Царицынский, Леонид Иванович

Леонид Иванович вина 1920-чу шеран хьаьттан беттахь Степновски кӀоштан Соломенски йуьртахь.

Бераллехь дуьйна дуккха а хан йелла цо суртдилларна. Шен деца-ненаца новкъаваьлла иза. Доьзало шайн Ӏер-дахаран меттиг хаьржира Соьлжа-ГӀала^[2].

1939 шарахь Царицынский Леонид меттигерчу аэроклубехь курсант хилира. 1940-чу шарахь ЦӀечу эскаре кхайкхира иза. Полкан разведишколе чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа, къона эпсар комиссаран дарже хӀоттаво^[3].

1941-чу шарахь Царицынский Леонид Иванович ВКП(б)-н могӀаршка велира, цул тӀаьхьа фронте вахара. Вийтта стагах лаьттачу разведкин тобанан декъашхо санна, Леонид Ивановича дӀакъевлира шен 609-гӀа полк йухайалар. Тобана го а бина. Цхьаъ вукхунна тӀаьхьий-хьалхий белира цуьнан накъостий. Шиъ бен дийна ца висира. ТӀаьхь-тӀаьхьа, бӀаьрзе хьийзаш, карташ доцуш, герзаш деттарна йукъагӀерташ, мостагӀчо дӀалаьцначу Украинехь карийра Леонид а, цуьнан накъост а.

1942-чу шарахь Леонид Ивановича къайлаха тоба вовшахтоьхна Вин-Става йуьртахь. Тайп-тайпанчу кепара къийсам латтийра цара мостагӀчуьнца: разведданныш гулйора, некъашна минаш йохкура, диверсеш йора. Царицынский 4-зза лаьцна Гестапос. Цуьнан аьтто баьлла диъазза а кӀелхьаравала.

Оккупаци йинчу Киевехь Леонид Иванович шен тобанан рогӀера операци кечъйеш волчу хенахь иза йийсаре лаьцна. Германе балха хьажийра иза. Германехь Царицынский балха хьажийра А. Гитлеран дозалла хилла снарядаш — ракеташ ФАУ-1 а, ФАУ-2 а, арахоьцучу герз деш йолчу заводе. Леонид Иванович агитаци а, диверси а йарна йийсаре лаьцна гестапохоша. Ӏазап. Йеттарш. Нюрнберг а, Гоф а гӀаланашкахь йолу набахтеш. 1943 шеран Ӏаьнан муьрехь иза дехьаваьккхира концлагере — Бухенвальде.

Оцу хенахь Бухенвальдехь болх беш йара нуьцкъала дуьненайукъара подполье. Масийттазза таллам бинчул тӀаьхьа, цуьнан могӀаршка тӀеийцира Леня цӀе йолу оьрсийн кӀант. Цуьнан керлачу антифашистийн накъосташа французийн кепехь Леон олу цуьнах. Адамалла йоцчу хьелашкахь, тӀеман кегийрхойн къинхьегамца, немцойн а, ингалсан а меттанаш хаар лакхадоккху цо. Французийн мотт Ӏамо волало. Бухенвальдерчу казармашкахь Германера коммунистийн хирурго Царицынскийн чевнаш йинчу когана операци йеш ву. Къайлаха. Буьйсанна. Духаран лоьмарш лелайо бинташ санна. Ког кӀелхьарбаьккхина. Бертахойн АЦШ эскарш а, ССРС эскар а гергахь хилар бахьана долуш фашисташа сацам бо Бухенвальдан лагерь йохо.

Коьртаниг дара адамаллина дуьхьал динчу зуламийн ларш къайлайахар. Подпольщикашна хьалххе дуьйна хаьара иза. Тутмакхаша шайн цӀийца листовкаш йазйора. Уьш гӀаттамна кечлуш бара. Леонна тӀедиллина герзан арсенал схьайаккхарна куьйгалла дан, ткъа иштта Бухенвальдан лагеран герзахойн ницкъийн штабан а, советан отрядийн тӀеман тобанан а зӀенна тӀехь урхалла дан. ГӀаттам хиллачу дийнахь тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара коммунисташ синкхетамца шайн Ӏожалле бахара. Цара шайн декъий лекхачу электрически токаца кӀохцал-сара тӀе кхийсина. ЦӀе йоцчу турпалхоша кӀелхьардаьхна шайна тӀаьхьабевллачу йийсархойн дахарш. КӀелхьарбаьхначарна йукъахь дуккха а кегийрхой а, зударий а, бераш а бара^[4].

