Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Сурхо-ХитӀе

Сурхо-ХитӀе (оьрс. Сурхахи, гӀалгӀ. СурхотӀе, Сурхо-Хитӏе[13][14]) — ГӀалгӀайн Республикин Несаран кӀоштара йуьрт.

Кхуллу муниципалитет «Сурхахи йуьртан меттиг» шен структурехь цхьаъ бен йоцу бахархой беха меттиг бен йоцуш[15].

Географи

Йуьрт лаьтта Кен(оьр.)нохч. эркан аьрру берд тӀехь, 9 км къилба-малхбалехь кӀоштан йукъан — Несара гӀалин, 9 км къилбаседа-малхбалехь МаӀас гӀалин.

Гергара нах беха меттигаш йу: къилба-малхбузехьа — МаӀас гӀала а, Ӏаьлий-Йурт а, малхбузехьа — Эккажакъоьнгий-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа — ГӀаьзи-Йурт, къилбаседехьа — Яндаре йуьрт, къилбаседа-малхбалехьа — ГӀажарийн-Йурт, малбалехьа — Алхастие йуьрт, къилба-малхбалехьа — Галашкие йуьрт[16].

Истори

Цхьаьна официалан йолу версица, н Сурхо-ХитӀен махкахь а хилла шира гӀала МаӀас(оьр.)нохч. — йуккъера бӀешеран полиэтносан пачхьалкхан Аланин коьрта шахьар. Оцу версехь, йуьйцу «Яндаре—ГӀаьзи-Йурт—Эккажакъоьнгий Йурт—Ӏаьлий-Йурт—Сурхо-ХӀитӀе» шира гӀаланийн комплекс. Оцу регионехь йу 30 шира гӀала[17].

ГӀаланийн чӀагӀйина меттиг лаьтта Ӏаламан лекхачу меттигехь, ларвала аьтто болуш. Малхбузехьа а, къилбаседехьа а охьаоьху Соьлжа а, Несара а; жимма къилбаседехьа лаьтта Соьлжин дукъ; малхбалехьа и меттиг ларйора кӀорга Ӏасан Ӏино; къилбехьа, Ӏаьржачу лаьмнийн хьаннийн даккъашца. Ӏаламан дозанаш лерина а, чӀогӀа а чӀагӀдина ду гӀаролхойн посташца а, гуш йолчу меттигехь лаьттачу чӀагӀйина меттигашца а. ЧӀагӀйина меттигаш кхуллу масех ларйаран аса йуккъера декъана гонаха, цигахь уггаре йоккха меттиг — «Хатой-Борз» — лаьттина Эрз-эли (Эрзан боьлак) — хетарехь, шира МаӀасан хилла чӀагӀо. Йерриг а чӀагӀйинчу кӀоштан майда бӀе еакӀов километр сов йу[18][17].

1919 шеран июлехь, ГӀалгӀайчоь Деникинан куьйга кӀел йолчу хенахь, йуьртахой реза ца хилира мобилизаци йан, гӀаттам бира, Несара кӀайнгвардин цӀерпоштана тӀелетира, герз дӀадаьккхира. ГӀаттам охьатаӀо Шайн лаамца эскаран буьйранчалла декхаре хилира фронтера 15 эзар салти йухаваккха. 1927 шарахь ВЦИК председатело М. И. Калинина йуьртан бахархошна баркаллин грамота йелира жигара гӀолацарна Белхалойн-ахархойн ЦӀен эскарна[19].

1944-чу шарера 1958-чу шо кхаччалц нохчий а, гӀалгӀай а арабехира ткъа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчу хенахь йуьртах «Мамисон» олуш хилла[20][21].

Бахархой

2500
5000
7500
10 000
12 500
15 000
2011
2016
2021
Къоман хӀоттам

2010 шеран йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца[22]: Невозможно определить количество столбцов

ГӀарабевлла йуьртахой а, бахархой а

Галерей

Surhahi.jpg
Surhahi 3.jpg
Surhahi 2.jpg

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  2. ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 29 декабрь. Архивйина 2013 шеран 29 декабрехь
  3. ↑ 1 2 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 17 октябрь. Архивйина 2013 шеран 17 октябрехь
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Оценка численности населения 2010-2013. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 23 август. Архивйина 2014 шеран 23 августехь
  6. ↑ 1 2 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  7. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь
  8. ↑ 1 2 Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 8 август. Архивйина 2016 шеран 8 августехь
  9. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  10. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  11. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  12. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  13. ↑ Кодзоев Н. Д. Русско-ингушский словарь. — Ростов-на-Дону, 2021.
  14. ↑ Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 831
  15. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». docs.cntd.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь.
  16. ↑ Карта Чечни и Ингушетии (rar) (не ранее 1995). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь. Объём 8 МБ.
  17. ↑ 1 2 Исторический проект «Ингушетия:Исторические Параллели». Аланы в I—IX вв. Ghalghay.com (2009 шеран 28 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь.
  18. ↑ Кодзоев Н.Д., 2001.
  19. ↑ Яндиева, 2007, с. 36—37.
  20. ↑ Краткая историческая справка об административно-территориальном делении Чечено-Ингушетии. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2018 шеран 8 ноябрехь
  21. ↑ Ведомости Верховного Совета РСФСР № 5 1958
  22. ↑ ВПН том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 6 мартехь

Литература

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш