Захаров-Чеченец, Пётр Захарович

Пётр Заха́рович Заха́ров-Чече́нец (1816 шо гергга — 1846 шо) — Российн исбаьхьалча-портретист ву. XIX бӀешарахь нохчех цхьаъ бен воцу исбаьхьалча.

Биографи

undefined

1819 шарахь, нохчаша йеш йолу инзаре чӀогӀа дуьхьало а эшийна, оьрсийн эскаро схьайаьккхира Дади-Йурт. Цу йуьртахь оьрсийн салташна карийра, йурт йоккхуш йийна Ӏуьллу нохчийн зуда а, цунна йуххехь валарна герга волу кхо шо кхаьчна кӀант а. Ермоловс омра делира лоьрашна, оцу кӀантана дарба леладе аьлла, лоьраша иза далур дац бохушехь. Амма кӀант дийна висира. Иза кхио дӀавелира гӀалгӀазкхийчуьнга Недоносов Захарга. Цуо кхиира иза 1823 шо кхаччалц.

Оцу гӀалгӀазкхийчо йелира кӀантан шен фамили а, де цӀе а. ТӀаьхьа Пётра шен фамилин тӀе «Чеченец» дош тӀетуьйхира.

Цхьана йукъана уьш Тиблисехь бехаш бара[1]. Цул тӀаьхьа, отставке а вахана, шен доьзалца Москоха дӀавахначул тӀаьхьа, Ермоловс шен тӀелаьцна кӀант портретист Волков Лев Александрович волчу деша вахийтира. 1833 шарахь Петарбухера исбаьхьаллин академи деша велира Захаров Пётр. Академин уставо бакъо ца лора «кхечу къаьмнех болу нах» а, маьршу боцу нах а деша дӀаэца, цундела иза маьрша дешархо санна тӀелецира. 1836 шарахь Захаров Пётра исбаьхьаллин академи чекхйаьккхира, аттестат а, маьрша суртдиллархочун цӀе а йелира[2]. Суртдиллархо шех хилча, шен «Захаров из чеченцев», «Захаров чеченец»[2] йа «Захаров Дадаюртский»[3] аьлла суьрташна кӀела куьг йаздан волавелира иза.

1834 шеран августехь цунна йелира шолгӀа детин мидал «Пал тосуш йолу йоккха стаг» цӀе йолчу суьртана. Художник санна цуьнан гӀарвалар сихха даьржира. Иза, дика портретист хиларе терра, хеставора, къаьсттина, Н. Н. Муравьевна а, Э. А. Арсеньевана а лаьара шен кӀентан кӀантана Лермонтов Михаилан сурт диллийта[4]. ГӀарваьллачу художнико Брюллов Карла Захаровх портретийн суртдилларехь шен метта хӀоьттинарг элира[5].

Захаров доттагӀалла лелош вара Лермонтов Михаилца[4]. «Мцыри» поэма кхолла Лермонтовн дог-ойла кхоьллинарг Захаров Пётран хала кхоллам бу боху хетар ду даьржина[6][7][8].

undefined

Шен рицкъ даккхархьама, иза балха вахара ТӀеман министраллин тӀеман нах беха меттигийн департаменте суьрташ дахка. «Сан могашалла ца хиларна бахьанехь, иза тойан кхечу пачхьалкха ваха аьтто ца хиларна, сан рицкъ даккха ваха дийзира» — йаздора цо 1841 шарахь. Амма 1842 шарахь цуьнан цамгар чӀагӀйелира, цундела цуьнан болх бита дийзира. Иза Москох вахара. Цигахь цуьнан гӀуллакхаш тоделира.

Цул тӀаьхьа валлалц иза вехира Москохахь. Оцу хенахь цунах хилира исбаьхьаллин академик.

1846 шеран 14 январехь цо зуда йалийра, Петрова Александра. Амма масийтта бутт баьлча иза йовхарийн цамгарх йелира. Оцу шеран 15 июнехь иза дӀайоьллира.

1846 шеран аьхке чекхйолуш ша суртдиллархо а кхелхира Москохахь йовхарийн цамгар бахьана долуш. ДӀавоьллина Ваганковскойн кешнашкахь [9][10]. Художник а, цуьнан зуда а дӀадоьллина меттиг йеххачу хенахь йайна лоруш йара, амма 2017-чу шеран июлехь ЗахаровгӀеран каш карийра Захаровн биографин талламхочунна, филологин Ӏилманийн кандидатана Шахбиев Хасмохьмадан Мадинина [7][11].

undefined

Белхаш

Захаровн белхашна йукъахь уггар гӀарадевлла у инарлин А. П. Ермоловн, докторан Ф. И. Иноземцевн (1844), профессоран Грановский Тимофейн (1845) а, Постникован а (1845) портреташ, ткъа иштта Постниковн доьзалан, художникан Петрович Петровинан, иштта кхин а. И дерриге а белхаш Москвахь Третьяковн галереяхь ду. Захаров-Чеченец дукхахьолахь портреташ дохкуш хилла[12].

undefined

Дукхахболучарна моттарехь, верта тесна ламарочун сурт Захаровн автопортрет ду аьлла даьржина ду. Маркина Людмилас шеконе дуьллу и хетар. Цо билгалдоккху 1843-чу шарахь сурт дуьллучу хенахь Захаровн 27 шо хилар, ткъа портретехь гойтуш волу ламанхо ханна воккха хилар[3].

1929 шарахь Третьяковн галерейн коллекцера Захаровн масех сурт дӀадахьийтна Соьлжа — гӀаларчу Нохч-ГӀалгӀайн республикин краеведчески музей[13]. 1962—1963 шерашкахь кхин а масех сурт («Чеченец в бурке», «Портрет неизвестного», кхо сурт) делира керла кхоьллинчу Нохчийчоьнан исбаьхьаллин искусствон музейна. Уьш массо а тӀемаш хиллачу хенахь тӀепаза дайна лоруш ду[3].

1944-чу шарахь, нохчий а, гӀалгӀай а махках баьхначул тӀаьхьа, Захаровна а «репрессеш» йира — цо диллина Лермонтовн сурт Будкин Филипа диллина лоруш дара. Амма махка йуха цӀабирзинчул тӀаьхьа, портретан бакъволу дена а «реабилитаци йина»[14].

2012 шарахь Захаровн диллина Краевскийн сурт доьхкира Сотбис-ехь цхьа миллион сов фунт мах а луш[8].

2013 шеран майхь Парижехь карийра хьалха девзаш хилла доцу Захаров Пётран Киреев Алексей Николаевичан сурт (1843)[8]. 2018 шеран мартехь карийра хьалха девзаш доцу Захаров Пётран акварелан сурт, цу тӀехь гойтуш вара князь Михаил Павловичан адъютант Яков Ростовцев[15]. 2018-чу шеран декабрь баттахь йуха а карийна М. Ю. Лермонтовн гергарчу зудчун Столыпина Екатеринан сурт, литографех пайда а оьцуш диллина долу. Оригиналан сурт Ӏалашдеш ду Улан-Удехь Ц. С. Сампиловн цӀарахчу исбаьхьаллин музейхь[16].

undefined

1977 шарахь цуьнан 100 гергга сурт дара девзаш[2].

Суьрташ

Цуьнан суьрташ долу музейш

  • Пачхьалкхан Третьяковски галерей
  • Эрмитаж
  • Оьрсийн музей
  • Российн пачхьалкхан библиотека
  • Тамбовн областан суьртийн галерей
  • Орёл гӀалахь йолу гайтаман исбаьхьаллин музей
  • кхин ерш

