Хамха
Хамха (гӀалгӀ. Хамхи, оьрс. Хамхи) — Россин ГӀалгӀайчоьнан лаьмнийн декъехь, Йуккъерчу Кавказехь йолу шира историн гӀала-эвла[1]. Иза йуккъерчу бӀешерийн гӀалгӀайн архитектурин культура-историн хӀусамаш йолу ларйеш йолу меттиг йу, иштта ГӀалгӀайчохь туристийн некъашкахь гергахь йолу объект йу. Административан агӀор эвлан статусехь «Гулийн йуьртан меттиг» муниципалан хӀоттаме йогӀу. ГӀалгӀайн хамхой тайпан дайн эвла йу. Даим бехаш бахархой бац.
Географи
Хамха ГӀалгӀайчоьнан къилба-лаьмнийн декъахь, ЖӀайрахьан кӀоштехь йу[2]. Аренан ГӀалгӀайчохьара Хамхе Соьлжа — Алкун некъаца (йа МагӀас — Сурхахи — Алкун некъаца), тӀаккха Ӏаьсан тӀаьхье а, Ӏаьсан/Таргиман лахенга а вахалур ву. Хамха цу лахенан йуккъехь, Ӏаьса хин аьрру агӀор йу[3].
Йуьртан меттиган административан йукъ — Гули, кӀоштан административан йукъ — ЖӀайрахь — лаьмнийн ГӀалгӀайчоьнан малхбузен декъахь, Хамхера 10,5 а, 19,5 а километр генахь йу. Уллехь долу эвланаш: Эгикхал, Таргим, Хайрах, Кхаьхк, Цовте[3].
ХӀордан сизал тӀера локхалла 1230 метр йу[3].
Статус
Росси Федерацин субъекташна йукъахь тӀаьххьара — 2009-чу шарахь — ГӀалгӀайчохь муниципалан хӀоттамийн доьзнаш а статусаш а билгалдоккхуш, керлачу реформин бух тӀехь меттиган ша-куьйгалла дӀахӀоттийра. Билгалдечу бакъонийн законца Хамха эвлан лаьтта эвлан статусехь къастийна, иза ГӀалгӀайчоьнан ЖӀайрахьан кӀоштан Гулийн йуьртан меттиге йогӀу[4].
Ларъеш йолчу лаьтташна лерина законца Хамха эвла йолу лаьтта «Аьрзи» пачхьалкхан Ӏаламан заповедникан а, ЖӀайрахь-Ӏаьсан пачхьалкхан историко-архитектуран а Ӏаламан а музей-заповедникан а чохь йу.
«Хамха» архитектурин комплекс регионан маьӀна долчу культурин тӀаьхьалон объект йу[К. 1]. Цул сов, оцу комплексехь долу масех хӀума ГӀалгӀайчоьнан лаьмнийн а, лаьмнашна бухахь долчу а меттигашкахь гучудаьлла культурин тӀаьхьалон объекташна йолу леррина могӀане йаьккхина. Царна йукъахь билгалдина[К. 2]:
- Хамха эвлан № 1—10 вахаран гӀаланаш;
- Хамха эвлан № 1—3 склепаш;
- Хамха эвлан йеза меттиг;
- Хамха эвлан ларйечу пен.
Истори
Хамхан лаьтташкахь II—I эзар шо т. э. хилале долчу мегалитийн циклопан вахаран гӀишлойн буха тӀера йисина дакъош билгалдина[7]. ХӀокху меттигехь Ӏилманчаша билгалйаьккхина антикан историка а географа а Страбона хьахийна шира хамекиташ этноним («хамекиташ», «хамхети» дешнаш «хамхойн мохк» бохуш транскрипци йина)[8][9][10].
Хамха эвла XVIII бӀешеран шолгӀачу декъан историн хьостанашкахь а хьахийна. 1770-чу шерашкахь Кавказехь хилла волу немцойн талламхо И. А. Гуьльденштедта, Ангуштан а Шалхан а округанаш («Йоккха ГӀалгӀай» а «Жима ГӀалгӀай» а меттигаш[11]) йовзуьйтуш, царна йукъайохку ГӀалгӀа, Ака, Галай, Ялхара, Цорай, Ной, Хой, Мереджи, иштта Хамха а кхин эвланаш а[12]. И эвланаш 1823-чу шарахь С. М. Броневски а хьахийна, гӀалгӀайн цхьаьнакхеттачу обществошна йукъайохкуш[13].
XIX бӀешеран шолгӀачу декъахь Хамха эвлахь Россин паччахьан администрацин канцелярех цхьаъ йеллачул тӀаьхьа эскарийн а статистикин а документашкахь, Кавказах лаьцна литературехь гӀалгӀайн Кякалин/Галгаевски общество «Хамхин йукъарло»/«хамхинхой» олий цӀейахкар йолайелла.
Хамха эвлах хамхой тайпа схьадолуш ду; цу тайпан патронимашна йукъахь бу ИзмайловгӀар, БекбузаровгӀар, МартазановгӀар, КациевгӀар, АджиевгӀар, МациевгӀар, УмаровгӀар, БерсановгӀар, ФатхильговгӀар, КадиевгӀар а кхиберш а.
Хамха эвлан лаьтташкахь ларйина йу мегалитийн циклопан вахаран гӀишлош, гӀалгин тайпан гӀишлош, классикан гӀалгӀайн гӀаланаш а гӀалгӀайн архитектурин кхин хӀусамаш а. Кхузахь йу 4 тӀеман гӀала, 4 ах-тӀеман гӀала а, 16 вахаран гӀала а, иштта 10 склепан кешнаш а.
Билгалдахарш
Комментареш
- ↑ Иза ГӀалгӀайчоьнан Правительствон 2015-чу шеран 30 июнехь арахецначу № 106 постановленин бух тӀехь Культурин тӀаьхьалон объекташна йолу Цхьаьнакхетта пачхьалкхан реестре йаьккхина[5].
- ↑ ГӀалгӀайчоьнан Культурин тӀаьхьалон урхаллин 2016-чу шеран 23 декабрехь арахецначу № 17 омрин бух тӀехь № 2214—2228 йолуш перечене йаьккхина[6].
Хьосташ
- ↑ Гадиев У. Край башен и легенд — Горная Ингушетия(оьр.) // «Discours» : журнал. — 2016. Архивйина 2016 шеран 5 ноябрехь.
- ↑ Агиров, 2025, с. 439.
- ↑ 1 2 3 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии(бил-боцу.). openkavkaz.com (2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 сентябрь.
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»(бил-боцу.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 2 майхь
- ↑ Объекты культурного наследия Республики Ингушетия, включенные в ЕГРОКН(бил-боцу.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (2020 шеран 7 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 сентябрь. Архивйина 2023 шеран 16 июнехь
- ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон(бил-боцу.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (2021 шеран 25 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 сентябрь. Архивйина 2025 шеран 23 июнехь
- ↑ Чахкиев, 2003, с. 103.
- ↑ Виноградов, Чокаев, 1966, с. 67.
- ↑ Очерки истории Чечено-Ингушской АССР, 1967, с. 25.
- ↑ Крупнов, 1971, с. 28.
- ↑ Волкова, 1974, с. 160.
- ↑ Гюльденштедт, 2002, с. 241.
- ↑ Броневский, 1823, с. 166.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Издательство «Перо», 2025. — 448 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
- Броневский С. М. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ : моногр. — М. : В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
- Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
- Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
- Виноградов В. Б., Чокаев К. З. Древние свидетельства о названиях и размещении нахских племён // Археолого-этнографический сборник / Ответ. ред. В. Б. Виноградов. — ИЧИНИИ. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — Т. VII. — 179 с. — (вып. 1). — 500 экз.
- Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия : моногр. — М. : Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
- Очерки истории Чечено-Ингушской АССР / Ответ. ред. Н. С. Смирнов. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1967. — Т. 1. — 316 с. — 4000 экз.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
Хьажоргаш
- Artem Afanasyev. 386430, Респ Ингушетия, р-н Джейрахский, , с Хамхи, , . ОКАТО 26205805015. ИФНС 0608. Классификатор адресов России - kladr. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 сентябрь.
- Сайт башенного комплекса «Хамхи» фото, статьи, гостиницы и кафе рядом.