Леонид Иванович тӀехйолучу цӀерпошташца йухавогӀу ССРС-е. МостагӀчун территори тӀехь йийсаре лаьцна хиларна, цунна бехке дуьллуш ду пачхьалкхана йамартло йар. Царицынский НКВД-н декъехь чекхволу. Леонид Ивановичан доттагӀий – Францера а, Польшера а, Германера а антифашисташ – дӀахӀиттира цунна. Цуьнан тамашийна аьтто баьлла цаьрга хаам бан.

Дуьненайукъарчу ЦӀечу ЖӀаро мидал йелла цунна, Ӏожаллина тӀехь толам баккхарна. Леонид Ивановичан могашалла кхоччуш галъйаьлла йара. Бухенвальдера тутмакх хиллачу стагана, НКВД-н Ӏазап латточу камерашна тӀаьхьа, худар а, йетта шура а, мала а бен йиш йацара. Царицынский шен могашалла меттахӀотто волавелира маьнги тӀехь Ӏуьллуш садоӀуш малхбален гимнастикаца. ТӀаьхь-тӀаьхьа дӀадоьдуш долу гӀуллакх. Хатха-йогах лаьцна жайнаш 1950-гӀа шерашкахь ССРС-хь йоккха раритет йара. Коьртачу декъана галморзахаллаш а, нийса цахиларш а долу самиздат дӀасадаржийна. ДоттагӀий бахьана долуш Царицынскийн аьтто белира французийн маттахь оьшу литература схьаэца.

Шен цамгарх толам а баьккхина, Царицынскийс кхочушдира шен дахаран коьрта сатийсам – иза исбаьхьалча хилира. Киеве вахара иза, цигахь театрехь спектаклашна декораци кечйира. 1956-чу шарахь Царицынский деша охьахиира. Цхьана шарахь хаддаза а, денна а дешначул тӀаьхьа, Репина цӀарца Ленинградера суртдиллархойн а, скульптуран а, архитектуран институте деша вахара иза. Цуьнан произведенийн коьрта тема йара тӀом^[5]. Чилихь хиллачу хиламех кӀорггера синтем хиларо керла суьрташ кхолладо: «В. Хара дагалецамашкахь» а, «Альенден Ӏожалла» а, «ТӀаьххьара аккорд» а. Цуьнан кхоллараллехь коьрта агӀо йу графика.

1968-чу шарахь ССРС-н суртдиллархойн Союзе тӀеийцира иза. Цул тӀаьхьа цхьа шо даьлча, Леонид Иванович йухавеана Нохч-ГӀалгӀайн АССР-е. Цо Ӏамийна нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанаш. Цо ишколехь суртдиллар хьоьхура, цхьана хенахь меттигерчу киншкаш арахоьцучу издательствехь болх бира, цигахь цо иллюстрацеш йора республикан гӀарабевллачу авторийн: йаздархочун а, журналистан а Чахкиев СаьӀидан а, Мусаев Магомедан а, кхечеран а киншкашна^[6].

ТӀаьхь-тӀаьхьа Царицынскийн шен кхетам кхоллало дуьненан а, массо а садолчу хӀуманан а цхьааллах лаьцна. Цуьнан произведенех кицанаш хуьлу. Масала, «Стол» цӀе йолу сурт. Хьовсархочунна йевзаш йолу цӀийнан хӀума ца го, цхьана хенахь дийна хилла дитт ду. Диттан зиргаша гойту цуьнан дерриге а дахар: кхерамаш а, хазахетарш а, адамашца а а, хьуьнхахь бехачаьрца а хилла цхьаьнакхетарш.

Кхин цхьа говзанчин произведени йу «Ӏам». Хин тӀехула, бӀешерийн боданехь гуш ду цӀенош а, адамаш а. Гонах долу дуьне сецна, «хьаьжна куьзгана» чохь санна, лахахь, кӀоргенехь, дахар дӀадоьдуш ду. Исбаьхьаллин школашкахь берашца хаддаза зӀе латтош, Царицынскийн шовкъ хилира туьйранийн темаца. Суртдиллархо комаьрша шен туьйранан суьрташ берийн бошмашна а, медицинан учрежденешна а, школашна а дӀаделла. Суртдиллархо шен кеп кхоьллина рогӀерчу сурт тӀехь мехкадаьттан басаршца сурт дилларан. Цхьа бос вукхунна тӀе йух-йуха а хьакхарх лаьтташ хилла иза. Масала, говзанчо туьйранан турпалхочунна Ерема тӀехь шляпа пхеа шарахь йиллина. Цу хууш болчарна бен ца хаьара, нагахь санна ахь могӀарера фонарь суртан рамица дӀасалелайахь, кӀайн ло бозбуунчалла: сийна а, сирла-цӀен а, баьццара хир дуйла. Ерема тӀехь йолу куй лимонан-можачу тӀера фиолетан басахь хир йу. Цецваьллачу хьовсархочун бӀаьргашна хьалха Ӏаьржа-сира гӀазкхийн чӀара кӀайн хир бу. Суртдиллархо дукха эксперименташ йира басарца а, серлонца а, цу декъехь шен таллам а бина.

Фашизмана дуьхьал къийсам латточу Йерригсоюзни митингехь Царицынский Леонид Ивановича йовзийтира шен цхьа могӀа скульптурни произведенеш, гипсехь — ОьгӀазло эккхийтар а, Допросехь а. Композицишна воккхавеш рецензеш йира дуьхьалонан декъашхоша. Къахьоьгуш гуттар а хазахетар хуьлу, амма Леонид Ивановична ца тайра шен белхаш бохкар. Цо уьш дӀасадекъна, комаьрша а, дагахь а доцуш: журналисташна а, актерашна а, берашна а, лулахошка а.

Цуьнан цхьа произведени «Вампиран зуда» хазахийтира Высоцкий Владимирна. Иза актерна а, поэтана а совгӀат дира, цуьнца цхьаьна деган хьомечу дагалецамца — Бухенвальдерчу концлагерехь цӀийца йазъйина, кӀади тӀехь йазъйина листовка. ГӀараваьлла актер Соблжа-ГӀала веанчех цхьана хенахь хилла и вовзар.

Л. Царицынскийн белхаш эцна йаккхийчу музейша: Ленинградера Оьрсийн музей, Москох Третьяковн галереяс, Новосибирскан исбаьхьаллин галерея. Иштта цуьнан белхаш бу Красноармейскан исбаьхьаллин галереяхь^[7].

ССРС-хь а, дозанал арахьа а тайп-тайпанчу гайтамашкахь дакъалаьцна суртдиллархочо. 1972 шарахь Флоренцехь хиллачу дуьненайукъарчу графикан гайтамехь цуьнан йалх произведенина дашо мидалш йелира.

Царицынскийс шуьйра тӀеман-патриотически болх дӀабаьхьира кегийрхошца.

1980-чу шерашкахь фашизмана дуьхьал тӀом бечу дуьненайукъарчу федерацин декъашхо вара иза. Дуьненайукъарчу доттагӀаллин клубан сийлахь декъашхо. Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамах лаьцна цо гулйинчу материалех самукъане книгаш йан йиш йара. Дагалецамашкара а, лагеран дневникашкара а йаздарш. Дукха адамийн кхолламаш. Уьш тоьар дара ондачу киносценарина. Эрна. Леонид Ивановича болх бан секретарь лоьхуш вара. Къинхьегаман балхана мах дӀабала йиш ца хиларна, иштта стаг ца карийра цунна.

Антифашистийн суртдиллархо спартански, эхь-бехк долуш дахарехь вара. Цуьнан доьзалан ирс дукха ца лаьттира. Цунна йезаш йолу зуда, цуьнан хӀусамнана, шен доттагӀчунна йитина иза. Царицынскийс шен жимчу чоь-студехь шен кор йуткъачу, боданечу кӀадица дӀакъевлина. Цо дийнан серло а, мукъамаш а латйора. Кхайкхамашна жоп ца лора цо. Цуьнан адамашца йолу зӀе къастош а, кӀезиг а йара. Суртдиллархочо шен дахаран мурст балхана ларйора. Леонид Ивановична чӀогӀа йезара суьйранна шен цӀенчу жӀаьлица, шен тӀаьххьарчу шерашкахь тешамечу доттагӀчуьнца лелар.

Иза вехаш вара Соьлжа-ГӀалахь Роза Люксембурган урамехь цхьана чоьнахь, 15 м² майда йолуш^[8].

Шен суьрташна рамкаш ша хедора цо. Дуккха а шерашкахь болх бан къаьстина мастерской йацара цуьнан, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранаша луш йолчу кхачанан рационаша гӀо дора цунна, накъосташа а гӀо дора.

Царицынский Леонид Иванович велла Москохь. 1989-чу шарахь коьртачу шахьарахь хиллачу Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н культурин деношкахь. Цуьнца Нохч-ГӀалгӀайн АССР-ра Москох баьхкина: хелхарча Эсамбаев Махьмуд а, поэтесса Ахматова Раиса а, йаздархо, журналист Чахкиев СаьӀид а, иза – хӀинцале а гӀараваьлла волу суртдиллархо Царицынский Леонид а. ЦӀеххьана машен вовшахкхетаро доца дира легенда хилла дӀахӀоьттинчу стеган дахар. Машенлелорхо ведда зулам динчу меттигера.

Суртдиллархочун квартира масийттазза йоьхкина иза веллачул тӀаьхьа. Цуьнан дневникан йозанаш а, цхьайолу исбаьхьаллин произведенеш а йайна хьалхара нохчийн тӀом боьдуш. Мастеран дагалецамашкахь йисина йиъ документалан фильм^[9].