Билгалдахарш

  1. Русские художники: Пётр Захарович Захаров. art11.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 9 август. Архивйина 2021 шеран 6 ноябрехь
  2. 1 2 3 Шабаньянц.
  3. 1 2 3 Маркина.
  4. 1 2 Дош, 2016, с. 63—64.
  5. Ибрагимов, 2013, с. 7.
  6. Мцыри. feb-web.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 27 сентябрь. Архивйина 2022 шеран 2 мартехь
  7. 1 2 Шахбиева.
  8. 1 2 3 Волкова.
  9. Султанов.
  10. Андроников, 1977, с. 334—345.
  11. Альянс.
  12. Работы художника Петра Захарова в собрании Третьяковской галереи: Историческая хроника | Журнал «ТРЕТЬЯКОВСКАЯ ГАЛЕРЕЯ». www.tg-m.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 январь.
  13. Вилков, 2002, с. 8.
  14. Беленький.
  15. Маршо.
  16. Обнаружена неизвестная до сих пор картина чеченского художника Захарова. Кавказ. Реалии (2018 шеран 10 декабрь). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 10 декабрь. Архивйина 2021 шеран 6 ноябрехь

Литература

  • Захаров, Пётр Захарович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Академик Живописи П. З. Захаров: Матер. науч. конф., посвящённой изучению и популяризации жизни и творчества художника из чеченцев. — Гр., 1976.
  • Андронников И. Л., Дмитриев Л. А., Зильберштейн И. С. и др. Памятники культуры: новые открытия. — М.: «Наука», 1977. — С. 334—345. — 472 с. — 18 400 экз.
  • Ахмадов Я. З., Хасмагомадов Э. Х. История Чечни в XIX-XX веках. — М.: «Пульс», 2005. — 996 с. — 1200 экз. — ISBN 5-93486-046-1.
  • Бойцова Т. И. Изобразительное искусство Чеченской Республики / Хабарова М. В.. — Гр.: АО Издательско-полиграфический комплекс «Грозненский рабочий», 2018. — С. 80—81. — 256 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-4314-0326-2.
  • Вилков А. И., Владимиров А. П., Подстаницкий С. А., Рыклина М. В. Вернём Грозному музей / Петюшенко В. М.. — М.: Сканрус, 2002. — 192 с. — 1000 экз. — ISBN 5-93221-028-1.
  • Гешаев М. Б. Знаменитые чеченцы. — Гр.: Седа, 1999. — Т. 1. — 644 с. — 2000 экз.
  • Ибрагимов К. Х. Академик Пётр Захаров. Романтизированная биография. — Гр.: Изд-во М. и В. Котляровых (ООО «Полиграфсервис»), 2013. — 280 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-93680-628-5.
  • М-Э. С-Э. Ибриев. Академик живописи Пётр Захаров-Чеченец : библиографический указатель. — Нальчик: ООО "Печатный двор", 2020. — 84 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-6044352-1-2.
  • Кропивницкая Г. Д. Новое о художнике П. З. Захарове // Памятники культуры: Новые открытия. — М., 1977. — С. 334—345.
  • Маркина Л. А. Работы художника Петра Захарова в собрании Третьяковской галереи. tg-m.ru. Третьяковская галерея (2011). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 17 апрель.
  • «Мой Петруша Чеченец…» Письма… // Московский журнал. — 2014. — № 1. — С. 10—19, 66—76. — 0868-7110.
  • Молева Н. М. Кто ты, Мцыри? // Журнал русской культуры : журнал. — М., 2003. — № 2.
  • Мусаев А. Н. Пётр Захаров из чеченцев / Эрлихман В. В.. — М.: Молодая гвардия, 2017. — 336 с. — (Жизнь замечательных людей). — 3000 экз. — ISBN 978-5-235-03871-4.
  • Шабаньянц Н. Ш. Академик П. З. Захаров. — Гр., 1974. — 58 с.
  • Шабаньянц Н. Ш. Жизнь и творчество художника П. З. Захарова. — Гр., 1963. — 83 с.
  • Шахбиева М. Х. Пётр Захаров-Чеченец — известный и неизвестный // Дош : журнал. — 2016. — № 2. — С. 62—64.
  • Александр Беленький. Пётр Захаров. Портреты чеченского Мцыри. gorets-media.ru (2011 шеран 5 август). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 13 май.
  • Степанов Ю. С. Протей: Очерки хаотической эволюции. facebook.com (2004). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 19 апрель.
  • Султанов Ахмад. Эххар а карий Захаров Петран каш (нох.). radiomarsho.com (2017 шеран 17 июль). — Наконец найдена могила Петра Захарова. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 16 апрель.

Ссылки

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь