Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Шамурзаев, Шемал Ӏелин воӀ

Шамурзаев, Шемал Ӏелин воӀ (1932 шеран 9 январь, Гуьмсе, Къилбаседа-Кавказан мохк — 2011 шеран 24 сентябрь, Соьлжа-ГӀала) — Советийн а, Россин а суртдиллархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н исбаьхьаллин хьакъ долу гӀуллакххо (1977), Россин Федерацин хьакъ долу суртдиллархо (2002), ССРС-ан суртдиллархойн союзан декъашхо (1971), нохчийн суртдилларан школан бухбиллинчарах цхьаъ[1].

Биографи

Вина 1932 шеран 9 январехь Нохчийн автономин областан Гуьмсе гӀалахь[2][3]. Схьаваьлла Дади-Йуьртара, цигара схьаваьлла суртдилларан академик Захаров Пётр а. Силсило ма-бохху, цуьнан цу хенан да имам Шемалан наиб Шамурзаев Бот вара[4].

Махкахбаьккхиначу шерашкахь, 1949–1958 шерашкахь, Карагандехь Ӏийна иза. Оцу муьрехь дукха тай-пана болх бина цо, царна йукъахь геологин партин декъашхо а вара[5].

Исбаьхьаллин гоне 1950-гӀа шераш чекхдовлуш веара: шен дуьххьарлера белхаш гайтамехь 25 шо долуш гайтира. 1963-чу шарахь М. А. Джемалан цӀарах йолу ДегӀастанан исбаьхьаллин училище чекх а йаьккхина, цу сохьта «Советийн Къилба» республикин а, зонин а гайтамашкахь дакъалаца волавелира. Хьалхарчу белхашна йукъахь — «Муьлжархо» сурт а, «Ламаройн йоӀ» портрет а; цуьнан кхоллараллин биографехь ладаме мур хилира 1966 шеран республикин гайтам, цу тӀехь иза портретист санна вистхилира[2].

1971 шарахь ССРС-ан исбаьхьалчийн союзан декъашхо хилла иза, оцу организацин декъашхо хилла хьалхара нохчо а волуш, цунна йукъахь ССРС-ан исбаьхьалчийн бертан(оьр.)нохч. бохучу дешнашна тера лелор а доцуш, нисса шен агӀонашца[6]. Регионан, Йерригроссийн, Йерригсоюзан а, дуьненайукъара а гайтамашкахь масийттаза дакъалаьцна цо[5].

1977 шарахь цунна йелла Нохч-ГӀалгӀайн АССР-ан исбаьхьаллин хьакъ долу гӀуллакххочун цӀе, ткъа 2002 шарахь — Россин Федерацин хьакъ долу исбаьхьалчин цӀе[3]. Цуьнан суьрташ республикин, Йерригроссин, ерригсоюзан а, дуьненайукъара а маьӀна долу гайтамашкахь хӀиттийна, царна йукъахь Россин исбаьхьалчийн академехь а дӀабахьна бисинра[2]. Петарбухан Пачхьалкхан оьрсийн музеан(оьр.)нохч., Пачхьалкхан Третьяковн галерейн(оьр.)нохч., Нохчийн Республикин къоман музейн гуламашкахь, иштта Японера а, Францера а музекашкахь а, долара гуламашкахь а гойту Шамурзаевн белхаш[5][6][7].

1990-чу шерашкахь Нохчийн Республикин махкахь хиллачу тӀеман гӀуллакхаш бахьана долуш, суртдиллархочун пхьалгӀехь цуьнан 500 сов сурт а, этюд а, ткъа иштта исбаьхьаллигара шен долара библиотека а йаьгира[6][4]. Дисинчу портретех цхьаъ — «Абрек Зелимханан сурт» — дийна дисира хьалха абрек Зелимханан цӀарахчу фондан бухбиллархочо Шахгириев Тамерлана эцна хилар бахьана долуш (1998)[4].

Велла 2011 шеран 24 сентябрехь Соьлжа-ГӀалахь 79 шо долуш[5][2][6][lower-alpha 1][3].

Кхолларалла

Уггар хьалха портретист санна вевзаш ву, цуьнца цхьаьна ламанан пейзажаш а йаьхна цо. Цуьнан пейзажан суртдилларан амалехь ду девзаш долчу сийна-баьццарчу колоритехь лаьмнийн а, диттийн а дахдина, ирдина гонаш цхьаьнадар. Асуханов Амандица цхьаьна советийн а, постсоветски а муьрехь нохчийн суртдилларан школа кхоллайаларан йуьххьехь лаьттинчу суртдиллархойх цхьаъ лоруш ву[1]. Цуьнан произведенеш Нохчийн Республикин къоман музейн суртдилларан исбаьхьаллин декъан даимлерчу экспозицина йукъайахийтина[7].

Иэс

  • 2012-чу шарахь Соьлжа-ГӀалин телевиденино кечйина «Хьакъболчеран йаххьаш» цӀе йолу документалан передача, иза лерина йара Шемал Шамурзаевн дахарна а, кхоллараллина а[8];
  • 2012-чу шеран 10 январехь Соьлжа-ГӀалин Керла исбаьхьаллин центрехь дӀайаьхьна суртдиллархочун иэсана лерина Шемал Шамурзаевн иэсан суьйре. Суьйренан гурашкахь вовшахтоьхнера суртдиллархочун 26 суьртах лаьтта гайтам[6];
  • суртдиллархочун кхоллараш Нохчийн Республикин къоман музейн исбаьхьаллин декъан гулйина гуламан йукъахь бу[7];
  • 2022-чу шарахь Шамурзаевн «Пейзаж с тополями» (1998) цӀе йолу сурт гайтина «Казанский Кремль» музейн-заповедникин «Эрмитаж-Казань» центрехь дӀайаьхьначу «XIX–XXI бӀешерийн Нохчийн Республикин искусство» цӀе йолучу гайтамехь, цигахь иза билгалвира нохчийн суртдилларан школа кхолладаларехь хьалха хиллачу суртдиллархойх цхьаъ а волуш[1];
  • Шамурзаев Нохчийн Республикин исбаьхьалчийн барта гӀарабевллачу декъахойн могӀаршна йукъатоьхна, регионан хаамийн гӀирсашкахь зорбане туьйсуш болу[9].

Комментареш

  1. ↑ Нохчийн Республикин культурин министерствоно кечйина «2025 шарна нохчийн республикин дезачу а, дагалецаман а денойн рузманехь» велла терахь 2011 шеран сентябран 23 ду аьлла билгалдаьккхина, ткъа лелийначу кхечу хьостанаша 2011 шеран сентябран 24 ду боху.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 Искусство Чеченской Республики XIX–XXI веков. Музей-заповедник «Казанский Кремль». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 август. Архивйина 2023 шеран 3 февралехь
  2. ↑ 1 2 3 4 Шамиль Шамурзаев. ИА «Чеченинфо». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 август.
  3. ↑ 1 2 3 Календарь знаменательных и памятных дат Чеченской Республики на 2025 год 5. Министерство культуры Чеченской Республики; Национальная библиотека ЧР имени А. А. Айдамирова. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 август.
  4. ↑ 1 2 3 Портрет абрека Зелимхана кисти художника Ш. Шамурзаева. ИА «Чеченинфо». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 август.
  5. ↑ 1 2 3 4 Бойцова, 2018, с. 86.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 В Грозном прошёл вечер памяти заслуженного художника РФ Ш. Шамурзаева. ИА «Чеченинфо». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 август.
  7. ↑ 1 2 3 «Музей ЧР»: век культурного осознания. ИА «Чечня сегодня». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 август.
  8. ↑ Шамиль Шамурзаев. Лики достойных. ЖЗЛ. ИА «Чеченинфо». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 август.
  9. ↑ Союз художников Чечни. ИА «Чеченинфо». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 август.

Литература

  • Бойцова Т. И. Изобразительное искусство Чеченской Республики / Хабарова М. В.. — Гр.: АО Издательско-полиграфический комплекс «Грозненский рабочий», 2018. — С. 86—87. — 256 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-4314-0326-2.

Хьажоргаш

Категореш