Соьлжа-ГӀалин аэропорт

Дуьххьара Соьлжа-ГӀалин авиапредприяти (аэропорт Соьлжа-ГӀала) болх бан йолайелла 1938-чу шарахь, цу хенахь Р-5 а, У-2 а кеманаша дуьххьара дӀасакхехьа йолийна почта а, йан йолийна санитарин рейсаш а. Жимма хан йаьлча, йуьртан бахаман хьашташна а лела дуьйладелира кеманаш. 1977-гӀа шо кхаччалц Соьлжа-ГӀалин аэропортехь, Ли-2 а, Ил-14 а, Ан-24 а, Ан-10 а, Як-40 а кеманаш бен тӀеэца йиш йоцуш, хьалагӀаттаран-охьахааран аса лаьттан бен йацара.

1977-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР СССР-н кхечу регионашца йузуш хьалагӀаттаран-охьахааран искусственни аса йолу аэропортан керла комплекс болх бан йолайелла, Ту-134 пассажирийн кема дара цигахь болх беш.

1991-1994-чуй шерашкахь чолхе хан йолчу а, 1994-2000-чуй шерашкахь тӀемаш болчу а хенашкахь масийттазза хийцайелира аэропортан цӀе:

• 1991-гӀа шо — Шайх-Мансуран аэропорт;
• 1995-гӀа шо — Къилбаседан (Северный) аэропорт;
• 1996-гӀа шо — Шайх-Мансуран аэропорт;
• 2000-гӀа шо — Къилбаседан (Северный) аэропорт.

Топонимийн реестраца а догӀуш, аэропортах Соьлжа-ГӀала (Къилбаседан — Северный) олу^[1].

1991-чу шеран товбецан 8-чу дийнахь дуьйна 1994-чу шеран товбецан 30-гӀа де кхаччалц, тӀемаш дӀахьочу хенахь, аэропортан йерриге а инфраструктурина а, хьалагӀаттаран майданна доккха зен хиллера.

Нохчийчохь хилла шолгӀа тӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа, республикехь маьрша дахар дӀахӀотта доладелча дӀадоладелира аэропорт меттахӀоттор. 2000-чу шарахь куьйгалла деш Вахьидан Ӏаднан а волуш, «Соьлжа-ГӀала (Къилбаседан) аэропорт меттахӀотторан дирекции» ФГУ кхоьллира.

1999-2006-чуй шерашкахь хьалагӀаттаран-охьахааран аса шорйина, йахйина, кхузаманан дренажни система кхоьллина. Ту-154 а, Ил-62 а кеманаш тӀелаца аьттонаш луш йолу комплекс йина.

2002-чу шеран бекарг беттан 6-чу дийнахь Россин Минтрансан № НА-76-р лоьмар йолчу тӀедилларца объект меттахӀотторан баккхий белхаш дӀаболийна.

Республикин Президентан дарже Кадыров Ахьмад-Хьаьжа хаьржинчу дийнан сий а деш, аэропорт схьайоьллу хан 2006-чу шеран эсаран беттан 5-чу дийнахь хӀоттийна йара. Оццу шарахь Къилбаседан аэропортана Соьлжа-ГӀалин цӀе тиллина^[3].

2007-чу шеран чиллин беттан 19-чу дийнахь ФАВТ-н 2007-чу шеран чиллин беттан 19-чу дийнахьлерчу № АЮ-19 лоьмар йолчу сацамца Соьлжа-ГӀала аэропортана пачхьалкхан регистрацин а, болх бан магоран а тоьшалла делла. Аэродромана В класс йелла. Дийнна шарахь дийнахь а, буса а Ту-134 кеманаш а, муьлххачу а тайпана беркеманаш а тӀелаца бакъо йелла^[4].

2007-чу шеран лахьанан беттан 29-чу дийнахь Ту-154 кема тӀелаца бакъо йелла Соьлжа-ГӀала аэропортана^[4].

2009-чу шеран хьаьттан беттан 6-чу дийнахь Авиацин пачхьалкхашнайукъарчу комитето аэродромана дуьненайукъара сертификат делла^[5][6][7].

2021-чу шеран хьаьттан беттан 23-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалин аэропортана Нохчийн Республикин президентан Ӏабдул-Хьамидан кӀентан Кадыров Ахьмадан цӀе тиллина^[8].

Аэропортехь кхузаманан курсо-глиссадни ILS СП-90 система а, «Траксон» фирмин лакхара эвсаралла йолу светосигналан система а, «Крамс» метеорологин автоматизаци йолу система а йолу 2500×45 метр барамаш болу хьалагӀаттаран-охьахааран аса йу. Цо аьтто бо сих-сиха а, кхерамза а кеманаш тӀелацарехь^[5].

Кеманаш: Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-72, Ан-74, Ан-140, Ан-148, Ил-76, Ил-114, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A321, ATR 42, ATR 72, Boeing 737, Boeing 757, Bombardier CRJ 100/200, иштта муьлххачу а тайпана беркеманаш а, кхин долу дай кеманаш а.

ТӀейогӀучу хенахь гонахьа пхи седа болу хьешийн цӀа а, машенаш дӀахӀитторан кхузаманан меттиг а йан лерина ду. Иштта, аэродром кхиорна йукъадогӀуш ду хьалагӀаттаран-охьахааран аса 1100 метрана йахйар а. Цо аьтто бийр муьлхха а кема тӀелаца^[17]

• 1993-чу шеран гӀуран беттан 25-чу дийнахь Аэрофлот авиакомпанин Москвара Соьлжа-ГӀала догӀуш долу RA-85296 лоьмар йолу Ту-154Б-2 кема вон охьахиина — хьалхара чкъург галйаьлла. Кеманна тӀехь шайна йукъахь экипажан 7 декъашхо а волуш, 172 адам дара, цхьанна а хӀумма а ца хилла^[18].

• 2011-чу шеран мангалан беттан 3-чу дийнахь кема охьахуучу хенахь кемманна тӀе бӀаьрса дойъуш лазер хьажийна хиларан хьокъехь хаам бина экипажо. Шен волеларца охьахууш долчу кеманна кхераме новкъарло йина волу 1994-чу шарахь дуьненчу ваьлла Чурт-ТогӀера вахархо схьалецира. Цул тӀаьхьа, мангалан беттан 5-чу дийнахь Нохчийн Республикин Президента Кадыров Рамзана тӀедиллира республикехь йухкучура лазерш дӀайахар^[19].

• 2011-чу шеран лахьанана беттан 20-чу дийнахь Стамбулера Соьлжа-ГӀала догӀу Соьлжа-ГӀала-Авиан Як-42 кемано бохамца доьзна охьахаар дина (йуккъера мотор галбаьлла). Кеманна тӀехь шайна йукъахь экипажан 7 декъашхо а волуш, 113 адам дара, цхьанна а хӀумма а ца хилла^[20].