Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нохчийн ЦIен эскар

Нохчийн ЦӀен эскар (оьрс. Чеченская Красная армия) кхоьллина цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу (1918) шарахь, хьаьттан баттахь. Дакъалаьцна Граждански тӀемашкахь. Нохчийн тӀеман ницкъаш кхоллабаларан йукъ йара ГӀойтӀан халкъан кхеташо. Эскар вовшахтохархой бара Шерипов Асланбек а, Эльдарханов Таштемир а. ТӀеман куьйгалла кхочушдора Шерипов Асланбека. Керла Ӏедал къобалдеш болу нохчийн йарташкара бахархой эскарна йуккъе баьхкинера.

undefined
undefined

БIеденойн тIемаш

Нохчийн ЦӀечу эскарна дуьххьарлера тӀедиллар дара Соьлжа-ГIалара пролетариат ларйархьама Ханкальски чӀожара Соьлжа-ГӀалин йистошка кхаччалц долчу декъана дуьхьало йар[1]. Цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу шеран хьаьттан-лахьанан беттанашкахь Соьлжа-ГӀалахь бичераховцашна дуьхьал дӀабоьлхуш бара тӀемаш. Нохчийн эскархоша доккха дакъалецира салташна а, белхалошна а тӀеман герз а, йаахӀума латторехь. Петропавловски станицина уллехь бичераховцашна гӀо деш хилла йолу кӀайчу гӀалгӀазкхийн отряд нохчаша йохийра[2].

Оцу хенахь Ермоловски станица контрреволюционерийн Ӏуналлехь йара. Станицин йистошкахь цӀеэскархойн кӀайчу гӀалгӀазкхашна дуьхьал хаддаза дӀабоьлхуш тӀемаш бара. Цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу шеран эсаран баттахь цӀерпоштнекъахоша станицера Соьлжа-ГӀала боьду цӀерпоштанекъ вовшахбаьккхира. Цу хьокъехь мостагӀчун бронепоезд шух чухецабелира. Оццу хенахь Соьлжа-ГӀалин стоницин а Сунженски линин чуйогӀучу станицин йуккъера телефонан зӀе хадийра[2].

ГӀойтӀерачу халкъан кхеташонехь галморзахаллаш йуьйлайелча, цунна чу вогӀуш хилла волу Шерипов Асланбек, цу йуккъера ша араволуш хилар дӀакхайкхира. Эсаран беттан кхойтталгӀачу дийнахь Терски советски республикина дина дӀахьедар, Буру-гӀаларчу «Халкъан Ӏедал» газетехь зорбанехь араделира. И дӀахьедар тидаме а эцна, Терски халкъан кхеташоно шен омрица Шерипов Асланбек Нохчийн ЦӀеэскаран куьйгалхо хӀоттийра[3].

Цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу шеран лахьанан беттан шийтталгӀачу дийнахь Соьлжа-ГӀалара пролетариатан а, цӀен гӀалгӀазкхийн отрядан, куьйгаллехь Александр Дьяков а волуш, Нохчийн ЦӀен эскаран цхьаьнакхеттачу ницкъашца Соьлжа-ГӀалина бина гуо боха а бина, бичераховцийн йухабовла дийзира.

Цхьа эзар исс бӀе берхӀитталгӀачу (1918)шеран лахьанан бутт чекхболуш Буру-гӀалахь Теркан халкъийн V съезд схьайиллира. Цигахь Орджоникидзе Сергос делегаташна Теркан областан халкъашна тӀебогӀуш керла кхерам хилар дӀахаийтира. Теркан халкъашка кхайкхам бира цо, чермоевски бандех советан Ӏедал лардеш бичераховцашна дуьхьал ма-барра, доггаха тӀом бар. Орджоникидзина тӀаьхьа Шерипов Асланбек вистхилира:

«Тхо кийчча ду тхаьш ца кхоош, контрреволюционерашца ницкъ ма-ббу, доггаха тӀом бан. Дехар ду Нохчийн ЦӀен эскар мичча хенахь а, муьлххачу тӀаме дӀахьажо»[4][5].

Къилба Россин тӀеман эскар чугӀортар

1919 шеран кхолламан баттахь Терк агӀор Деникинан эскар чугӀоьртира. 11-и арми РККА Астрахане йухайелира. Белогвардейцашна дуьхьало йан гӀоьртина Терскин советски республикин кӀезиг ницкъаш эшийнера. Чиллин беттан йуьххьехь деникинцаш Буру-гӀалина улле гӀоьртира. ГӀала ларйархошна гӀоьнна Соьлжа-ГӀалара шиъ тӀеман часть йахийтира[6]. Деникинцаша Соьлжа-ГӀала кхоъ дивизи дӀахьажийра. ГӀала ларйан ЦӀеэскархойн ницкъаш ца тоьара[7]. Чиллин беттан шолгӀачу буьйсанна дийна бисина Соьлжа-ГӀалахой Сунжехьа йухабовла дийзира. Цигахь Дьяков Александран цӀечу гӀалгӀазкхашца цхьаьна а кхетта масех дийнахь деникинцашца лата дийзира[6]. Йуххерчу йарташкара бахархоша йухабевлачаьргара герз схьадоккхуш, къоланаш дора. ГихтӀахь, ГӀойтӀахь, Гехичохь, Буматахь, МартантӀехь, кхечу йарташкахь цӀеэскархошна гӀо а деш, йаахӀума луш, чубаха хӀусамаш луш, гӀо дора. Масала, цу деношкахь ГӀойтӀахь Соьлжа-ГӀалин пролетариатан куьйгалхочун Николай Гикалон[8] доьзал бара ларбеш. Оцу хиламийн декъашхочо Алексей Костерина йаздора, цу хенахь нохчийн йарташкахь кӀелхьарабовла аьтто хилира пхи эзар сов ЦӀен эскаран салташна[9].

Нохчийн эскар лаьмнашка йухаделира, кхидӀа тӀом бан ницкъ гулбан[7]. Деникинцаша цӀеэскархой тӀелаьцначу йарташка чубаха Ӏалашо лецира. Иза дӀахиира ЦӀеэскархойн куьйгаллина. Йарташ ларйан кечам бан хӀоьттира уьш. Деникинцийн разведкано шен куьйгаллина хаамаш дӀалора[10]:

Карадаханчу большевикийн кехаташ тIехь гуш ду, нохчех большевикаша ЦIен эскар кхоьллина хилар. Алды кIоштахь 18 йуртахь, иштта , Ачхой-Мартан, Гермчик йарташкахь 1500 нохчийн цIеэскархой вовшахтоьхна. Шайн лаамехь бахнера уьш эскарна йукъа, гIашлой а, дошлой а бара цу йуккъехь. Уггар дукха цIеэскархой ГIойтIа йуьртара бара — 520 (пхи бIе ткъа стаг), царах ГIойтIара отряд кхоьллина.

Белогвардейцаша йуьрта шайна муьтӀахь болу нах бохкуьйтура, меттигера бахархошна йуккъехь къамелаш даржадан, Деникинан Ӏедална муьтӀахь хила бохуш а, иштта шаьш тӀелаьцна цӀеэскархой шайга схьало бохуш а. Йарташна тӀехула кеманаш дара лелаш, листовкаш кхуьссуш, Деникинан Ӏедална муьтӀахь хила бохуш. Амма и дерриг эрна дара. Бахархой герзашца а, йуучуьнца а тӀом бан кечамаш беш бара[11].

Дипломатица шайн болх чекх ца баьлча, деникинцаша тӀом бан Ӏалашо лецира. 1919 шеран бекарг беттан ворхӀалгӀачу дийнахь ГӀойтӀа йурт йаккха тӀом болабелира. Оцу тӀамехь деникинцаш ийшира, бӀе сов стаг а вуьйш. Шайн герзаш, артиллери, дуккха а пулеметаш а, кхидолу герзаш Ӏадда а дуьтуш, йухабевлира уьш[12].

Шайна хилла даккхий зенаш бахьанехь Деникинцаш ца хӀоьттира йуха а ГӀойтӀана тӀелата. Цара Ӏалашо лецира кегий йарташна тӀелатарш дан.

Бекарг беттан ткъе кхоалгӀачу дийнахь деникинцаша схьа а йаькхина, хӀаллакйира Устрада-ГӀала, БердакӀел, дӀалецира Джалка[13] тӀера дӀабоьду некъ. Бекарг беттан 26-29 дийнахь Ӏалхан-Юрт йоккхуш тӀом хилира, оцу тӀамехь деникинцийн уьттаза алсамчу барамехь бара ницкъаш, пхи эзар сов салтий, 24 даккхий герзаш, бронепоезд, пулеметаш а. Пхи бӀе стагана а, кхаа доккхачу герзана а, масех пулеметана а дуьхьал бара и ницкъ. Цу тӀе тӀом болабалале, масех де хьалха даккхийчу герзашца йурта чуйетташ йара[14].

Бекарг беттан ткъе иссалгӀачу дийнахь, суьйранна деникинцийн аьтто белира йуьртана гуо бан. Нохчийн цӀеэскархойн а, йуххерчу йарташкара гӀаттамхойн а аьтто ца белира йуьртана бина гуо боха а бина, царна гӀоьнна тӀекхача. Йуртахь бисина зударша шайн цӀийнадайшна улле а хӀиттина, тӀемаш беш, цаьрца цхьаьна Ӏожалла тӀеоьцура. Буьйса йукъал тӀехйаллалц бахбелира тӀом. Оцу буьйсанна шовзткъе кхойтта тӀемалочун гуо йукъара аравала аьтто белира. ТӀамехь виъ бӀе 400 Ӏалхан-юртхо вийра[15] (ворхI бӀе шовзткъана (740) йукъара йезткъе кхоъ (83) зуда а йолуш[16]). Деникинцийн белларш ворхI бӀе стаг вара 700[15] (1230[16]).

Хиллачу эшамо большевикийн а, Нохчийчохь царах дог лозучеран ницкъаш эшийнера. Дийна бисина Нохчийн цӀеэскархой а, царна муьтӀахь болу гӀаттамхой а лаьмнашка хьала а бахана, лагерш кхоьллира. Соьлжа-ГӀалахь болу революционераш къайлабевлира. Дуьхь-дуьхьал болу ницкъаш цхьана ханна дӀатийнера. ХӀоьттинчу хьолах пайда а оьцуш, революционераш хаддаза герзашца кечамаш беш бара къийсам дӀабахьа. Шерипов Асланбек а, Николай Гикало а волу меттиг схьахаийтинчунна Деникинцаша совгӀат лур ду аьлла, дӀакхайкхинера. Амма уьш лаца церан аьтто ца белира[17].

Деникинцийн Ӏуналлехь Нохч-гӀалгӀайн аренца йолу меттигаш йара, уьш а массо а йацара. Цхьаццайолчу аренийн йарташкахь Деникинцийн Ӏедал тӀелоцуш дацара, йуьрта баьхкина церан векалш а арабохура. Ламанан йарташкахь шайн Ӏедал хӀотто аьтто ца белира церан, масийттаза гӀоьрттиншехь. 1919 шеран мангалан баттахь Орджоникидзес йаздора[18]:

Къилбаседа Кавказ Бакински губерни дозане кхаччалц Деникинцийн Iедал кIелахь йу бохуш дуьйцу, амма бакъ долуш, цуьнан куьйга кIелахь цIерпоштнекъан готта цхьа асий, оцу некъан шина агIор йолу масех ламанхойн меттигий бен йац. Ламанхой шайна бехаш бу, Деникинцийн Iедална муьтIахь а боцуш, цхьаннан а куьйга кIелахь а боцуш.

