Теркан-ламанхойн дошлойн-иррегулярни полк

Кавказан ламанхой российски эскаре кхайкхар жигара дӀахьош хилла Кавказан тӀом боьдуш болчу хенахь дуьйна. 1860-чу шеран эсаран беттан 30-чу дийнахь тӀечӀагӀйина Теркан дошлойн-иррегулярни полк кхолларан хьокъехь йолу «Къепе», ткъа 1861-чу шеран асаран беттан 12-чу дийнахь полк кхоллар дӀадирзина. Полкан массо а чинаша эскарехь гӀуллакх дарна тешаме хила «шайн динца а, законаца а» чӀагӀо йеш хилла. Полк кхолларо аьтто бина Къилбаседа Кавказехь хӀора кхо шо мел долу хийца а луш чоьхьара гӀуллакх деш йолу донан гӀалгӀазкхийн ши полк Дон долчахьа дӀайахийта^[1].

Милицин цхьаьнакхетаралла санна а, шайн лаамехь баьхкинчу нахах цхьаьнатоьхна а йара полк. ГӀуллакх дарна тоьхна билггал хан йацара. Дошлой кхаа тӀегӀанца бекъна бара, тӀегӀане хьажжина алапа а лора царна. ХӀора бӀен дӀахӀоттам иштта бара:

• бӀон буьйранча (регулярни эскаран йан милицин штабс-капитанан чине кхаччалц),

буьйранчин гӀоьнча (обер-эпсарех),

• 2 юнкер,
• 4 урядник,
• 104 дошло.

Полке ваха дог ойуш дара милицин лахарчу чинашкахь болу нах тӀеман гӀуллакх дечу заманчохь массарна а тӀедожийначу декхарх паргӀат ваккхар^[2].

Дошлойн-иррегулярни покан милцошна хӀора а баттахь луш 10-15 сом ахча а дара. Милцой баха гӀертачеран терахь йолуш йолчу меттигел а дукха хуьлура. Цхьадолчу совгӀаташа, сий, ларам боцург а, гуттаренна а пенси эца бакъо лора. Маьршачу хенахь латаршкахь майралла гайтинчу ламанхойх болчу эпсаршна совгӀаташ лора. Везачу Георгийн 4-чу даржан орден йеллачунна гуттаренна а долу 8 сом пенси лора шарахь; 3-чу даржан — 16 сом; 2-чу даржан — 24 сом; 1-чу даржан — 36 сом шарахь. Теркан дошлойн-иррегулярни полкан 6 бӀонах шиъ нохчийн а, цхьаъ гӀалгӀайн а бара. ТӀаьхьуо полках дӀатуьйхира ханна йолчу милицин 8 бӀо а^[2].

1865-чу шеран кхолламан беттан 29-чу дийнахь дошлойн-иррегулярни полках Теркан гуттаренна а йолу милици йина^[2]. Теркан дошлойн-иррегулярни полко Ӏедало щӀшена тӀедехкина декхарш кхочуш ца дина: областан хьаькама Д. И. Святополк-Мирскойс ма-аллара, иза «…Ӏовдал вовшахтоьна» йара. Святополк-Мирскойс йовзийтинчу проектаца а догӀуш, Теркан областехь гуттаренна а йолчу милицин 12 бӀо вовшахтоьхна. Цуьнца цхьаьна дӀайаьккхина Теркан дошлойн-иррегулярни полк а, мехкан ханна йолу милици а^[3].

• Ибрагимова З. Х. Чеченцы в зеркале царской статистики (1860-1900)(оьр.). — М.: Пробел-2000, 2006. — 244 с. — ISBN 5-98604-066-Х.
• Ибрагимова З. Х. Мир чеченцев. XIX век.(оьр.). — М.: Пробел-2000, 2007. — 1024 с. — ISBN 978–5–98604–089–9.