Тхаба Ерды

Тхаба-Ерды (оьрс. Тхаба-Ерды; гӀалгӀ. Тхьаба-Ерда, ТкъобӀаь-Ерда) — ГӀалгӀайчоьнан шира керста килс. ЖӀайрахьан кӀоштан Хьайрах а, Пхьуй а йарташна гергахь лаьтта иза ЖӀайрахьан-Ассински пачхьалкхан историн а, архитектуран а, Ӏаламан а музей-заповедникан йукъайогӀуш йу.

Ӏеламнахана йукъахь цхьа барт бац, цу кхерч биначу хенах лаьцна. Дукхахболчара къастабо иза йина масех мур, царех уггар хьалхара цхьаболчу Ӏилманчаша VIII бӀешо лору^[1], хӀунда олу Тхаба-Ердын кхерчах дукха хьолахь Россехь уггаре а шира аьлла бахьана долуш^[1].

ХӀолламан цӀеран маьӀнех лаьцна Ӏеламнахана йукъахь барт бац. Цхьаболчу талламхоша и цӀе схьаэцна гӀалгӀайн ТкъобӀa-Ёрды бохучух, «Тешаран килс» я «Ийманан кхерч» бохучу маьӀнехь, кхиболу талламхой цу цӀеран маьӀна долуш бу, «Ши эзар веза стаг» аьлла хета, ткъа кхоалгӀа Ӏеламнехан тоба, Тхаба-Ерды — Тома-Ерды галъйаьлла кеп йу, сийлахь веза Фоман килс бохург ду, ма-дарра аьлча, «Тха ба эрд — вайн зийарт» ду аьлла хета^[2]^[3].

Дуьххьара килсан дийцар хӀоттийна 1787 шарахь тӀеман квартирмейстера Л. Л. Штедера. 1811 шарахь геолога М. Энгельгардта(оьр.)нохч. килсан план а, сурт дилларан а дира. 1969—1971 шерашкахь килс меттахӀоттийра къоман маьӀна долу хӀоллам санна.

Советан 1940-гӀа шерашкахь гӀалгӀай махках баххалц, лаьмнийн ГӀалгӀайчоьнан культурин а, синмехаллин а центр хилла лаьттира. Мехк-кхел, вайнехан кхеташо (кхел) гулъйора Тхаба-Ердыхь, цигахь баккхийнаш, Ӏадаташца, цара хӀиттийра латтанийн доладаран низамаш, цхьаьнатоьхна леларан норманаш а, йохк-эцаран хаттарш а, зуламхошна таӀзарш дар^[4]. Цул сов, килсахь йукъараллин гуламаш гулбора, тӀеман походашна централизованни кечам бора.

2012-чу шеран лахьан беттан 10-чу дийнахь килсехь бӀе сов шарахь дуьххьара дӀадаьхьира православин далла гӀуллакх дар^[5].

ГӀишлошъйаран архитектура

Цу килсахь базилика йу. Къилбаседа-малхбалерчу Кавказехь и тайпа килсаш йар, хетарехь, Эрмалойчоьнан а, Картлин а гӀуллакхашца доьзна хилла. Тхаба-Ерды а, Алби-Ерды а, цхьа могӀа башхаллашна тӀе а тевжаш, дӀасакъасто мегар ду эрмалойн залан килсаш монастырь йолуш йа гуьржийн кхаа килсан базиликаш санна. Эрмалойчохь и тайпа шуьйра даьржина VII бӀешо кхаччалц; Картлихь кхаа килсан базиликаш йира XIV бӀешо кхаччалц^[6].

Килсан архитектура гуьржийн а, гӀалгӀайн а архитектуран башхаллаш синтез йина йу. Уггаре а хьалхара гӀишлошъйаран мур лоруш бу VIII бӀешарахь. Оцу бухан бух тӀехь керста килс йира XII бӀешарахь. Хила тарло, и гӀишлошъйар гуьржийн паччахьан йоӀан Тамаран миссионераша дӀадолийна хилар. Тхаба-Ердин килс шен таханлера куц-кеп эцна XIV—XVI бӀешерашкахь, хӀетахь дуьйна вайнехан ламастан Ӏибадат деш лелош йу.

Килсан планировка мелла а атта йу. Лекха йеха параллелепипед (17 метр йеха а, 7,5 метр шуьйра а) чохь йу залан меттиг, кхаа пара гуш йолчу пилонашца йекъайелла, малхбалехьа ахгӀорторан апсидаца чекхйолу. ГӀишлонна таж дина шиъ дукъ долу тховца. Делан цӀийнан сийлалла совйоккху дуккха а рельефашца а, йиначу деталашца а, царех дукхах йерш шера йуха а лелайо, хӀунда аьлча, хаамийн гӀирсаша дийцарехь, уьш лаьтта йерриг а ларамаза меттигашкахь^[7].

