейн майданахь дина масех Ӏаьнан цӀа, Кавказан тӀамехь хиллачу тӀаьхьарчу гӀишлойн тераниш^[1].

Нохчийчуьрчу бахархоша шайн лаамехь йеллачу ширачу хӀуманашца тӀетоьхначу музейн коллекцина йукъайогӀуш йу нохчийн историн тайп-тайпанчу муьрашкара артефакташ.

Музейн экспонаташна йукъахь йу Сатуевс чӀагӀдарехь, борзан оьмарера йу боху кхаба а, детин мерз-пондар а, гергарчу хьесапехь 60 керамикан хӀума а. Иштта антикваран терзанаш а ду, терзанаш нисдан лелош йолчу шина точкаца къаьсташ; шира плуг; ткъа кхо «ялта дӀадоккху меттиг», чуьра Ӏуьрг даьккхинчу, бӀе шо сов хьалха диначу даккхийчу дечигах лаьтташ. Иштта музейна дӀаелла шира дечиг-пондар, кхаа аса йолу вайнах дӀатоьхна музыкан гӀирс^[1].

Сатуевс дийцарехь, хӀора а ша-шена сий деш волчу нохчийн доьзалехь цӀа а, бӀов а, каш а хилла. Склеп, халкъо тешна ма-хиллара, дахар дӀадоьдуш хилар а, иза сийца даха дезаш хилар а дагадоуьйтуш хилла. Цу кепара, цӀа/бӀов гойту дахар, ткъа склеп гойту Ӏожалла. ТӀулгаш а леладо музейн кхин цхьа символ санна. Сатуевс чӀагӀдо: «ТӀулга тӀехь а ваха Ӏама веза, нагахь санна и тӀулг шен даймохк белахь»^[1].

Карарчу хенахь музей шен долахь лоруш йу елахь а, цигахь рогӀера маьхза экскурсеш йу йуьхьанцарчу а, йуккъерчу а классашкахь доьшучу берашна^[1].

2007-чу шарахь Нохчийчоьнан премьер-министран социалан гӀуллакхашкахула вице-премьер Магомадов Лёма коьртехь а волуш, хьаькамийн тоба еара музее. Иштта тобанна йукъахь вара Нохчийчоьнан дешаран а, Ӏилманан а министр Дадаев Лема а, Нохчийчоьнан культуран министр Музакаев Дикалу а, Урус-Мартанан кӀоштан администрацин куьйгалхо Мохчаев Супьян а, кхиберш а. Л. Магомадовс дийцарехь, Ӏедалан тоба музее еана «энтузиастан инициативана гӀортор йан а, цунна гӀо дан а шатайпа этнографин комплекс ларъйарехь а, кхиорехь а, иза шуьйрачу йукъараллина кхачаме хила йеза». Музей кхолларна Сатуевна елла «Нохчийн Республикин культурин хьакъволу белхахо»^[2].

2008-чу шеран хӀутосург баттахь музейхь хилира Нохчийн Республикин Куьйгалхо Кадыров Рамзан, Нохчийн Республикин Парламентан Халкъан гуламан председатель Д. Абдурахманов, Нохчийн Республикин Правительствон декъашхой, Сийлахь-Везачу Патрион кӀоштан тӀеман ветеранийн администрацин куьйгалхо. Кадыровс дӀахьедира, шатайпа этнографин комплекс ларъйарехь а, кхиорехь а гӀо дан дерриг а хьелаш кхолла дезаш хилар.

Цул сов, Кадыров Ахмад-Хьаьжин цӀарахчу йукъараллин фондо 1 миллион сом делира Сатуевна, иштта делира сийлахь совгӀат — «Нохчийн Республикан сийлахь вахархо» значок. Баркаллин билгало санна Сатуевс сагӀийна елира шен музейн экспонатех цхьаъ — 1894-чу шарахь йина топ^[5].

Оццу шеран июль баттахь Хьалха-Мартанехь хилира музейна лерина «Донди-Юрт – оазис чеченской культуры» журналан презентаци^[6]


Музей «Донди-Юрт»	Музей «Донди-Юрт»	Музей «Донди-Юрт»


Музей «Донди-Юрт»	Музейн экспозици «Донди-Юрт»	Музейн экспозици «Донди-Юрт»


Музейн экспозици «Донди-Юрт»	Музейн экспозици «Донди-Юрт»	Музейн экспозици «Донди-Юрт»