255-гӀа къаьстина йолу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полк

СССР-н оборонин пачхьалкхан комитетан 1941-чу шеран лахьанан беттан 13-чу дийнахьлерчу № 894 лоьмар йолчу сацамца Соьлжа-ГӀалахь 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн дивизи кхолла йолийна. Дивизин буьйранча Мамсуров Хьаьжа-Ӏумар хӀоттийна, комиссар – политрук Гайрбеков Муслим, штабан хьаькам – И.Х. Баев. Хила безачул а 614 стагана алсам нах дӀайазбелла дивизи^[1].

Дивизи йукъайогӀура 277-гӀа а, 296-гӀа а, 315-гӀа а дошлойн полкаш а, дошлойн-артиллерин дивизион а, кхидолу дакъош а. Дивизе герзаш кхаьчна дацара, куьйгалла а йацара кхоччуш вовшахтоьхна, дивизера бевддарш а бара (500 гергга стаг). 1942-чу шеран бекарг беттан йуьххьехь РККА-н кавалерин инарла-инспекторан комиссис бинчу талламо гайтира дивизи тӀамна кийча цахилар^[2].

Дивизи кхоллар дӀадерзон аьтто ца белира. 1942-чу шеран бекарг баттахь Берия Лаврентийн омрица а догӀуш, нохчий а, гӀалгӀай а эскаре кхайкхар сацийна дара. Мамсуров фронте дӀахьажийна вара, Брянски фронтан 7-чу дошлойн корпусан буьйранчин заместитель хӀоттийна иза цигахь^[3]. Гайрбеков йуха а кхайкхина, обкоман пропагандехула а, агитацехула а волчу секретаран дарже хӀоттийна^[4].

Нохч-ГӀалгӀайчуьрчу бахархошна йукъара шайн лаамехь болчеран тоба цхьаьнатохар дехна нохчийн а, гӀалгӀайн а эпсарша^[5]. Дивизин буха тӀехь 255-гӀа къаьстина йолу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полк кхоьллина. Полкан буьйранча майор Абадиев Японц хӀоттийна^[6], штабан хьаькам – майор Висаитов Мовлид. Делахь а, 1942-чу шеран хӀутосург беттан 13-чу дийнахь, цхьана ханна кхечу дарже хӀоттийна волчу Абадиевн метта, полкан буьйранча Висаитов Мовлид хӀоттийна^[7].

Историка Музаев Тимура тидам Ӏебахийтина полк кхолларехь нисделлачу тамашийначу хӀуманашна. Дивизин штат хьалайуьзначул тӀаьхьа, иза Оборонин халкъан комиссариата йукъа ца йахийтина. Оцу беа баттахь йан республикин Ӏедало а, йан Къилбаседа-кавказан тӀеман гуонан куьйгалло а керлачу дивизина говрашца а, кхачанца а, говрийн кхачанца а кхачо ца йина. Казармаш ларйеш йацара, салтешца белхаш беш бацара, подразделенийн буьйранчаш шайн меттигашкахь ца хуьлура. Дивизин буьйранчаш оцу даржехь шина кӀиранал сов лаьтташ бацара. ТӀаьххьара буьйранча хӀоьттира Генеральни штабан Талламан урхаллин диверсионни урхаллин хьаькам полковник Мамсуров^[1].

Тидам тӀебохуьйтуш кхин а цхьа хӀума дара, Къилбаседа Кавказехь къаьмнийн дакъош кхолларан хьокъехь долчу кехаташ тӀехь ламасте диллина ма-хиллара «Ставкин омра», «ГКО-н сацамца» бохуш долчу дешнийн метта лелош «накъоста Сталина тӀедиллина», «накъоста Сталина бакъо йелла», бохуш йаздора. Цо гойтура, къаьмнийн дивизеш кхоллар пачхьалкхан куьйгалхочо шен лерринчу тергонехь латтош хилар^[1].

Цул сов, къаьмнийн дакъойн хьокъехь болу сацамаш тӀеоьцуш эскарна хуьлучу пайданел а коьртехь лаьтташ политикин бахьанаш хуьлура. ХӀунда аьлча, пачхьалкхан политикин цхьа агӀо нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаха кечбар йара. 114-гӀа Нохч-ГӀалгӀайн дивизи дӀайаккхар оборонин гӀуллакхна пайде дацара, халкъаш махкахдаха кечдаран Ӏалашонца дина дара иза^[1].

И гӀуллакх тӀечӀагӀдо полковник Волков куьйгалла деш волчу Къилбаседа-Кавказан тӀеман гуонан комиссис дивизи дӀайаккхаран хьокъехь тӀеэцна болу сацам 1942-чу шеран бекарг беттан 5-чу дийнахьлера а, ткъа Лаккхарчу коьртабуьйрдаран Ставкин дивизи дӀайаккхаран хьокъехь долчу № 0043 лоьмар йолчу омри тӀе куьг и сацам бале ши де хьалха йаздина а хиларо. Таллам дӀабахьале вовшахйаьккхина йара дивизи, и сацам Ставко бина бара, ма-дарра аьлча, мехкан куьйгалло^[1].

Цуьнца цхьаьна, 1942-чу шеран оццу бекарг баттахь Оборонин халкъан комиссариатан эскарш вовшахторан коьртачу урхаллин хьаькаман, эскаран хьалхарчу ранган комиссаран Щаденкон къайлах долу омра арадаьлла. Цу тӀехь билгалдина ду, нохчийн а, гӀалгӀайн къаьмнех болу комсоставан могӀарера а, лахара а тӀеман гӀуллакхдархой тӀаьхьалоне а бохуш, тӀеман билеташ тӀехь «къаьстина долу тӀедиллар хиллалц тӀаьхьалоне ваккха» аьлла, билгал а деш, шаьш Ӏаш болчу меттигашка дӀабахийта, аьлла. Иштта болчу хиламаша гойтура мехкан куьйгалло вайнахаш махкахбаха сацм бина хилар^[1].

Дивизи дӀайаккхаран хьокъехь дерг халкъана хиъначул тӀаьхьа, эскаре шайн лаамехь дӀайазбала луучара дехарш дар бахьана долуш Ӏедалан 255-гӀа полк кхоллар долон дийзира, иштта, 1942-чу шеран бекарг баттахь цуьнан штаташ 105 процентана дӀайуьзна йара. Амма, лууш мел верг дӀаэца таро йацара дивизин, цундела 1942-чу шеран бекарг беттан 26-чу дийнахь Къилбаседа Кавказан тӀеман гуонан ТӀеман Совето сацам бина Къаьстина йолу тӀаьхьалонан Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн дивизион кхолла (тӀаьхьуо – 4-чу Кубански гӀалагӀазкхийн дошлойн корпусан Къаьстина йолу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн дивизион)^[1].

Делахь а, и цхьаьнакхетараллаш тоьаш йацара. 144-чу дивизин куьйгаллин докладехь аьлла дара:

Цунделан дуккха а нохчий а, гӀалгӀай а ЦӀечу эскаран кхидолчу дакъошка хьовсийна: 54-гӀа а, 57-гӀа а, 58-гӀа а, 60-гӀа а, 62-гӀа а дошлойн полкаш, 146-гӀа а, 147-гӀа а, 148-гӀа а артиллерин-минометни полкаш а, 81-гӀа къаьстина йолу дошлойн талламан дивизион а, кхийолу цхьаьнакхетараллаш а. Оцу дакъошна йукъахь вайнахаша дакъалаьцна Сталинградски а, Курски а, Сийлахьчу Даймехкан тӀеман кхидолчу а латаршкахь^[1].

Оццу шеран асаран беттан 4-чу дийнахь инарла-майоран Погребовн Къаьстина йолчу дошлойн корпусе дӀайелла полк. Иштта, Къаьстинчу корпуса йукъайогӀуш 115-гӀа ГӀебартойн-Балкхарийн а, 110-гӀа ГӀалмакхойн а дошлойн дивизеш а йара^[8].

Сталинградски латар доладелчахьана полк жигара дакъалоцуш йара цу йукъахь. Сталинградана тӀекхачале геннахь болх беш йолчу инарлин В.И. Чуйковн кадечу тобана (куьйгалла деш инарла-майор М.С. Шимилов волчу 64-чу эскарна йукъахь) йукъатоьхна йара иза. 1942-чу шеран хьаьттан беттан 3-чу дийнахь, йухадовлуш долу совестки эскарш лардеш йолчу полкана Котельниково станци (Волгоградски область) йолчохь 4-чу танкови эскаран 78-чу немцойн танкови корпусан дакъоша тӀелатар дина. Цигахь латар дӀахьош мостагӀчун 4 танк а, иттанашкахь салти а хӀаллакбина. Полкана даккхий зенаш дина. ГӀо деш авиаци а, мостагӀчун ницкъ алсам хилар а бахьана долуш полкан йухайала дезна^[9].

Сталингарадана уллехь кхидӀа тӀемаш беш даккхий зенаш хилла полкана. МостагӀ Къилбаседа Кавказа йуккъе гӀерташ хилар бахьана долуш, Нохч-ГӀалгӀайчуьра нахаца иза дӀайуза аьтто бацара. Цундела куьйгаллин сацам хилла полках бисинчу бӀаьхойх талламан дошлойн 2 дивизион кхолла а, йуха уьш, куьйгалла деш инарла-лейтенант Т.Т. Шапкин волчу 4-чу дошлойн корпуса йукъатоха а^[10].