Килсан малхбузера фасадехь йу ктиторан композици олуш йолу, иза йерриг а хӀоттаман йу. Баккхий эшамаш хиллехь а, иза хила тарло X—XII бӀешерашкара. Цуьнан йуккъехь ву Христос; аьтту агӀор, схьагарехь, ктитор стеган сурт ду. Аьтту агӀор долу сурт дуккха а шерашкахь дайна лоруш дара, амма ларамаза цхьа хан хьалха гергарчу йуьртахь карийна а, теллина а. Цу тӀехь гойтуш ву епитрахилица а маж йолу стаг. Коьртан дехьа-сехьа агӀор горизонталан голаш йу, цунах кхозуш йу йаьккхий кемсийн гаьннаш. Гуьржийн динан йозанца бархӀ элпах лаьтта йоза асомтаврули лардина суьртан коьртан хӀора агӀор, гочдина «Епископ Георгий» аьлла. Йоза X бӀешеран шолгӀачу декъера XI бӀешеран хьалхарчу декъе кхаччалц ду. Ӏилманчаша билгалдоккху, Ӏарш тӀехь охьахиъначу Дала леррина къобалвинчун сурт, къобалдина иконографин субординаци йохош, хаъал лахара хилар цунна хьалха лаьттачу епископал а, светски стагал а. И бахьана долуш, цхьаболчу талламхоша дина жамӀ ду, КӀелхьардохург а, килс кхоьллинчу нехан а суьртийн гергара позицеш, гарехь, йуьхьанца дика башха хилла хилар. Уггаре а дика лардина сурт ду аьрру куьйгахь жӀар а, аьтту куьйгахь шаьлтанан хьарчар а долуш верг.

Тхаба-Ердыхь малхбалехьа долчу коран тимпан тӀехь гойтуш ду Самсон лоьмашца къийсам латтош, ткъа ши сурт (хетарехь, ктитораш) масех стагана Делан хьалха лаьтташ. Уггаре аьрру агӀор долчу сурто латтош йолу хӀума, масех стагана дӀаелла, лоруш йу купол йолчу килсан масал, цуьнан Ӏаьнан хьал новкъарло йо чаккхенан жамӀаш дан^[7].

2008-чу шарахь ГӀалгӀайчоьнан культуран министерствон Археологин центро, Москох архитектуран институтан белхахошца цхьаьна, хӀолламан территори тӀехь археологин талламаш бира^[8]. ГӀалгӀайчоьнан културан министраллан пресс-гӀуллакххоша бинчу хаамца, карийна керла тӀулган плиташ, цу тӀехь дӀатоьхна декорацеш а йолуш, хьалха тайп-тайпанчу хронологин муьрашкахь кхерчан конструкцин дакъошкахь хилла хийцамаш гучубевлла килсан гӀишлошъйаран техникехь^[8].

Цул сов, къилбаседан килсехь хӀаллакйинчу Ӏаламан археологин Ӏаламан меттиган дозанехь карийна къилбаседан килсан абсидан пен дӀабахьаран йисина меттигаш сирла-Ӏаьржа хьаьхнарг, иштта, хетарехь, Ӏилманан, ширачу, ширачу, генара пенийн йисина меттигаш карийна лаьттара Тхаба-Ерды килс хиллачу меттехь^[8]. Оццу меттехь карийна килсан лаьтта тӀехь шина пилястран а, горизонталан сланцан охьадиллар а лараш^[8].

Всеволод Миллеран килсан сурт дилларш. 1888 шо.

↑ ¹ ² Глава Ингушетии хочет видеть на новых купюрах древнейший христианский храм России - Юг и Северный Кавказ Интерфакс Россия(оьр.), Интерфакс (30 июнехь 2016). Дата обращения: 20 февралехь 2026.
↑ 10 фактов о горном храме Тхаба-Ерды, Православный журнал «Фома» (2012, 3 апрель). Дата обращения: 20 февралехь 2026.
↑ Самый древний христианский храм в России находится в Ингушетии — МОО «Ингушская национально-культурная автономия города Казани» (оьрс.). ingrt.addnt.ru (2021 шеран 30 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 февраль.
↑ Лекция «Грузинский храм Тхаба-Ерды XII в. на Северном Кавказе», Культура.РФ. Дата обращения: 20 февралехь 2026.
↑ Впервые с XIX века в древнем храме Тхаба-Ерды в горах Ингушетии совершено православное богослужение / Новости / Патриархия.ru (оьрс.). patriarchia.ru (2012 шеран 12 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 февраль.
↑ В.В. Пищулина. Христианские храмы Тхаба-Ерды и Алби-Ерды в истории архитектуры Северо-Восточного Кавказа // Архитектурное наследство / Бондаренко И.А. — Санкт-Петербург, 2009. — С. 56—57.
↑ ¹ ² Храм Тхаба-Ерды. Переплетение архитектурных традиций в Горной Ингушетии (оьрс.). niitiag.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 февраль.
↑ ¹ ² ³ ⁴ В Ингушетии на месте средневекового храма найдены следы ещё более древнего памятника (оьрс.). pravoslavie.ru (2008 шеран 1 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 февраль.

Белецкий Д. В., Казарян А. Ю. Храм Тхаба-Ерды. Переплетение архитектурных традиций в Горной Ингушетии // «Монументальное зодчество Средиземноморья и Переднего Востока: Проблема воздействия культур». — 2009.
Казарян А. Ю., Белецкий Д. В. Тхаба-Ерды: к вопросу о датировке церкви и её месте в средневековом зодчестве Кавказа // Вестник Археологического центра им. Е. И. Крупнова. Выпуск III : [рус.]. — «Пилигрим», 2009. — С. 50—94. — 130 с. — ISBN 978-5-98993-121-7.
Гадиев У. Б. Исследование В.Ф. Миллером средневекового храма Тхаба-Ерды // «Известия СОИГСИ». — 2008. — Вып. 2 (41). — С. 99—107. — 2223-165X.
Гадиев У. Б. Тхаба-Ерды. Христианский храм VIII‒IX вв // Археология и этнология Северного Кавказа : Сборник научных трудов. — Нальчик, 2012. — Вып. 1. — С. 89—98.
Крупнов Е. И. Грузинский храм Тхаба-Ерды на Северном Кавказе // Краткие сообщения ИИМК. — М., 1947. — Вып. XV. — С. 116—125.
Хевсаков В. В. Генезис религиозных воззрений ингушей: Дис. канд. ист. наук: 07.00.02. — Владикавказ, 2004.

В Ингушетии на месте средневекового храма найдены следы ещё более древнего памятника (бил-боцу.). pravoslavie.ru.
М. Озиев Памятники Ингушетии: Храм Тхаба- Ёрды (бил-боцу.). web.archive.org.
Г. Г. Гамбашидзе — Из истории связей Грузии Ингушетии в средние века (бил-боцу.). web.archive.org.
Храм Тхаба-ерды. Горная Ингушетия (бил-боцу.). web.archive.org.

[:1-1] ¹ ² Глава Ингушетии хочет видеть на новых купюрах древнейший христианский храм России - Юг и Северный Кавказ Интерфакс Россия(оьр.), Интерфакс (30 июнехь 2016). Дата обращения: 20 февралехь 2026.

[2] 10 фактов о горном храме Тхаба-Ерды, Православный журнал «Фома» (2012, 3 апрель). Дата обращения: 20 февралехь 2026.

[3] Самый древний христианский храм в России находится в Ингушетии — МОО «Ингушская национально-культурная автономия города Казани» (оьрс.). ingrt.addnt.ru (2021 шеран 30 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 февраль.

[4] Лекция «Грузинский храм Тхаба-Ерды XII в. на Северном Кавказе», Культура.РФ. Дата обращения: 20 февралехь 2026.

[5] Впервые с XIX века в древнем храме Тхаба-Ерды в горах Ингушетии совершено православное богослужение / Новости / Патриархия.ru (оьрс.). patriarchia.ru (2012 шеран 12 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 февраль.

[6] В.В. Пищулина. Христианские храмы Тхаба-Ерды и Алби-Ерды в истории архитектуры Северо-Восточного Кавказа // Архитектурное наследство / Бондаренко И.А. — Санкт-Петербург, 2009. — С. 56—57.

[:0-7] ¹ ² Храм Тхаба-Ерды. Переплетение архитектурных традиций в Горной Ингушетии (оьрс.). niitiag.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 февраль.

[archaeo-2008-8] ¹ ² ³ ⁴ В Ингушетии на месте средневекового храма найдены следы ещё более древнего памятника (оьрс.). pravoslavie.ru (2008 шеран 1 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 февраль.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

Тхаба Ерды

ЦӀеран маьӀна

Сурт хӀоттор

ГӀишлошъйаран архитектура

Археологин хаамаш

Галерей

Билгалдахарш

Литература

Хьажоргаш

Категореш