Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

БIеденойн тIемаш

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

БӀеденойн тӀемаш (оьрс. Стодневные бои) цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу (1918) шеран хьаьттан-лахьанан беттанашкахь Граждански тӀеман хьелашкахь дӀабоьлхуш бара. Соьлжа-ГIала ларйеш йара, Гикало Николайс белхалойн отрядийн куьгалла а деш. Иза схьайаккха гӀерташ, тӀелатарш дора шайн куьйгаллехь Бичерахов Георгий волу терски гӀалгӀазкхаша. Соьлжа-ГӀалин пролетариатана герз, йуург, тӀамна оьшу гӀирсаш латтош, гӀо деш йара куьйгаллехь Шерипов Асланбек а волуш, Нохчийн ЦIен эскар. Товбецан бутт чекхболуш гӀала ларйархошна гӀоьнна тӀекхиира Дьяков Александра куьйгалла деш йолу цӀечу гӀалгӀазкхийн отрядаш. Цхьанакхеттачу ницкъашца бичераховцийн тӀелатарш йухатуьйхира.

Хиламийн кхиар

Цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу (1918) шеран хьаьттан беттан цхьайтталгӀачу дийнахь Теркан гӀалгӀазкхийн эскар, шийтта эзар стагах лаьтташ долу, куьйгаллехь социал-демократ Бичерахов Георгий а волуш, Соьлжа-ГӀала, Теркан кӀоштан советан Ӏедалан коьрта шахьар, дӀалаца гӀоьртира. ГӀалин гарнизонан аьтто белира гӀалгӀазкхийн тӀелатар йухатоха, амма Соьлжа-ГӀалина гуо лецира. ГӀалин оборонина большевикаша кхо эзар стагах лаьтташ йолу отряд вовшахтуьйхира, цу йуккъехь бара гӀалин горнизонера салтий а, йуххерчу йарташкара ламанхой а, къехойн гӀалгӀазкхий а. Отрядан куьйгалла шена тӀелецира гӀалин гарнизонан командир лаьттинчу, Дуьненан хьалхарчу тӀеман декъашхо а хилла, Георгиевски крестан совгӀат долу, къоначу буьйранчас Н. Ф. Гикалос. Соьлжа-ГӀала йаккха гӀерташ, бехха къийсам лаьттира. ТӀамехь доккха накъосталла дира, шен куьйгаллехь Эльдерханов Таштемир волуш, ГӀойтӀара Нохчийн Халкъан совето. Цо цигахь Нохчийн ЦӀен эскар вовшахтуьйхира.

Соьлжа-ГӀалара белхалоша, шаьш болх бечу заводашкахь, шайн конструкцица бронепоезд бира, иштта гранаташ а, кхиболу тӀеман гӀирсаш а. Белхалойн эскарна а, гӀалин бахархошна а бензин а, мехкадаьтта а латтадора цара[4].

Товбецан бутт чекхболуш, гӀала ларйархошна гӀоьнна ваийтира Серго Орджоникидзе а, Къилбаседа Кавказан, Советски Республикин тӀеман комиссар М. К. Левандовский. Цара жигара дакъа а лоцуш, вовшахтуьйхира «Сунженски линин Советски эскар» цӀе йолу, цӀечу гӀалгӀазакхийх а, кхечу гӀаланашкара тӀебаьхкинчарех а ворхI эзар салтех лаьтташ долу эскар. Цуьнан куьйгалле хӀоьттира Дьяков А. З. Оцу эскарна йуккъехь бӀе нохчий а, бӀе ткъа хӀирий а вара[2]. Эсаран баттахь эскаро дӀадоладира гуобинчарна тӀехьашхула шайн тӀелатарш. Цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу шеран лахьанан беттан шийтталгӀачу дийнахь гӀалахь гобинчара а, Дьяковс куьйгалдечу цӀечу гӀалгӀазкхаша а цхьаьнахеннахь диначу тохаро гӀалгӀазкхаша йина дуьхьало а йохош, кхаа баттахь сов Соьлжа-ГӀалина лаьттина гуо, бохийра.

ТӀемаш чекхдевлачул тӀаьхьа, митинг хӀоьттира, цул тӀаьхьа Сунженски гӀалгӀазкхийн ЦӀечу эскаран а, Нохчийн ЦӀечу эскаран цхьаьна парад дӀайаьхьира. Баьккхинчу толамах а, цу хьокъехь дӀахьочу даздарех а Орджоникидзес хаам бира Ленине[5]. ТӀаьхьа, дӀабахначу хиламийн бахьанехь Соьлжа-ГӀалина ЦӀечу Байракхан орден а, ВЦИКан хьакъйолу революционни байракх йаларца совгӀат дира

Иэс

  • ТӀаьхьо цхьа эзар исс бӀе ткъолгӀачу (1920) шарахь Соьлжа-ГӀалин йукъара ураман хилла (Граничная) цӀе хийцира цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу шеран хьаьттан беттан цхьайтталгӀа де, аьлла (БӀеденойн тӀемаш дуьйлало терахь) [6]. Цхьа эзар исс бӀе кхузткъалгӀачу (1960)шарахь БӀеденойн тӀемашкахь толам баккхарна ураман цӀе хийцира Толаман проспект аьлла[7].
  • БӀеденойн тӀемаш иэсехь бисийта, Соьлжа-ГӀалин йуккъера урам Михайловская хийцира ЦӀечу Франтовикийн урам цӀе тилларца[6].
  • Соьлжа-ГӀалин типографин цӀе тиллира «Цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу шеран хьаьттан беттан цхьайтталгӀа де» (1918) (тӀаьхьа хийцира Заболотного цӀарах)[8].
  • Цхьа эзар исс бӀе ткъе доьалгӀачу (1924) шарахь цӀерпоштнекъахойн культурин цӀийнан уллехь вежарийн каш тӀехь хӀоллам схьабиллира.
  • Цхьа эзар исс бӀе шовзткъе дейтталгӀачу шарахь (1954) Граждански тӀамехь дакъалаьцначу турпалхошна хӀоллам хӀоттийра (хӀинца Абдалла ΙΙ Бен Аль-Хьусейн урамехь бу иза)[9].
  • Цхьа эзар шовзткъе берхӀитталгӀачу (1958) шарахь арахийцира совгӀатан знак «Соьлжа-ГӀалахь БӀеденойн тӀемаш. Шовзткъа шо»[10].
  • Цхьа эзар исс бӀе шовзткъе берхӀитталгӀачу (I958) шарахь БӀеденойн тӀамехь беллачу цӀеэскархойн вежарийн каш схьадиллира[11]. Нохчийн хьалхарчу тӀамехь мемориальни комплексана чӀогӀа зиэн хилира.
  • Цхьа эзар исс бӀе кхузткъе кхойтталгӀачу (1973) шеран оханан беттан ткъе итталгӀачу дийнахь Маяковскин цӀарахчу скверехь Советан Ӏедал доккхуш, турпалалла гойтуш эгначу къийсамхошна байракхан кепехь стела хӀоттийра.
  • «Приходи свободным» «Марша вогӀийла» (1984) фильман сюжетехь БӀеденойн тӀемийн цхьа дакъа гайтина.

