Бадуев, СаьӀид Сулейманан воӀ

Бадуев СаьӀид вина совдегарийн доьзалехь Соьлжа-ГӀалахь (Нохчийчоь) 1904-чу шарахь. Бадуев СаьӀидан да, Сулейман, Хьалха-МартантӀера ша схьаваьлла волу, оьрсийн-японин тӀамехь дакъалаьцна, 1914-чу шарахь Петроградехь тӀамехь йинчу чевнех кхелхина. Нана Укаева Зайбат Йоккха-АтагӀа йуьртара йара. Дийшира Соьлжа-ГӀалин реалан ишколехь. Дешарна дала ахча ца хиларна дӀаваьккхина. 1922 шарахь БуритӀехь чекхйаьхна кооперативни курсаш. Цул тIаьхьа цхьана муьрехь товароведан болх бина. Шен Iалашо кхочушйархьама хьехархойн курсашка деша вахна иза. Уьш чекх а йаьхна, хьехархочун болх бина цо. Школехь берашна хьехарца цхьаьна, баккхийчарна йоза-дешар а Iамадора СаьIид-Салихьа^[2].

1934-чу шарахь иза тӀеийцира ССРС-н йаздархойн Союзе^[3].

1938-чу шарахь цунна репрессеш йина. Веллачул тӀаьхьа реабилитаци йина^[2].

Бадуевн дуьххьарлера произведенеш арайевлла 1927-чу шарахь. 20-гӀа шераш чекхдовлуш 30-гӀа шераш долалуш йаздина «ГӀу», «Бешто», «ЦӀеран арц» цӀе йолу дийцарш; дийцарийн гулам «Ӏадаташ», повесть «Мацалла», пьеса «Даима а моллина Ӏида ца хуьлу». Оцу кхоллараллашкахь автора критика йо динан феодализман(оьр.)нохч. хьалха дуьйна лелачу агӀонашна а, йисинчу меттигашна а, дуьйцу Октябран революци хилале лаьмнин бахархойн дахар. «ПетӀамат» поэмин тӀехь Бадуевс хӀоттадо зударийн эмансипаци боху хаттар. Иштта цо йазйина «ЦӀен гӀап» (Российн гражданийн тӀамах лаьцна), «Цебин захало», «Дашо Ӏам», «Политдакъа» цӀе йолу пьесаш. «Вайн беш» цӀе йолу байтийн гулар а йазйина цо.

Дукхахйолу цуьнан говзарш хӀиттийна Нохчийн драмин Нурадилов Ханпашин цӀарах театрехь.

• 1965 шарахь Москохан урамехь 8 хӀоттийра у^[4]:

• Бадуевн цӀарах цӀе тиллина ураман Соьлжа-ГӀалахь а, Хьалха-МартӀантӀехь а^[5][6];

• 2023-чу шарахь А.А. Кадыровн цӀарах Нохчийн пачхьалкхан университетан историн факультетехь дӀайаьхьира «Нохчийн йаздархочун Бадуев СаьӀидан кхоллараллехь ламасташ а, гӀиллакхаш а» цӀе йолу семинар^[7].

Нохчийн маттахь

• Мацалла. Повесть. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Серло», 1925.
• Ӏимран. Повесть. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Серло», 1926.
• ЦӀеран арц. Повесть. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Серло», 1929.
• Дайн Ӏедал (И. Эльдархановца цхьана). Пьеса. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Серло», 1929.
• Ӏадаташ, I дакъа. Дийцарш. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Серло», 1930.
• Ӏадаташ, 2-3 дакъош. Повесть, дийцарш. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Серло», 1930.
• Хабарш, иллеш, поэмаш. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Серло», ПетӀимат. Роман. I-ра дакъа. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Серло», 1930.
• Тракторхо Жунид. Очерк. «Советан Нохчичоь», Соьлжа-ГӀала, 1932. № 1.
• Большевикаллийца ялта дерехьа. Пьеса. Соьлжа-ГӀала, «Серло». 1932.
• Колхозан иллеш. Стихаш. Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, «Сердо», 1933.
• Ши малх. Поэма. «Ит бӀаьсте», Соьлжа-ГӀала, 1933.
• Керла нах. Очерк. «Нохчийн йаздархойн дош», Соьлжа-ГӀала, Нохчоблзорб, 1934.
• ПетӀимат. Поэмах цхьа дакъа. «Кхиам», Соьлжа-ГӀала, 1934, № 1.
• Вайн беш. Стихаш, поэмаш, эшарш. Соьлжа-ГӀала. Нохч-гӀалгӀиздат, 1935.
• Хаьржинарш. Романандакъий, повесташший, дийцаршший, пьесий. Грозный. Нохч-ГӀалгӀайн книжни изд-во, 1960.
• Повесташ, дийцарш, пьесаш. ХӀоттийнарг, предислови йазйинарг М. Сулаев. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни изд-во, 1964^[3].

Оьрсийн маттахь

• «Два солнца», «Сестра», «Довольно», «Нефть», «Скорбь о великой утрате». Стихи. — В сб.: Поэты Чечено-Ингушетии. М., ГИХЛ, 1935.
• «Отец и сын», «Парашютистка». Стихи. — В сб.: Поэты советской Чечено-Ингушетии. Пятигорск, 1937.
• «Царскому времени», «Нет, не могу молчать», «Отец и сын», «Гора». Стихи. — В сб.: Поэзия Чечено-Ингушетии. М., ГИХЛ, 1959.
• «Отцу, ушедшему навеки». Стихи. — «Грозненский рабочий» 1936. 21 июня.
• «Огненная гора». Повесть. Грозный, Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1968.

нохчийн маттахь

• Арсанукаев А. М., Туркаев Х. В. Бадуев Саӏид. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1980. — 199 с. — 2000 экз.
• Сулаев М. Саӏид Бадуевн творчествох лаьцна. Предисловие к кн.: «Саӏид Бадуев. Избранные». Грозный, 1960.
• Сулаев М. Бадуев Саӏидан кхолларалла. Предисловие к кн. «Саӏид Бадуев. Повесташ, дийцарш, пьесаш». Грозный, 1964.
• Муталибов 3. Бадуев Саӏидан литературни кхоллараллехь атеизман тема. «Орга», 1964, № 1.
• Туркаев Хь. Нохчийн хьалхара дийцархой. «Орга», 1966, № 1.
• Туркаев Хь. Бадуев Саӏидан поэтически кхолларалла. «Лоаман Iуйре», 1967, № 2.

оьрсийн меттахь

• Гешаев М. Б. Знаменитые чеченцы. — М.: Мусаиздат, 2006. — Т. 3. — С. 144-173. — 608 с. — 2000 экз.
• Сулаев М. Творчество С. Бадуева. — «Дон», 1963, № 6.
• Мамакаев М. Певец народной думы, — «Грозненский рабочий». 1964, 4 сентября.
• Сулаев М. Предисловие к повести «Огненная гора». Грозный, Чечено-Ингушское книжное издательство, 1968.