Нохчийн говрийн низам доцу полк

1876 шеран гурахь паччахьан Ӏедало Къилбаседа Кавказан лаьмнийн къаьмнех низам доцу тӀеман дакъош кхолла долийра. ТӀейогӀучу тӀамехь царех толлуш леррина Ӏедалан комисси кхоьллина. Комиссин жамӀаш дог ойъуш дара, билгалдаьккхира «лаьмнашкахь лелачу нехан заставан декхарш кхочушдан а, жимачу тӀемашна а ницкъ хилар».

Комиссин декъашхоша иштта билгалдаьккхира ламанхойн тӀемалойн массо а агӀор лелар: церан «… тешна шаьлта тохар, наггахь бен ца вен аьтто ца балар; буьйсанна, ларамаза, зевнечу а, серлонна а жоп луш, герз диттар а гойту ламанхойн цу хьокъехь шера тоьлла хилар Ӏамийначу гӀалагӀазкхий тӀехь, къаьсттина»^[2].

1877 шеран кхолламан баттахь 15-чу дийнахь кхоьллира нохчийн дошлойн низам доцу полк. Йоккхачу а, Жимачу а Нохчийчоьнан бахархойх лаьтташ йолу йиъ рота йара Соьлжа-ГӀалин кӀоштан цӀарах полкехь. Хаси-Эвлан округара схьакхаьчнера нохчий-ауховцаш цхьа рота. Устрада-ГӀалара а, Веданан а кӀоштара бахархошна вуно кӀезиг квоташ йелира Нохчийн полкехь — хӀора округапа 50 стаг^[1].

Полке дӀакхета луучарна хало йара дукхахболчеран гӀирс эца ахча ца тоьуш хилар. Церан дехарца Кавказан эскаран коьртачу буьйранчас омра дира полкашка дӀайазвала луучу массо а стагана, хиндолчу алапан кхоалгӀа дакъа техникана аванс санна дӀадала дезаш. И бахьана долуш, лерина йолчу «синтем боцучу элементан» меттана, полк шена тӀеберзо буьйлабелира шаьш герзаца кечбан гӀирс а, эша гӀирс а болуш хьал долу нах. Ополченеш кхолларан а, герзаца кечъйаран а харжаш йуьртан йукъараллашна тӀе йоьжна, пачхьалкхо шена тӀеоьцуш хилла иза тӀаьхьа латтор. Массо а милицин даржхошна билгалдаьккхина алапа дӀахӀоттийна. Гергарчу мах хадорца, когсалазаш хохкучу милиционерна герз латтор лаьмнин йукъараллина 100 рублей кхаччалц мах болуш хилла, ткъа дошлочунна 150 сов ахча луш хилла.

Ах дошлой гӀуллакхе кхойкхура кхажаца (гергарчу хьесапехь йуртан йукъараллаша кечъйина итт доьзалх цхьаъ). Важа ах дӀаэцна льготни классашкара. Кхаж баьккхинчу лаьмнин стага шен бакъо ларйора. Цамгар хилча, иза гергарчаьрга йа доттагӀашка дӀалуш хилла^[1].

Дбровольцаш кест-кеста дӀатоттура шайн динан накъосташца тӀом барх церан гергарчара а, доттагӀаша а, амма, нохчийн эскархочо шен куьйгалле йаздинчу кехат тӀехь ма-йаздарра, «…тхан йуртахойн, гергарчу нехан, доттагӀийн массо а къийсамашка хьаьжна доцуш, тхо дӀатесира тхан цӀенош а, зударий а, бераш а, тхан дайшца а, берашца а тӀом бан дӀадахара тхан паччахьан а, Даймехкан а дуьхьа шен динан накъосташца цхьаьна»^[1].

Нохчий боцурш, Нохчийн дошлойн низам доцчу полкехь хилла оьрсий а, гуьржий а, хӀирий а, кхечу къаьмнийн векалш а. Иштта Россин къаьмнашна йукъахь кхоллало тӀеман доттагӀалла, 1877—1878 шерашкахь оьрсийн-туркойн тӀамехь толам баккхарехь мехала фактор хилла иза^[3].

Ламанан элитан векалш, тӀаьхьенан тӀеман къонахий, хӀиттийра низам доцучу дошлойн дакъойн эпсарийн дӀахӀоттаме.

Эпсарш хоржуш, Ӏамош хилла хих чекхбевллачу лаьмнашкахь болчу нахана йукъара (йийсархой а, йийсархош а, буобераш а); императоран колоннехь гӀуллакх дина лаьмнаш; эскаран буьйранчаш; административан хьаькамаш а.

