Эльдархан-ГӀала

Цхьацца авторша хьалайуьгу «Карабулак» топоним туьркийн кхара — «Ӏаьржа», булак — «хьост», «шовда». Оцу кепара, гӀалин цӀе «Ӏаьржа хьост» хуьлу"^[6]. Кхечу версица, Карабулакски гӀалин цӀарчохь иза кхуллучу «карабулакаш» — иза орстхойн цхьа цӀе йу.

ГӀала лаьтта ГӀалгӀайн Республикин йуккъерачу декъехь, Соьлжин аьрру берда тӀаьхь, 9 км малхбузехьа Соьлжин кӀоштан йукъан — Сипсо-ГӀалин, 22 км къилбаседа-малхбалехь МаӀас гӀалин (йуцкъаметтиг новкъахула йуьстина)^[7].

Гергара нах беха меттигаш: малхбалехь — Обарг-Йурт, къилбехахь — Яндаре йуьрт, малхбузехь — Пхьилинкъоьнгийн-Йурт. Къилбехьа а, малхбузехьа а гӀалин гуонан мехкан доза ду Несаран кӀоштаца, малхбалехьа — Соьлжин кӀошт йу, къилбаседехьа — Маьлхбикан кӀошт йу. Эльдархан-ГӀала лаьтта гӀалин гуонан мехкан къилбехьарчу декъехь.

Эльдархан-ГӀалин къилбехьа чекхболу федералан трасса(оьр.)нохч. Р217. «Кавказ», къилбаседехьа Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан аса (дакъа Беслан—Сипсо-ГӀала), къилбаседа гӀалин йистехь лаьтта цӀерпоштнекъан Эльдархан-ГӀала разъезд.

Карабулакан къилбехьа, некъал дехьа, айаделла Хьуьнан дукъ(оьр.)нохч. (Яндаре йуьрт баккъалла а лаьтта масех ломанан йукъарчу тогӀешкахь а, басешкахь а). Масех километр къилбехьа дахделла Соьлжин дукъ (Карабулак лам, 723 м). ГӀалин къилба-малхбален йистехь Сунжа хи дӀакхета Ӏаьс-хи—Соьлжа татолца.

ГӀалин гуонан латтанаш дӀасадаьржина ду гӀалин генна къилбаседехьа, цу кепара чулоцу, Соьлжа-тогӀин дакъа доцург, иштта Соьлжин дукъан дакъа а, цуьнан къилбехьа Ӏалханчурт-тогӀин цхьа дакъа а. ГӀалин кӀоштан дозанан уггар къилбаседин дакъа ду Ӏалханчуьртан татолан къилба берд^[8].

1859 шо лору Теркан гӀазакхийн гӀала Карабулакски кхоьллина терахь^[9]. ГӀала йан йолийна 1858 шо чекхдолуш, йуьхьанца цунах ала буьлабелира Эльдарханан-ГӀала^[10] кхузахь хилла хойн пост Эльдарханан цӀе йолуш^[11], цунна уллехь йуьйгӀира гӀала^[12][13]:

«Кавказан асанан аьрру тӀома тӀехь йеш йолу кхаа керла станцешна, аса цӀе туьллийтар йара:

Эльдарханан-ГӀалин уллера постан — Карабулакски…

И гӀаланаш йина йевлча кховдадо дӀайалар: хьалхарниг царех — Карабулакски гӀала Кавказан асанан гӀазакхийн эскарийн 1-ра Соьлжин полкан…»

— Рапорт за отсутствием Главнокомандующего Кавказской армией генерал-адъютанта князя Орбелиани Военному министру генерал-адъютанту Сухозанету о наименовании новых станиц, строящихся на Камбилеевке и Сунже. 18/21 июня 1859 г.

1860 шарахь дуьйна Эльдар-ГӀала йара Теркан областан ГӀалгӀайн гуонан йукъахь (1888 шарахь дуьйна — Соьлжин декъех). 1874 шарахь гӀалахь йара 227 керт, 1454 вахархо, йара православин килс а, ишкол а, йара маьхкдаьттан гӀунаш^[14]. ЭСБЕ-н хаамашца (1895 шо), гӀалахь вехара 1986 стаг, килса а йара, 2 ишкол а (царех цхьаъ — шираламастхойн), 4 пхьолгӀа, 4 хьер^[15].

1917 шеран августехь гӀалгӀайн, Эльдархан-ГӀалин а, Обарг-Йуртан а, Сипсо-ГӀалин а гӀазакхийн а Ӏоттадалар. Девнан бахьана хилира, шен рогӀехь, Хьалхара Дуьненан тӀемера цӀа богӀу салташца гӀалгӀай Ӏиттабалар, иза нисделира БуритӀехь 6-7 июлехь. 15 сентябрехь агӀонашна йукъахь барт бинчул тӀаьхьа а, оцу хиламех цӀий Ӏанош тӀом хилира гӀалгӀашна а, гӀазакхийн бахархошна а йукъахь^[16][17].

1920—1929 шерашкахь гӀала йара Соьлжин гӀазакхийн гуон йукъахь, цул тӀаьхьа — Нохчийн автономин область йукъахь, Нохч-ГӀалгӀайн АО, НГӀАССР, Соьлжа-ГӀалин область йукъахь, йуха а — Нохч-ГӀалгӀайн АССР.

1962 шеран 29 ноябрехь даьлла НГӀАССР ЛКх Президиуман омарца Соьлжин кӀоштан Эльдархан-ГӀалех белхалойн посёлок йина^[18].

Советийн муьрехь посёлкан этносийн хӀоттам тӀаьхь-тӀаьхьа хийцало — гӀалгӀай деба, ткъа оьрсийн барам лагӀло^[19][20][21].

1991-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Сунженски кӀоштахь этнополитикин хьал телхина. 1990 шеран майхь «ГӀазакхийн Соьлжа» оргкомитетан буха тӀехь кхоьллира денделлачу Теркан гӀазакхийн хӀусаман Соьлжин декъан, коьртехь атаман А. И. Подколзин а волуш^[22]. Амма 1991 шеран апрелехь А. И. Подколзин вийра Эльдархан-ГӀалахь, цуьнан жамӀ хилира оьрсийн бахархойн митингаш, митинго тӀедуьллура кхерамзалла латтор^[23]. Цуьнца цхьаьна масех цӀий Ӏенош тасадаларш хилла меттигерчу гӀазакашна а, гӀалгӀашна а йукъахь — март баттахь Эльдархан-ГӀалахь а, апрель бутт чекхболуш Обарг-Йуьртахь а^[22] (конфликт в Троицкой имел особый резонанс в республике)^[23]. Цхьа хьежам бу, 1991-чу шеран гурахь Соьлжин кӀоштахь хилла хиламаш бара оьрсий ГӀалгӀайчуьра массо а агӀор дӀабаха буьйлабелларг^[24].

1995 шарахь Эльдархан-ГӀалин йелла гӀалин статус. Эльдархан ГӀалин буха тӀехь къаьстина гӀалин гуо (кӀоштан тӀегӀанехь муниципалан кхолламан статус йолуш) 2009 шарахь бен ца кхоьллина^[5].

2006—2008 шерашкахь ГӀалгӀайчоьнан цхьа могӀа йарташкахь а, гӀаланашкахь а (Эльдархан-ГӀалахь, Сипсо-ГӀала, Обарг-Йуьрт, ГӀажарийн-Йурт, Несара гӀала, Яндаре йурт) оьрсийн гражданашна дуьхьал зулам дира (лаьлха хӀумнаш лелхийтира, цӀераш тийсира, герз диттира, нах байира)^[25]. Оцу серийн кульминаци йара 2007-чу шеран аьхка а, гурахь а хилларш, масех лакхара мах хадийна стаг вер а, теракташ а, кхин долу зуламаш а дина оьрсашна а, корейшна а, цигонашна а, эрмалошна а дуьхьал. Къаьсттина, Эльдархан-ГӀалахь 2007-чу шеран 30-чу августехь хилира лаккхара мах хадийна оьрсийн хьехархочун В. Драганчукан доьзал байар (3 вийна), иза шолгӀа тӀелатар дара оьрсийн хьехархошна, Сипсо-ГӀалара хьехархочун Л. Терехован доьзал бийнчул тӀаьхьа^[26]. 2007 шеран октябрехь Эльдахан-ГӀалахь байира КортиковгӀеран, НемовгӀеран (3 вийна, 1 чов йина) оьрсийн доьзал. И сери зуламаша йукъараллин тидам тӀебахийтира оцу гӀуллакхна^[27], ткъа республикера оьрсий дӀабахаран керла тулгӀе йолайелира^[28].

ГӀалахь шен жигаралла гайтира Къилбаседа Кавказехь лелаш йолу исламистийн бандподпольено. Масала, 2004 шеран июнехь ГӀалгӀайчоьнан тӀемлой тӀелеттачхенахь гӀалара цхьацца объекташна тӀелетира. Эльдархан-ГӀалахь йоккха теракт йира 2010 шеран мартехь-апрелехь Россехь террактан сери йинчу хенахь.

2024 шеран мартехь «ГӀалгӀайн маршонан эскар» олучу тобанна дагахь дара гӀалахь цхьа могӀа теракташ ян, амма уьш хӀаллакйира контртерроран операци йоьдуш^[29].

Российн экономика кхиоран министралла прогнозца, бахархойн терахь хир ду^[30]:

• 2024 шо — 40,8 эз. ст.
• 2035 шо — 40,92 эз. ст.

Эльдархан-ГӀала — ГӀалгӀайчоьнан нах бехачу меттигех бахархойн барамца кхоалгӀа йу Несарал а (122 261), Сипсо-ГӀалел а (66 344) тӀаьхьа, хьалха йу республикин коьрта шахьрал — МаӀасал (12 170).

Къоман хӀоттам

2020 шеран бахархой багарбаран жамӀашца дехара ишшта къаьмнаш^[36]:

Республикин маьӀна долу гӀала меттигерчу ша-шена урхалла даран гуранахь кхуллу муниципалан кхоллам Эльдархан-ГӀала гӀалин гуо статус йолуш шен хӀоттаман йукъахь цхьаъ бен йоцу бахархой беха меттиг санна^[5].

ГӀалин кӀоштан меттигерчу урхаллин меженийн структура лаьтта^[38]:

• Эльдархан-ГӀалин кӀоштан хаьржина векалийн меже йу Эльдархан-ГӀалин кӀоштан кхеташо;
• Эльдархан-ГӀалин гӀалин кӀоштан уггаре лакхара хьаькам ву Эльдархан-ГӀалин кӀоштан кхеташоно шен декъашхошна йукъара хаьржина Эльдархан-ГӀалин кӀоштан куьйгалхо, цо кхочушдо Эльдархан-ГӀалин гӀалин кӀоштан кхеташонан председателан декхарш;
• Эльдархан-ГӀалин гӀалин кӀоштан кхочушдаран а, административан а меже йу Эльдархан-ГӀалин кӀоштан меттигера урхалла.

ГӀалин кхеташонан председатель, гӀалин гуонан корта

• Ганиев Мохьмад Закрин воӀ (2011—2019)
• Китиев Яхьйа Юнусан воӀ (2019)
• Мартазанов Мохьмад Ӏабдулмажидан воӀ (2019 шарахь дуьйна)

Администрацин кортош

• Бариев Мохьмад Ӏабдурразакъан воӀ (2012—2014)
• Яндиев Муслим Ӏалиханан воӀ (2014—2016)
• Битиев Ахьмад Ӏийсан воӀ (2016—2019)
• Осканов Мохьмад-Башир Мохьмадан воӀ (2019—2023)
• Дидигов Ахьмад Борисан воӀ (2023 шарахь дуьйна)

Эльдархан-ГӀалахь йу Республика ГӀалгӀайчоьнан пачхьалкхан суртдилларан говзаллин музей^[39].

Советийн Ӏедалан заманахь Эльдархан-ГӀалахь болх беш йара хӀара заводаш: екъа реагентийн (Эльдархан-ГӀалин химин реагентийн завод), силамбетонан, газ-бензинан (Эльдархан-ГӀалин газ-бензинан завод). Иштта болх беш йара «Соьлжамехкдаьтта» мехкадаьтта а, газ а йоккху урхалла (НГДУ). Эльдархан-ГӀалахь дуьххьар промышленни мехкадаьтта даккхар дӀадаьхьира 1950-гӀа шераш дуьйлалуш. Кхиоран болх дӀабаьхьира хиндолчун дакъа а лоцуш Социалистийн къинхьегаман турпалхочо А. Д. Катасоновс. 1960-70-гӀа шерашкахь махкахь арахецар алсамделира^[40].

Апрель беттан 10-чу дийнахь цу гӀалахь схьайиллина Оьрсийчохь уггар йоккха дама доккху комплекс^[41]. 2014 шарахь, шо долалуш — зиеран рожехь, ткъа аьхка — тӀетаьӀна болх бан йолайелира картон ден фабрика^[42][43].

ЦӀерпоштнекъан транспорт гойту Эльдархан-ГӀала разъездо, иза цхьаьна генна некъа тӀехь йу, и богӀу Беслан станцера. Цул хьалхара йоккха станци — Несара, йухайерг — Сипсо-ГӀала (оцу генна тӀаьхь тӀаьххьарниг йу, хӀунда аьлча Соьлжа-ГӀалин агӀор боьду некъ бохийна, вовшахбаьккхина). Иштта кепара, оцу цӀерпоштнекъахула лелар ду цхьаьна агӀор Несарара. Разъезд дӀакъевлина пассажирашна (бахьана оцу декъехь уьш ца хилар ду), мохь бен ца лелабо. Эльдархан-ГӀалин разъезд уггаре дукха геннаш долуш йу ГӀалгӀайчоьнан станцешна йукъахь. Республикехь даьккхина мехкдаьтта Эльдархан-ГӀалин разъедехула дӀахьо^[44].

РогӀера пассажираш дӀасалелабо транзитан автобусаша а, таксиша а. Коьрта маршруташ йу Несара—Сипсо-ГӀала а, Несара-Соьлжа-ГӀала а. Транспорт латтош бу «ГӀалгӀаавтотранс» ГУП а, хьуьнарчаш а. Транспорт а дӀахьо ведомствон транспорто а^[44].

• Эльдархан-ГӀалин бусалба нехан син-мехаллин йукъаралла^[45].
• Тимурзиев Мохьмад-хьаьжин цӀарах маьждиг. Рузбана маьждиг, лаьтта гӀалин 1-ра микрокӀоштахь. Чухоьа 400 стаг. Тодина 2015 шарахь^[46].
• Православин йерда (ХӀинжа-ГӀалин епархи)^[47].

• «Керла Ха» — гӀалин хӀора кӀиранан газет^[48].

• Дзортов, Рустам Баширан воӀ(оьр.)нохч. — террорист, ГӀалгӀайчоьнан бандпольен куьйгалхойх цхаъ;
• Доценко, Фёдор Фролович — ССРС хьакъдолу лётчик-зиерхо;
• Цой, Сергей Петрович — Москохан Мэран а, Правительствон пресс-гӀуллакхан куьйгалхо.