Нохчийн халкъан йукъара къоман конгресс

1990 шеран 23-25 ноябрехь Соьлжа-ГӀалахь хилира Хьалхара нохчийн къоман гулам, цигахь хаьржира Нохчийн къоман гуламан кхочушком (ЧНС), шена йукъахь бара йуккъерачу (реформистийн) гӀарабевлла векалш а, нохчийн къоман боламан радикалан болам а. ЧНС кхочукоман председатель хилира авиацин инарла ССРС ХӀаваан эскарш Дудаев ЖовхӀар, ткъа цуьнан хьалхара гӀовс (ткъа бакъволу кхочушкоман куьйгалхо, ЖовхӀар Дудаев Нохч-ГӀалгӀайчоьнна генахь дӀатарделлачу хӀаваан эскаран баьчча вара) - Умхаев Лечи^[1][2].

1990 шеран декабрехь Вайнехан демократин парти а, цунна герга болу кхолламаш а (Баьццара болам, Дендаран исламан парти, “Исламан некъ” парти, “Кавказ” йукъаралла) кхоьллира “Нохчийн халкъан йукъара нохчийн къоман болам” блок, коьрта Ӏалашо йара “халкъан суверенитет” кхайкхор йара (куьйгаллин “аппаратан суверенитетан” дуьхьала), кхин а Нохч-ГӀалгӀайчоь РСФСР йукъара арайалар йара^[1].

1991 шеран бӀаьста ЧНС кхочушкомехь къовсам болабелира реформисташна а, радикалашна а йукъахь. Дудаев ЖовхӀар, вара Ӏедал карахь доцу сийлахь председатель, эскарера мукъа волушшехь, ша коьрте хӀоьттира Кхочушкоман белхан, фактехь дӀатеттира реформисташ коьртехь Умхаев Леча волу^[1].

25 майхь Дудаев ЖовхӀар дӀакхайкхийра, Нохч-ГӀалгӀайчоьно Суверинетан деклараци кхайкхор бахьнехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхара Кхеташоно шен легитималла дайина, нохчийн халкъо бакъо йелла цхьаъ бен йоцу законан меже йу ЧНС кхочушком, иза кхийча йу шен тӀелаца кхочушдаран Ӏедалан функцеш^[1][2].

1991 шеран 8—9 июнехь къоман-радикалаш дӀайаьхьира Хьалхара Нохчийн къоман гуламан 2-гӀа сесси, цуо кхайкхийра ша Нохчийн халкъан йукъара къоман конгресс (ОКЧН). Сессино тӀеийцира сацам Автономин республикин Лакхара Кхеташоно шен болх охьабилларан^[1], кхайкхийра Нохчийн Республика (Нохчийчоь)^[3][4]. ОКЧН-н Кхочушком, коьртехь Дудаев Ж. а волуш, ханна Ӏедал дӀакхайкхийра. Дуьхьалонан билгало санна, Л. Умхаев коьртехь волчу реформистийн тобано шаьш ЧНС-ОКЧН-н Исполкомера дӀадовлу аьлла дӀахьедар дича, 1991-чу шарахь йукъабахийтира Вайнехан демократин партин (ВДП) жигархой а, къоман радикалан блокан кхин йолу тобанаш а ОКЧН Кхочушкоман председателан хьалхара гӀовс вара ВДП-н Кхеташонан декъашхо Сосламбеков Юсуп, парламентан гӀовсаш бара ВДП-н лидер Яндарбиев Зеламха, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республикин халкъан депутат Ахмадов Хьусайн^[1]. ОКЧН хаамийн комитетан коьрте хӀоьттина Удугов Мовлади, Дуьхьалонан комитет — Гантамиров Бислан, Бакъонийн комитет — Межидов Бек а, Шерипова Эльза^[2] а.