Йуьхьанца Владикавказан полкан сержант-майор Акимов хӀоттийра нохчийн говрийн низам доцу полкан командир, амма дукха хан йалале полкан куьйгалла шен караэцна инарла-майора Чермоев Арцус. Теркан областера кхечу полкашца дуьстича, нохчийн полк къаьсташ йара куц-кепца. Холхазан куйнаш хилла ца Ӏаш, верташ а, бешметаш а, кӀайн башлакхаш а лелош хилла нохчаша^[1].

1877—78 шерашкахь оьрсийн-туркойн тӀом болчу хенахь Къилбаседа Кавказан лаьмнийн бахархойн а, оьрсийн эскархойн а тӀеман барт чӀогӀа чӀагӀбелира. Генерал-майор Кавказан казакийн дивизин штабан хьаькамоП. Д. Паренсовс(оьр.)нохч. йаздина: «Суна безам бахна цаннау. Уьш бакъйолу кавалери йара, центавраш». Шен рогӀехь, и полк теллинчул тӀаьхьа, генерал-адъютант А. А. Непокойчицкийс эскаран полевой штабан хьаькамо шен ойла йовзийтира цунах лаьцна императоре бинчу хаамехь: «Сийлахь полк, цо садеӀа Кавказах»^[1].

Нохчийн полк къаьсташ йара 1877 шеран хьаьттан беттан 7-чу дийнахь 8-гӀа де кхаччалц дӀайаьхьначу буьйсанан разведкин мисси тӀехь а, АладжадагӀехьа «летачу отрядан» декъашхо санна хиллачу тӀемашкахь а. 1877 шеран хьаьттан беттан лаьмнин полкаша дӀайаьккхира онда Ӏусманан отряд Субботан йуьртана уллехь. «Нохчий, — йаздора цхьана заманхочо, — хьалха-хьалха хьийзара, ураган санна». Нохчийн дошлойн низам доцчу полкан массо а персонална йелира «Туркойн тӀамехь къаьсташ хиларна» аьлла йоза долу коьртахь лелош йолу билгалонашца а. М. Т. Лорис-Меликовца хиллачу нохчийн дошлоша мостагӀчуьнца герз детташ, османашна эшамаш биначул тӀаьхьа, церан говраш йийсаре лаьцна^[4].

1877 шеран гурахь полко дакъалецира Авлияр-Аладжа тӀамехь, тӀом боьдуш баккхий эшамаш хилира — шен хӀоттаме доьалгӀаниг дакъа кхаччалц^[3].

Н. Сухотина а, немцойн службан капитана Тило фон Трога а дийцарехь, 1877-78 шерашкахь туркойн эскарехь гӀуллакх деш хилла 20 эзар кхаччалц кавказхо. Российн куьйгалла кхоьрура, гӀуллакхе кхайкхина кавказхой, османан имперехь шайн тайпанхоша тӀеӀаткъам беш, массо а мостагӀчунна тӀе дӀатарбаларна. Амма йамартлонан гӀуллакхаш наггахь бен ца нислора. 1877—78 шерашкахь оьрсийн-туркойн тӀом болчу хенахь оьрсийн штабе баьхкира ламанхой-мухӀажараш, шайн даймахка йухаберза бохуш^[5].

Дуьххьара оьрсийн-туркойн тӀамах Кавказе дӀабаханарш бара нохчийн а, 2-гӀа ДегӀастанан а низам доцу дошлойн полкаш, царна тӀедиллина йийсаре лаьцна мостагӀчун салтий Александрополера Тифлисе кхачор. ТӀом чекхболуш Нохчийн Нерегулярни дошлойн полк болх беш ца хилла. Полк дӀасайаржар жим-жима дӀадахара, 1879 шо чекхдаллалц лаьттира, цхьаболу эпсарш кхечу полкашка дехьабаьхна, ткъа вуьйш, цхьа дакъа, лахарчу даржашца цхьаьна, тӀаьхьалоне балхара дӀабеккхира^[5].

1879 шеран кхолламан беттан Императоран омрица нохчийн низам доцу дошлойн полкаш сийлаллин байракх йелира. Полкан массо а белхахошна коьртахь лелош йолу билгалонаш йелира, «Туркойн тӀамехь къаьсташ хиларна» аьлла йоза а долуш^[5].

Георгийски жӀараш йелла Нохчийн полкан Дурзиев Дакална а, Гаев Умалатна а, Сугаипов ШугӀайпна а, кхибершна а. Майор Тхостовна 4-чу даржан Сийлахь Владимиран орден йелира шаьлтанашца а, бантаца а. Корнет Яндаров Булата а, прапорщикашна Алхазов Карасайна а, Темирсултанов Бейсултана" а Сийлахьчу Аннин орден йелира а "Майраллина аьлла йоза а долуш, 4-чу даржан^[5].

Чевнаш хиллачу а, беллачу а лаьмнийн-эпсарийн бераш дешаран хьукматашка дӀайаздора льготан хьелашца^[5].