Соьлжа-ГIалара хIолламаш

Граждански тIамехь дакъалаьцначу турпалхошна Соьлжа-ГIалахь обелиск
Обелиска тIехь хIоттийна горельеф
БIеденойн тIемашкахь эгначу цIеэскархойн вежарийн каш Соьлжа-ГIалахь
Вежарийн каш тIехь экъа

Билгалдахарш

  1. ↑ Абазатов, 1962, с. 72.
  2. ↑ 1 2 Абазатов, 1962, с. 85.
  3. ↑ Абазатов, 1962, с. 71.
  4. ↑ Абазатов, 1962, с. 82.
  5. ↑ Гудаев.
  6. ↑ 1 2 Грозный - улицы. grozny.vrcal.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 22 декабрь. Архивйина 2019 шеран 20 декабрехь
  7. ↑ Пономарёва, 1987, с. 61.
  8. ↑ Пономарёва, 1987, с. 52.
  9. ↑ 1959 г. Открытие памятника героям гражданской войны. ИА Чеченинфо. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 22 декабрь. Архивйина 2019 шеран 1 сентябрехь
  10. ↑ Знак «Стодневные бои в Грозном. 40 лет». sammler.ru (2014 шеран 6 декабрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 22 декабрь. Архивйина 2016 шеран 11 августехь
  11. ↑ Пономарёва, 1987, с. 45—46.

Литература

  • Абазатов М. А. Из истории Гражданской войны в Чечено-Ингушетии. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1962. — 172 с. — 1500 экз.
  • Бичерахов Г. Памяти героев. //Памяти годовщины восстания Терского казачества 23 июня 1918 г. — 23 июня 1919 г.. — Пятигорск, 1919.
  • Борьба за Советскую власть в Чечено-Ингушетии (1917—1920 гг.). Сборник документов и материалов.. — Грозный, 1958.
  • Бугай Н. Ф. К. К. Орджоникидзе на Северном Кавказе. 1918—1920 гг.. — Нальчик, 1986.
  • Головлев А. Станица Грозненская. Мифы и реальность. // Газета "Терский казак". — 2007. — Ноябрь (№ № 4 (19)).
  • Гугов Р. Х. Совместная борьба народов Терека за Советскую власть.. — Нальчик, 1975.
  • Занкисов П. Грозненский фронт. //Памяти годовщины восстания Терского казачества. 23 июня 1918 г. — 23 июня 1919 г.. — Пятигорск, 1919.
  • Исаев А. А. Это тысячелетий. — Гр.: АО ИПК Грозненский рабочий, 2015. — 257—262 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-4314-0195-4.
  • Караулов М. А. Терское казачество в прошлом и настоящем. — Пятигорск, 2002.
  • Киреев Ф. Терские казачьи части в Белом движении. // Газета "Терский казак". — 2007. — Ноябрь (№ № 4 (19)).
  • Коренев Д. З. Революция на Тереке.. — Орджоникидзе, 1967.
  • Орджоникидзе Г. К. Статьи и речи. Т. 1.. — М., 1956.
  • Полгода во Владикавказе. Отрывки из анонимного дневника 1918—1919 гг. (русский) // «Дарьял». — 2000. — № № 2.
  • Пономарёва И. З., Севостьянов М. П. Памяти вечной достойны. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1987. — С. 45—47. — 120 с. — 15 000 экз.
  • Родной Терек. Правление Союза терских казаков. (русский) // Монтерей США штат Калифорния. — 1973. — № № 8.
  • Стодневные бои в Грозном / Авдеев А. Д. (составитель). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1959. — 132 с. — 5000 экз.
  • Спектор А. А., Шереметьева Т. Л. История войн России от Киевской Руси до наших дней. — Мн.: ООО «Харвест», 2007. — С. 172. — 288 с. — 5000 экз. — ISBN 978-985-16-2724-6.
  • Сухоруков В. Т. XI армия в боях на Северном Кавказе и Нижней Волге (1918—1920 гг.).. — М., 1961.
  • Таширов И. И. Слепцовский и Самашкинский фронты. (Из воспоминаний слепцовца). //Памяти годовщины восстания Терского казачества 23 июня 1918 г. — 23 июня 1919 г.. — Пятигорск, 1919.
  • Щербаков М. Ф. Большевики и борьба с ними Терского казачества. //Памяти годовщины восстания Терского казачества 23 июня 1918 г. — 23 июня 1919 г.. — Пятигорск, 1919.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш