Нохчийн говрийн полк
Нохчийн говрийн полк (оьрс. Чеченский конный полк) — «Акха дивизин» йукъайогӀуш йолу Российн империн эскаран къоман (мехкан) дошлойн дакъа (говрийн полк).
Полк кхоллар
1914-чу шеран мангалан баттахь дуьйна Теркан областан нохчийн бахархоша кхайкхамаш бира меттигерчу начальнике къоман дакъа кхоллар доьхуш. 1914 шеран хьаьттан беттан 5-чу дийнахь Кавказан тӀеман округан штабан хьаькамо генерал-лейтенанте Юденич хаам бира Теркан областан начальник а, Теркан казакийн эскаран атаман а волчу генерал-лейтенант Флейшере, империн бакъо йелла хиларх лаьцна, нохчех а, гӀалгӀайх а, диъ бӀе стагах лаьтта полк кхолла, цу тӀехь нохчий кхо бӀе стаг, гӀалгӀай бӀе стаг хила везаш вара. Амма шен лаамехь тӀебогӀурш алссам хиларна сацам бира виъ бӀе стагах лаьтташ къаьстина ши полк кхолла.
«Нохчийн полк» кхолла йолийна хьаьттан беттан 9-чу дийнахь Соьлж-ГӀалахь. Соьлжа-ГӀалин а, Веденан а кӀоштийн начальникаша вовшахтоьхна массо а итт кӀоштехь добровольцаш дӀайазбар. Хьаьттан беттан 26-чу дийнахь полкан подполковник хӀоттийра Витебскан губернин эла, Кубански казакийн эскаран 3-гӀа ӀаьржахӀордан полкан командир хилла волу подполковник Святополк-Мирский Александр Сергеевич.
Командираш а, штатан полк
- 26.04.1914 — 15.02.1915 — полковник Александр Сергеевич Святополк-Мирский
- 04.03.1915 — 30.05.1917 — полковник Фейзулла Мирза Каджар
- 30.05.1917 — xx.10.1917 — полковник Джемалутдин Мусалаев
- xx.10.1917 — xx.02.1918 — полковник Николай Фердинандович О’Рем
Полкан штатехь лаьтташ вара 22 эпсарх а, 3 тӀеман чиновник а, полкан моллах а, 643 дӀайазвинчу лоха чинах а. Цу эпсарех дикка процент Кавказан аристократера хилла. ДӀайазбинчу божаршна хӀора баттахь 25 сом ахча лора, «дошлой» аьлла цӀе тиллина, дегӀан таӀзарх мукъабохура, эпсаршка формалан доцуш къамел дан бакъо йара[1].
Полкан байракх а, погонаш а
1916 шеран кхолламан беттан 21-чу дийнахь совгӀат дина и цхьалха стандартаца, 1900 шеран. Дист сирла сийна а, детин кӀади а долуш. Навершехь 1857 шеран модель йу (тӀеман) а, детин хьаькхна а йу. ГӀаж Ӏаьржа баьццара йу, детин хьаькхна апариш а долуш. Пачхьалкхан герб. Штандарт йелира, амма полке ца кхаьчна, хӀунда аьлча иза хӀинца а ара ца йаьлла 1916 шеран эсаран беттан кхаччалц.
Погонаш тӀехь можа элпаш дара «Чч».
ТӀеман операцешкахь дакъалацар
Товбецан беттан 6-чу дийнахь шен керлачу командирца коьртехь волу полк кхаьчна Кавказан туземийн дошлойн дивизионна тӀе. Эсаран беттан йуьххьехь полк дӀайахара Украинехь дивизин гуламан кӀошта. Лахьанан беттан йуьххьехь Кавказан меттигера дошлойн дивизи йукъайаьккхира инарла-лейтенант Хьусейн Хан Нахичеванскийн 2-гӀа дошлойн корпусе, иза йара Къилба-Малхбузера фронтан 11-гӀа эскаран дакъа.
1914 шеран гӀуран беттан 12-чу дийнахь дуьйна нохчийн а, татарийн а полкаш йукъайогӀуш йолчу Кавказан меттигера дошлойн дивизин 2-гӀа бригадо интенсиван разведкаш йира Волосате а, Буковицехь а, лакхене 1251 йартийн кӀоштахь, Шандровецийн аьтту фланге 7-гӀа герзан корпус латтош.
ГӀуран беттан 19-чу дийнахь бригадо фланган манёвр йира, Кишинёвн цӀарахчу гӀашлойн полко ларъйеш йолчу Жлобинан позицин тӀехьа хьалхабевллачу австрихошна тӀелетира. Австрихой йухабевлира, ткъа тӀамехь 2-гӀа бригадан полкаша йийсаре лаьцна исс эпсар (шайна йукъахь полковник а, майор а) а, 458 дӀайазвина лоха чинаш а, иштта 400 тапчаш а. ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа бригадан командира полковника Хагондоковс шен командованига хаам бира: «Шеко йоцуш, вайн хьалхарчу тӀеман кхиам декхарийлахь бу нохчийн полкан командира подполковника Святополк-Мирскийн лаккхара гайтамна, цо гайтира инзаре инзаре личностни майралла а»[2].
1915 шеран кхолламан беттан йуккъехь 2-гӀа бригада тӀом бира Сан хин аьтту бердаца а, лакхарчу Днестрехь а, Ломна а, Лутовиска а йарташкахь уллехь. Карпатийн лаьмнашкара Ломна гӀала дӀакъовла, кхоьллина отряд, лаьтта Нохчийн дошлойн а, Татарийн дошлойн а, 491-гӀа Варнавински гӀашлойн полках а, цуьнца цхьаьна 2-гӀа дошлойн лаьмнин артиллерин дивизин йиъ топ а йолуш, генеральни Хадоколон куьйга кӀел.
Чиллин беттан 12-чу дийнахь Станиславиван къилба-малхбузехь Нохчийн полкан 1-ра рото, штабан капитан Топорковн куьйгаллехь, йухатоьхна дошлойн эскарца чӀагӀйина австрихойн батальонан тӀелетарш буьйса хиллалц. ШолгӀачу дийнахь цара мостагӀий арабаьхна Пойко йуртара, цул тӀаьхьа, Кубанан шина ротан гӀоьнца, чиллин беттан 14-чу дийнахь кхаччалц латтийра цара и йурт.
1915 шеран чиллин беттан 15-чу дийнахь 2-гӀа бригадо мостагӀ араваьккхира Станиславера къилба-малхбузехь йолчу Брин' йуьртара, куьйга-кӀелхьара тӀом беш. Цу тӀамехь Ӏожаллин чевнаш йира полковникна Святопольк-Мирскийна. Чиллин беттан 17-чу дийнахь гӀажарийн эла полковник ФейзуллахӀ Мирза Къажар хӀоттийра полкан куьйгалхо.
1916 шарахь полко дакъалецира Брусиловн цӀарахчу тӀелетарехь. 1916 шеран лахьанан беттан полк тӀом бира Румынин фронтехь. Коьртакомандующин Корниловн омрица 1917 шеран хьаьттан беттан 21-чу дийнахь Кавказан меттигера дошлойн дивизи хийцира Кавказан меттигера дошлойн корпусах. Корниловн гӀаттамехь Петроградна тӀе маршехь полк дакъа ца лецира, корпусан реорганизаци чекхъйаьлла ца хиларна. 1917 шеран эсаран беттан полк дехьайаьккхира Кавказан тӀеман округе. Нохчийн полк Соьлж-ГӀалахь дӀатарйина йара, бандиташца тӀом беш а хилла[1].
Сийлаллин совгӀат дина эскархойн
Георгийски жӀаран буьззина кавалераш
Полкан тӀемалошна йукъара Георгийски жӀаран буьззина кавалераш хилира[3]:
- Абдул-Муслим Борщиков;
- Борщиков, ШахIид Шухаипан кIант;
- Дубаев, Изнаур;
- Исламгиреев, Мамад;
- Альбури, Магома;
- Самбиев, Яхья;
- Чапанов, Iела.
Культурехь
- 2014 шеран мангалан баттахь Нохчийн Республикан халкъан библиотекехь схьайиллина Кавказан махкахойн дошлойн дивизин нохчийн полкан историна лерина архивийн материалийн а, документийн а гайтам[4].
- 2015-чу шарахь «Грозный» телеканалан премьера гайтира «Дикая дивизия. Чечня» цӀе йолу документалан филман, иза лерина йара Акха дивизин нохчийн полкана[5].
- 2010-чу шарахь схьайиллина йолчу Терроризмца къийсам латтош кхелхинчу нехан мемориална йукъахь бу нохчийн дошлойн полкан эпсарийн а, хехкабеллачеран а цӀераш тӀехь йазъйина пхи тӀулг
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 Ибрагимова, 2006, с. 50.
- ↑ Опрышко О. Л. Кавказская конная дивизия. 1914-1917 годы. Возвращение из забвения. — Нальчик: Издательский центр «Эль-Фа», 2007. — 512 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-88195-873-2.
- ↑ Опрышко, 2007, с. 427.
- ↑ Архивная информация о «Кавказской туземной конной дивизии» теперь доступна широкой общественности (2014 шеран 9 июль). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 17 ноябрь.
- ↑ премьера.
Литература
- Ибрагимова З. Х. Чеченцы в зеркале царской статистики (1860-1900). — М.: Пробел-2000, 2006. — С. 244. — ISBN 5-98604-066-Х.
- Майсигов Д. С., Мурзабеков Г. А. Чеченский полк «Дикой дивизии». — Назрань: «Пилигрим», 2009. — 236 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98993-096-8.
- Опрышко О. Л. Кавказская конная дивизия. 1914-1917 годы. Возвращение из забвения. — Нальчик: Издательский центр «Эль-Фа», 2007. — 512 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-88195-873-2.
- Тимур Музаев. Первые бои чеченского полка // Архивный вестник. — 2017. — № 5. — ISBN 978-5-6040381-2-3.
Хьажоргаш
- Магомед Солсаев. Чеченский полк «Дикой дивизии». ИА Чечен-инфо (2012 шеран 11 июль).
- 5 интересных фактов о «Дикой дивизии». ИА Чечен-инфо (2019 шеран 2 май).
- Док. фильм НТВ «Дикая дивизия» (2006 г.). ИА Чечен-инфо (2018 шеран 26 май).
- Брешко-Брешковский «Дикая дивизия». ИА Чечен-инфо (2015 шеран 17 сентябрь).
- На телеканале «Грозный» состоится масштабная премьера фильма о «Дикой дивизии». ИА Чечен-инфо (2015 шеран 7 сентябрь).
- Как 60 чеченцев обеспечили успех Брусиловского прорыва. ИА Чечен-инфо (2019 шеран 14 февраль).
- Магомет Евлоев. Евкуров поддержал идею «Дикой дивизии» об организации в Ингушетии конных прогулок для туристов. ИА Чечено-инфо (2019 шеран 25 январь).
- Принц Наполеон Луи Мюрат и «Дикая дивизия». ИА Чечен-инфо (2018 шеран 19 май).
- Горцы на службе России. ИА Чечен-инфо (2013 шеран 6 январь).
- Музаев Тимур. Герои Чеченского полка Кавказской Туземной конной дивизии, 1914—1918. Грозный. 2015.
