Юшаев, Султан ТӀахӀиран кӀант

Дуьненчу ваьлла 1960-чу шеран оханан беттан 24-чу дийнахь РСФСР-н Дагестанан АССР-н Хасавюрт гӀалахь нохчийн доьзалехь. Юшаев суьрташ дахка волавелла жималлехь дуьйна, шен шиъ йан цхьа шо долуш. Дукха жима волуш ша суьрташ дохкуш шен цхьаъ ца нисделча оьгӀаза воьдура, къоламанца цхьаъ лаза а вора. Ишттаниг нисделча цуьнгара ира къоламаш схьадаьхнера, тӀаккха иза кӀоранца суьрташ дахка волавелира, цу хенахь хӀусамашкахь йовхо кӀоранца латтайора. Цунна марзделларг тусаделлачу дас-нанас басарш а, къоламаш а, цуьнан кхоллараллина оьшуш мел йолу хӀума а ийцира. Цу хенахь дуьйна гуттар а суьрташ дохкуш вара иза^[2].

1978-чу шарахь Х. Нурадиловн цӀарах йолу Хасавюьртара № 14 йолу йукъарчу дешаран йуккъера ишкол а, берийн исбаьхьаллин ишкол а чекхйаьккхина^[1]. Оццу 1978-чу шарахь Избербашски хьехархойн училищен суртдиллархочун-хьехархочун отделени деша вахана. Шо даьллачул тӀаьхьа Юшаев ХӀинжа-ГӀалахь йолчу М. А. Джемалан цӀарах йолчу Дагестански исбаьхьаллин училище дехьаваьлла. 1982-чу шарахь училище Ӏад а йитина, Ленинград гӀала а вахана, СССР-н исбаьхьаллийн академехь йолчу Репинан цӀарах йолчу суьрташ дахкаран а, скульптурин а, архитектурин а институте ладогӀархо вахана. Оццу шарахь оццу институтан суьрташ дахкаран факультете деша вахана. 1983-чу шарахь Советан Эскаре кхайкхина. Шина шарахь гӀуллакх динчул тӀаьхьа, 1985-чу шарахь кхидӀа дешна. Исбаьхьаллин академин монументальни суьрташ дахкаран пхаьлгӀанехь суьрташ дахкаран академик, СССР-н халкъан суртдиллархо А. А. Мыльников волчохь Ӏемаш вара. Цуьнан дипломан болх, 1944-чу шеран чиллин баттахь нохчийн халкъ махках даккхарна лерина долу, «Винчу махкара» («С родной земли») сурт дара. ХӀинца и сурт Ӏалашдеш ду Суьрташ дахкархойн академин Ӏилманан-талламан музейхь. Дешна ваьллачул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н культурин министерствос кхайкхарца Соьлжа-ГӀала болх бан вахана Юшаев. 1990-чу шарахь СССР-н суртдиллархойн союзан декъашхо а хоьттина^[1].

Дийцарехь, шен цхьа шо долчу хенахь ша диллина долу сурт хӀинца долуш ду Юшаевгахь. Цуьнан да ТӀахӀир цуьнан хьалхара хьехархо а, иза иркарахӀоттийнарг а хилла. Цо белла цунна искусстве болу безам а, тахана а Юшаевс пайда оьцуш йолу говзалла а. Цуьнан, историн тематика йукъа а лоцуш, къаьсттина Кавказан халкъийн бохаман хиламашца боьзначу белхаша ден тӀеӀаткъам гойту. Нохчийн халкъ махках даккхарна лерина шен дас дӀадолийна, амма валар бахьана долуш дисина долу сурт чекхдаькххина цо. КӀанта сацам бинера и сурт чекхдаккха, Ленинградски исбаьхьаллийн академехь (хӀинца И. Е. Репинан цӀарах йолу Санкт-Петербургски суьрташ дахкаран а, скульптурин а, архитектурин а институт) доьшуш волуш чекх а даьккхина цо иза. ХӀинца и сурт Российски исбаьхьаллийн академин Ӏилманан-талламан музейхь, Рерих а, Айвазовский а, Репин а, кхиберш а санна гӀарабевллачу суртдиллархойн белхийн могӀарехь ду^[2].

1990-чу шеран лахьанан беттан 23-25-чуй деношкахь Соьлжа-ГӀалахь дӀабаьхьначу нохчийн халкъан къоман гуламехь Нохчийн Республикин хьалхарчу гербан эскизаш йахкаран къовсам дӀакхайкхийнера. С. Юшаевс йиллина эскиз тайра вовшахтохараллин комитетана, Ичкери Нохчийн Республикин официальни герб санна къаста а йира иза^[1].

1991-чу шеран чаккхенехь Великобританерчу Паччахьаллин Килски университете кхайкхинера Юшаев, цигахь цо шен суьртийн гайтам а дӀабаьхьна, гайтаман исбаьхьаллин факультетехь мастер-классаш а йелла. ТӀаьхьуо иза кхайкхинера Эксетерски университетан портрет дилла Эксетер гӀала. ХӀинца и сурт университетан галерейхь, хьалха хиллачу президентийн портреташна йукъахь ду^[1].

ТӀаьхьуо дехкина доларчу гулдархойн доьзалан портреташ а. С. Юшаев цӀа вогӀура, Соьлжа-ГӀалахь дӀахьош болчу гайтамашкахь жигара дакъа а лоцура. ТӀаьхьуо, 1995-1996-чуй шерашкахь, Нохчийчохь тӀеман хиламаш болчу хенахь, П. Захаровн цӀарах йолчу гайтаман исбаьхьаллин музейхь хилла йолу С. Юшаевн белхийн гулар йуха хир йоцуш йайна^[1].

Юшаевн суьртийн гайтамаш, шайна йукъахь Англи а, Германи а, Франци а, Бельги а йолуш, тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь дӀабаьхьна. Цуьнан похӀма лоруш ду Эбо Корзана а, Чинерчу Пекински исбаьхьаллийн академин профессора Дай Шихос а, иштта, дуккха а болчу европейски говзанчаша а^[4].

1992-1993-чуй шерашкахь Юшаев дакъалоцуш вара Ичкери Нохчийн Республикин хиндолчу валютин эскизаш хӀитторехь. Амма, сих-сиха Лондоне лелар бахьана долуш, валюта кечдарехь жигара дакъалаца аьтто ца баьлла цуьнан. Валютин эскизийн автор Нохчийн Республикин суртдиллархо Ахмедов Хамур ву.

1990-чу шеран аьхка Ленинградера (Санкт-Петербургера) Нохчийчу а веана, Нохчийчоьнан пачхьенехь Соьлжа-ГӀалахь дӀатарлуш вара. Нохчийн халкъан къаьмнашнайукъарчу гуламан, тӀаьхьуо конгресс (ОКЧН) хилла йолу, вовшахтохархой 1990-чу шеран гурахь дӀабахьа леринчу гуламна кечамаш беш бара, тӀаккха цара сацам бинера форумехь байракх а, герб а хила йезаш хиларан хьокъехь. Нохчийчоьанан суьрташ дахкархойн союзехь къовсам дӀакхайкхийнера, цигахь дакъалоцуш республикин берриге а бохург санна суртдиллархой бара. ХӀора а суртдиллархочун гербан шен кеп йара, Юшаевн а йара абадехь йолчу берзаца йолу кеп. Кхосаболчунна йуккъехь борз йолу кеп а йара, хӀора сано нохчийн халкъан хилларг а, дерг а, хиндерг а билгалдоккхура. Вовшахтохараллин комитето йийцаре йира йерриге эскизаш, тӀаккха Юшаевн барзаца йолу эскиз массарна а тайра. Оцу кепана тӀетайра историк Хожаев Долхан а, поэт Бисултанов Апти а, дуккха а кхиберш а. И кеп тӀеэцна нохчийн халкъан гуламан вовшахтохараллин комитето. ОСЧН-н хьалхарчу гуламехь герб седарчий доцуш йара, ткъа уьш йукъадалоран ойла кхоллайеллла тайпанаш а, тукхумаш а толлуш болчу нохчийн историкийн дехарца. Историкаша Юшаевга дийхира йолуш йолу геральдика Ӏалаш а йеш седарчий тӀетохар. Йина йолу гербаш тайп-тайпана хӀунда йу аьлла хаьттича, цу хенахь герб зорбатоха хӀинца болу аьттонаш бацара, цундела республикин корматиллин тайп-тайпанчу тӀегӀанийн суртдиллархоша йехкина йара уьш, аьлла жоп делла Султана.