Нохчийн йарташна керла тӀелатарш ца хилийта, цӀеэскархой ламанан йарташка дехьабевлира. Иштта Шуьйтахь йерриг Нохчийчоьнан революцин ницкъаш вовшахкхетта, йукъ хилла лаьттира. Гикало коьртахь а волуш, йуртахь цӀеэскархойн отряд кхоьллира. Кхолламан бутт болалуш отряд йукъахь йалх бӀе стаг вара, кхойтта пулемет а, цхьа пушка а йолуш[19]. Шериповн а, Гикалон а, Узун-Хьаьжин отрядийн цхьанакхеттачу ницкъашца кегийчу йарташкара деникинцийн гарнизонаш йохийра, церан вовшашца йолу зӀенаш хедийра, герзаш схьадехира[20][20].

Ницкъаца шайн Ӏедал дӀахӀотто дагахь, меттигерчу бахархошна йукъахь мобилизаци йолийра деникинцаша. Бахархошна тӀе налогаш йожийра: хӀор кертана тӀейиллина йара 25 пунт хьаьжкӀа, ши уьстагӀ, Паччахь Николайн ши эзар сом ахча а. ХӀор шина кертан тӀера дӀайала декхарийлахь йара нуьйраца цхьаьна а йолуш, говр а, йетт а. Цул сов, хӀор кертан тӀера дӀайала йезаш йара топ а, ши бӀе патарма а, тапча, тапчин шовзткъе итт патарма а. Шайн тӀедилларш кхочушдайта хӀор йуьртара нахана йукъахь дош лелаш болу нах закъалтана сацабора[21].

Кхойтта баттахь Нохч-ГӀалгӀайчохь шаьш йоккхучу хенахь деникинцаша ткъе итт йурт йагийна, хӀаллакйира, тоьпаш тоьхна, ирах оьхкина, ши эзар сов стаг вийра, тӀемашкахь эзарнаш байъира[22]. Оцу хиламаша бахархошна йукъахь хамталла кхуллура. Шелахь а, Веданахь а меттигерчу бахархоша деникинцаша хӀоттийна старшинаш байъира, Курчалойхь старшинан вада аьтто белира, амма цуьнан цӀа дагийра бахархоша, Сиржа-ойлахь старшина топ кхетта, лазийра, цул тӀаьхьа иза йуьрта йуха ца веара[23]. 1919 шеран эсаран беттан ткъе цхьайтталгӀачу дийнахь «Правда» газетехь йаздора[24]:

Деникинцаша мобилизаци йина, вайн агIор дехьабевллачу ахархоша дуьйцу, Деникинан эскар йуккъера нохчий, цхьаьнга а хоттуш хIума а доцуш, шайн лаамехь позициш дIа а тосий, Кавказе йухабоьлху, шайн даймахкана, деникинна дуьхьал гIаьттинчу, шаьш генахь ца Iало, бохуш.

1919 шеран гуьйренан йуьххьехь цӀеэскархойн болам жигара белира. Белогвардейцашна тӀелатарш дан буьйлабелира уьш. Ишттачу цхьана тӀамехь 1919 шеран тов-бецан цхьайтталгӀачу дийнахь Воздвиженски станицина уллехь (хӀинца Соьлжа-ГӀалина йукъахь) Шерипов Асланбек вийра[25]. Тыл йоха ца йайта, Деникин фронтера эскар схьадаккха дезаш вара. Тов-бецан баттахь регионе инарла Покровскин ворхI эзар эскар хьажийра, тӀебогӀучу баттахь — инарла Шкуро полкаш а[26].

Амма меттигерчу бахархойн дуьхьало алссам йолуш йара. Товбецан 28 дийнахь генерала Шкурин эскаран а, цӀеэскархойн тӀом болабелира. Оцу тӀамехь белогвардейцаш ийшира, бархI бӀе стаг а вийра, йийсаре а лецира[27]. 1919 шеран гуьйранна Кавказски краевой комитето РКП(б) цӀеэскархойн гӀоьнна ГӀалгӀайчоь тӀеман специалисташ бахкийтира, герзаш а даийтира[27]. Гуьржийчуьра ГӀалгӀайчоь артиллеристаш, пулемётчикаш, связисташ, тӀеман лоьраш а бахкийтира[26]. 1919 шеран эсаран баттахь Нохчийчоьнан урхалчас инарла Алиев Эрисхана нохчийн йарташкахь Деникинан пачхьалкхан ультиматум дӀакхайкхийра. Ультиматумо тӀедожадора йарташкахь лечкъина болу цӀеэскархой а, партизанаш а, большевикаш схьабалар, бӀона йукъа нах бахкийтар а. И тӀедожар кхочуш ца дахь, деникинцашна дуьхьал тӀом беш йолу йарташ хӀаллакйийр йолуш хилар дӀахаийтира. И билламаш кхочушбан аьтто боцу йарташкара бахархойн шайн дезара зударий а, бераш а кӀелхьарабаха, хӀунда аьлча деникинцаша цхьаннах къинхетам бийр болуш бацара[28].

Ткъа белогвардейцийн тӀеӀаткъам гӀеллуш бара хӀор дийнахь. Цу тӀе доьгӀна дара 1920 шеран бекарг беттан 16 дийнахь Соьлжа-ГӀалара уьш арабовлар. Бекарг беттан 17 дийнахь Гикало куьйгаллехь волу партизанийн отряд гӀала чуйеара. Бекарг беттан 24 дийнахь Соьлжа-ГӀала РККА 11-эскар чудеара. Бекарг бутт чекхболуш деникинцех маьршайаьллера йерриг Терски область[29].

Билгалдахарш

  1. ↑ Абазатов, 1962, с. 72.
  2. ↑ 1 2 Абазатов, 1962, с. 81.
  3. ↑ Абазатов, 1962, с. 82—85.
  4. ↑ Пламенные борцы за власть Советов. — Грозный, 1982.
  5. ↑ Герой гражданской войны Асланбек Шерипов / А. С. Хакимов, С. С. Цуцулаева // // Всероссийская научно-практическая конференция студентов, молодых ученых и аспирантов «Наука и молодежь», Грозный, 29-30 ноября 2018 года; Ответственный редактор: М. Р. Нахаев. — Грозный: А-Хь. Кадыров цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан университет, 2018.. — С. 712—714.
  6. ↑ 1 2 Казаков, 1984, с. 83—84.
  7. ↑ 1 2 Абазатов, 1962, с. 103.
  8. ↑ Абазатов, 1962, с. 105.
  9. ↑ Абазатов, 1962, с. 106—107.
  10. ↑ Абазатов, 1962, с. 107.
  11. ↑ Абазатов, 1962, с. 109, 111, 113.
  12. ↑ Газдиев, 1960, с. 52.
  13. ↑ Абазатов, 1962, с. 121.
  14. ↑ groznycity.
  15. ↑ 1 2 Абазатов, 1962, с. 125—127.
  16. ↑ 1 2 Закриева.
  17. ↑ Абазатов, 1962, с. 127.
  18. ↑ Абазатов, 1962, с. 128.
  19. ↑ Абазатов, 1962, с. 128—129.
  20. ↑ Абазатов, 1962, с. 133.
  21. ↑ Абазатов, 1962, с. 134—135.
  22. ↑ Абазатов, 1962, с. 141.
  23. ↑ Абазатов, 1962, с. 144.
  24. ↑ Абазатов, 1962, с. 140.
  25. ↑ Абазатов, 1962, с. 146.
  26. ↑ 1 2 Абазатов, 1962, с. 150.
  27. ↑ 1 2 Абазатов, 1962, с. 149.
  28. ↑ Абазатов, 1962, с. 150—151.
  29. ↑ Абазатов, 1962, с. 162.

Хьажоргаш

Литература

  • Абазатов М. А. Из истории Гражданской войны в Чечено-Ингушетии. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1962. — 172 с. — 1500 экз.
  • Газдиев А. Асланбек Шерипов. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1960. — 60 с.
  • Казаков А. И. (составитель). Город Грозный. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1984. — 190 с. — 15 000 экз.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш