Географи
Сунженский кӀошт дӀалоцуш йу ГӀалгӀайчоьнан малхбален а, йуккъера а дакъош, дӀасадаржийна ду меридионан агӀор. Доза ду къилба-малхбузехь Малгобекан кӀоштаца, малхбузехь Назранан а, Пригородни а кӀошташца, къилбехьа Джейрахан кӀошташца, малхбалехь Серноводскан а, Ачхой-Мартанан а кӀошташца.
| Хиш | |||
|---|---|---|---|
|
| ||
| Лаьмнаш | |||
|---|---|---|---|
|
| ||
| Хребеташ | |||
|---|---|---|---|
|
| ||
Истори
ТӀом чекхбаьлча Къилбаседа Кавказехь оьрсийн административан дӀахӀоттаман дакъа санна Теркан мохк кхоьллина 1860 шарахь. Иза лаьттара масех кӀоштах, шайна йукъахь БуритӀе а йолуш, цу йукъа йогӀура ГӀалгӀайчоьнан мохк а, къаьсттина, хӀинцалера Сунженски кӀошт гойтуш болу мохк а. 1862 шеран х1утосург(май) беттан 29 де Александр II-гӀачо чӀагӀдира «Теркан областан урхалла даран положение», цуьнца а догӀуш, кхоьллира шакъаьстина ГӀалгӀайн го. Этнографин талламийн жамӀашна а, хьалха дӀадаханчу муьран дийцаршна а тӀе а тевжаш, оцу ГӀалгӀайн кӀоштана йукъайогӀура ши кӀошт хьалха хилла Бурит1ин кӀошт — Несара-Карабулак а, Горски а, кхоьллина Назрновски, Карабулак, Мереджински, Галанч1ож, Галгаевски, Кистински и Джейрахски йукъараллех[5].
1920 шарахь Горская АССР йукъа йогӀуш кхоллайелира Сунженски казакийн кӀошт а, ГӀалгӀайн автономин гуо а, хӀинцалера ГӀалгӀайчоьнан Сунженски кӀоштан латтанаш шайна йукъахь доькъуш (лаьмнашкара кӀошташ автономин кӀоштан йукъа йогӀуш яра, ткъа Сунжа а, Асса а хин тогӀешкахь йолу лаьмнин когашкара а, аренан а кӀошташ казакийн кӀоштан йукъа йогӀура).
1929 шарахь дӀайаьккхира Сунжа казакийн кӀошт, ткъа цуьнан къилбаседан дакъа (хӀинцалера ГӀалгӀайчоьнан Сунженски кӀоштан къилба а, йукъ а, Малгобекан кӀоштан дакъа, иштта цхьайолу территореш, хӀинца Нохчийчоьнан Сунженски а, Ачхой-Мартановски а кӀошташна йукъайогӀуш йолу) оццу хенахь иза йукъайахара Нохчийн автономин кӀоштана йукъа.
1934 шарахь Нохчийн автономин го ГӀалгӀайн автономин гоца цхьаьнатоьхна Нохч-ГӀалгӀайн автономин го[6] (1936 шарахь дуьйна Нохч-ГӀалгӀайн АССР), цуьнан йукъахь кхоьллира Сунженски кӀошт.
Грозненски область йолчу хенахь (1944—1957 шерашкахь) и территореш цуьнан дакъа хилла, 1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀотталца кхечу республикашка дӀа ца елла. Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сунженски кӀошт лаьттира 1992 шо кхаччалц.
ХӀинцалерачу кепехь регион ГӀалгӀайчоьнан дакъа санна кхоллайелира 1992 шарахь, Нохчийн-ГӀалгӀайн Автономин Советан Социалистически Республика Нохчийн а, ГӀалгӀайн а республикашка йекъайеллачул тӀаьхьа.
2003-чу шеран Бекарг (март) баттахь, Нохчийчохь республикан конституци тӀеэцаран хьокъехь референдум хила жимма хьалха, Сунженский зорбане йаьккхинчу конституцин проектана йукъабаьхначу кӀошташна йукъахь цӀе йаьккхира. Референдум дӀайахьале ши кӀира хьалха Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Ахьмад цхьаьнакхийтира ГӀалгӀайчоьнан куьйгалхочуьнца Зязиков Муратца. ГӀалгӀайн агӀо чӀагӀйора Сунжен кӀошт Нохчийчоьнан административан кӀоштийн тептарна йукъара дӀайаккхар амма Кадыров реза ца хилира, ткъа Нохчийчоьнан Конституцехь Сунженски кӀошт хьахор латтийра,делахь а, Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а куьйгалхоша барт бира республикашна йукъахь лелаш долу доза цхьана ханна латтош .Цу кепара, Нохчийчоьнан Сунженски кӀошт кхоллаелира Нохч-ГӀалгӀайн АССР хиллачу Сунженски кӀоштан шина станицехь — Ассиновски а, Серноводски а, уьш йисира Нохчийн Республикан Ичкерин урхаллехь 1992 шарахь.
ГӀалгӀайчоьнан Сунженски кӀоштан муниципалан статус йа йелира 2009 шарахь бен. Цу хенахь цунна йукъахь кхоьллина йуьртан станицийн статус йолу 11 муниципальни субъект.
2015 шеран Мангалан(июнь) беттан 5-чу дийнахь ГӀалгӀайчоьно тӀеийцира Орджоникидзевски йуьртан поселок гӀалин поселке йерзоран хьокъехь долу закон[7].Орджоникидзевски эвла, цуьнца догӀуш, гӀалин кепара станица хилира. 2016 шеран Чиллин(февраль) беттан 3-чу дийнахь цуьнан цӀе хийцира гӀалин кепара Сунжа станица аьлла. 2016 шо йуккъе даьлча цунах йогӀуш йолу гӀалин поселенин цӀе а хийцира.2016 шеран Лахьанан(ноябрь) беттан 25-чу дийнахь Сунжа к1ошт йолчера д1айелира[8][9]. Пгт г1алин статус а йелира.
Бахархой
Къаьмнийн хӀоттам
2002-чу а, 2010-чу а шерашкахь Ерригроссин бахархойн бахархойн тептарш тӀера хаамаш 2002 года[23] и 2010 года[24]::
| Шо | 2002 | 2010 |
|---|---|---|
| ГӀалгӀай | 76 515
(63,85 %) |
104 010
(89,30 %) |
| Нохчий | 39 585
(33,04 %) |
9 578
(8,22 %) |
| Оьрсий | 2 431
(2,03 %) |
1 391
(1,19 %) |
| Кхи долу къаьмнаш | 1 295
(1,08 %) |
568
(0,49 %) |
| Берриге а | 119 826
(100,00 %) |
116 470
(100,00 %) |
2020 шеран бахархойн дӀайазбарца, регионехь дехаш дара хӀара къаьмнаш (1 % кӀезиг къаьмнаш а, кхин а, хьажа «Кхин» могӀанан сноска тӀехь)[25]:
| Къаьмнаш | Бахархойн дукхалла | Дакъа |
|---|---|---|
| ГӀалгӀай | 56 809 | 94,65 % |
| Нохчий | 1868 | 3,11 % |
| Кхиберш[26] | 1345 | 2,24 % |
| ЖамӀ | 60 022 | 100,00 % |
Муниципалан дӀахӀоттам
Сунженски муниципалан кӀоштан 10 йуьртан станицийн дакъа ду. 10 станица: Невозможно определить количество столбцов
- Бахархой беха меттигаш
Невозможно определить количество столбцов
ХӀаллакйинарш
Иштта хьажа
Литература
- ГӀалгӀайчоьнан дозанийн а, латтанийн а хьокъехь доклад: юкъара низамаш / ГӀалгӀайчоьнан латтанаш а, дозанаш а билгалдахарца доьзна хаттарш луьстуш йолу къоман комисси. — Архиван документаш, сурташ, карташ. — Назрань, 2021 шо 175 агӀо.
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 ОКТМО. 185/2016. Северо-Кавказский ФО
- ↑ 1 2 https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx
- ↑ Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский и русско-ингушский словарь терминов / Отв. ред. Н. М. Барахоева, д.филол.н., профессор; реценз.: Т. В. Жеребило, д.пед.н., М. М. Султыгова, д.филол.н. — Ингушский научно исследовательский институт гуманитарных наук им. Ч. Э. Ахриева. — Магас: «Кеп», 2016. — С. 34, 327. — 600 с.
- ↑ Матиев И. Фаьлгах берий кино дар // Сердало : газета. — 2017. — 19 апрелехь (№ 51―52).
- ↑ Доклад о границах и территории Ингушетии, 2021, с. 6.
- ↑ О. Алленова. Зыбкие границы // Огонёк, № 16, 29.04.2013. С. 14.
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 5 июня 2015 г. N 37-РЗ «О преобразовании сельского поселения Орджоникидзевское в городское поселение»
- ↑ Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Людмила Балаева. Новому городу — быть! Евкуров подписал закон о преобразовании Сунжи в городской округ // Интернет-газета «Ингушетия», 4.12.2016. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 12 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 9 декабрехь
- ↑ https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
- ↑ https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
- ↑ https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
- ↑ https://web.archive.org/web/20130516092833/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
- ↑ https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
- ↑ https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar.
- ↑ https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
- ↑ https://web.archive.org/web/20161030072403/http://ingstat.gks.ru:80/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/a72948004cbc5f5e8bc9df4fc772e0bb/Численность+нас-2016.htm.
- ↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
- ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
- ↑ Этнокавказ. Национальный состав Сунженского района по переписи 2002 года
- ↑ Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 16 июнь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 6 мартехь
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения Кабардино-Балкарской Республики, городских округов и муниципальных районов. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 9 октябрь. Архивйина 2023 шеран 16 октябрехь
- ↑ Аварцы (7), Армяне (3), Балкарцы (3), Грузины (3), Даргинцы (1), Евреи (1), Кабардинцы (1), Казахи (1), Курды (1), Лакцы (4), Молдаване (1), Осетины (9), Русские (550), Таджики (5), Татары (3), Турки (1), Узбеки (3), Цахуры (1), Указавшие другие ответы о национальной принадлежности (9), Нет национальной принадлежности (6), Лица, в переписных листах которых национальная принадлежность не указана (734)
