Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Верта (божарийн духар)

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Верта.

Верта (жӀай. буртина[1], адыг. кIакIо, азерб. yapıncı, эрм. այծենակաճ (айценакач), гуьрж. ნაბადი (набади), гӀалгӀ. ферта[2], гӀебарт.-чергаз. щIакIуэ, кхарач.-балк. жамычы, джамычы[3], лаьзг. баркьар, лит, япунжи[4], нох. верта[5]) — кӀайн, Ӏаьржачу, боьра бесара истангах дина пхьош доцу палаш (тӀекхуллу четар).

Верта даьржина Кавказехь. Вертанаш ду беренна (деха, месала, эвнашца, цара йо шуьйра белаш чухӀотто меттигаш), гӀашлонна а (доца, шера, эвнаш доцуш). Кавказан жаӀушна а, таллархошна а оьшу духар. Хьалха хаманахь — новкъахочун духаран тайпана дакъалг.

Ритуалан маьӀна

Вертана ламанхойн дахарехь доккха практикин а, ритуалан маьӀна дара. КӀант вича иза вертана йукъа хьарчавора, бакъ волу къонах кхиийта. Стаг велча — иза дӀахьора шен верта тӀетосий барам таьхь. Дика доттагӀчунна Кавказехь совгӀатна лора верта[6].

ЧӀебарлойн ловзаргахь ладаме меттиг лорура, ца хууш лераме воккха стаг вар, иза верта доьхна хилар. Хаавора воккха стаг сий долчу меттиге. Жимма хан йаьлчи цуо хьехар дой, дутура ловзар, кегийчу нахана воккхачух Ӏех ца хетийта. ДӀавахле, верта дӀа а ца доккхуш, масех хелхаран гуо а баккхара. Цунна массо а хьалагӀоттура, лерам бора цуьнан шерийн, вертана, ше хеннахь ван а, дӀаваха а хуучунна[6].

ГӀарабеллачу таллархошна деш хилла «морса» вертанаш акхаройн тӀергӀах. Оцу вертанах дисинчух йеш хилла истанган мачаш. Иштта хӀуманаш йолчу стегах олуш хилла «морса» стаг. Новкъахочунна а, жаӀуна а ца магадора ишштта верта, хӀунда аьлча, цуо тӀеозош лорура мостагӀий а, акхарой а. Хьарцхьара даьккхича иштта вертан тӀемаш, тоьгуш хилла кӀомсарш а, маӀарш а оцу таллархочо йайина акхаройн. ХӀонцӀаш дукха мел йу, «морса» лорура таллархо. Йуьхьанца таллархочо лелайора чот йайинчу акхаройн, амма тӀехьа маӀна хийцаделла[7].

Истори

А. Кавказовн хетарехь, 2300 шо хьалха Геродота кавказан мехкийн сурт хӀоттош хьахийна йолу Ӏаьржа палашаш, хилла вертанийн хьалхара кеп. Желтоша оцу къаьмнех олура «меланхленаш» — «Ӏаьржа палашаш»[8].

Хьалхар вертанаш йеш хилла тиллачух, тера ду, тӀергӀах. Йуьхьанца верта йайн тӀекхуллург хуьлура истангах йина[9].

Вертанаш дар, йукъадаьлла Къилбаседа Кавказан ламанан кӀошташкахь, тӀаьхь-тӀаьхьа даьржина ламан кӀажошка[10]. Уьш дора Нохчийчохь, ДегӀастанахь, ГӀебарчохь, Имеретехь. Керташкахь дар лаьттина 1950-гӀа шераш кхаччалц. Промыслан къилбаседа доза дара Терк, малхбузехь цуьнан доза дара ГӀумкхийн экъа, къилбехьара — Нохчийчоьнан лаьмнийн цанашкахь йара, къилба-малхбузехь — Соьлжин аса. Малхбузехь иза дӀакхетара ГӀебартойн вертанаш дечу кӀоштах[11].

Нохчийн областийн вертанаш ден майда кочура 5,5 эзар квадратан чаккхарма, шарахь арахецара 22 эзар гергга[12].

Вертанаш дар шуьйра даьржина хилла щелочан шовданаш долчу меттигашкахь, уьш лелош хилла сурсаташ дуьттуш. О. Маркграфан хьесапашца, Йоккхачу Нохчийчохь 16,4 эзар хӀусамах 3% доьзал бара вертанаш деш, ткъа оцу йохк-эцаран уггаре а дикачу меттигашкахь – хӀора боьалгӀа доьзал бара. ГӀебартахь и терахьаш дара 5 а, 30% а, ткъа Ӏаьндойн кӀоштахь 60% кхочура. Доьзало шарахь йуккъерчу барамехь 15 верта арахоьцура.[12].

ГӀебартойн говзанчаш Кавказехь тоьллачех лоруш бара, цара арахоьцучу сурсатийн мах лакхара бара. ГӀебартахь шарахь 30 эзар кхаччалц вертанаш дора. ДегӀастахь шарахь арахоьцург 35 эзарне кхаьчнера. Массо а кӀошташкахь дерриг а вертанаш деш хилла гергарчу хьесапехь 85-90 эзар шарахь[13].

XIX бӀешарахь, Кавказера тӀеман хьал бахьана долуш, вертанаш дезар чӀогӀа алсамдаьлла. Вертанаш лелош хилла лаьмнашкахь бехачара ца Ӏаш, паччахьан эскаран эпсарша а. Иштта вертанаш оьшура гӀазакхийн дакъошна[14]. Уггаре дукха вертанийн арахецар кхаьчна XIX бӀешо йуккъе даьлча — XX бӀешеран йуьххьехь.

Даран технологи

undefined

Вертанаш зударша деш хилла. Пхьеро дӀасадаржадора аьргалла чкъоьрнашца кӀел тосчунна тӀе, цуннатӀаьхь дечиган кӀоранца хин долчу сурсатан сибат диллара даточу хенахь датар а, диттар а, басар дар а лоруш. ТаргӀа охьабуьллура цхьабосса, лерина, оцу гуллакхна цхьа де хан йойура. Иза леладора уггаре дика пхьеро шен гӀоьнчийца. Лакхара а, лахара а чкъоьрнашна лелабора дика тӀаргӀа. Йуккъерачу чкъоьранна боца тӀаргӀа лело магара. ДӀасабаржийначу тӀергӀанна довха хи хьорсура, акхлуцане шарбора, терго йора иза цхьабосса дӀасабаьржина хилар. Кечам буха тесначу хӀуманца карчабора. Дика сурсат дархьама кечаме йовхачу меттигехь буьйса йаккхийта йезара. Амма чӀогӀа базарахь хоьттуш хиларна сихха дато иэшара[14].

Даторхьама, жима охьатаӀна меттиг харжа йезара. Цу процессехь дакъалоцуш йара 3-4 говзанча. Цара меллаша, совнаха ницкъ а ца беш, куьйгашца шершах дӀа а хьарчийна хехкара хьарчор. ХӀора и тайпа цикл гергарчу хьесапехь 20 минотехь лаьттара, цул тӀаьхьа жимма садоӀара. Верриг а 4-5 хилла и тайпа цикл. Цул тӀаьхьа роликан дерриге а дегӀан тӀеӀаткъамца пхьаьрсашца хоьхкура. Рулон кест-кеста схьа а йоккхуш, йовха хи а хьокхуш, кеп нисйеш, йуха а дӀа а йоккхуш, дӀанисйеш хилла. Иштта дӀадоьдура, истанг луучу дикалле кхаччалц. Цул сов, циклийн терахь цкъа а хьалххе хаа йиш йацара. Дукха хьолахь цхьана дийнахь чекхйолура датадар, амма наггахь шина-кхаа дийнахь лаьтташ хилла иза. Цул тӀаьхьа истанг дӀа а диллина, лелачу хица дитта дезара. Цул тӀаьхьа гӀаж тӀе а доьхкий масийттанхьа дӀа а доьхкий соне хӀоттадора. Цхьа-ши де даьлча, хи дӀа а даьлла, истанга шен тӀаьххьара кеп оьцура.[15].

ЧӀабанаш йолу вертанаш дан хала дара. Цуьнан лакхарчу чкъоьранна лелайора леррина йахканна тӀаьхь кейина чӀаба, лахарчу — дика батийна тӀаргӀа, цунах и чӀаьба йуйцура. Нуьйкепара даточу хенахь кӀомалан орамех дина чорда кӀадех гуттаренна чӀаба йора[16].

ТӀаккха верта дуьттура. Нагахь санна верта жаӀуйн хиллехь, тӀаккха дуьттуш хилла догӀучу хица. Нагахь санна иза лакхара дикалла йолуш хиллехь, тӀаккха иза ӀаьӀначу хьостахь диттина хилла. Лаккхара дикалла йолу вертанаш деш, уьш дуьттуш хилла сабанан йа дуьтту маркхалашца[16].

Верта хӀокху заманахь

2022 шарахь дегӀастанара «Solar Integration» (EcoEnergy Group) компанин инженераш гайтина верта чохь маьлхан батарейш йолуш, цара жаӀушна таро ло автономин электроэнергин хьост даккха, зӀенехь биса. ДегӀастанан ламаста духаран жаӀуйн хӀокху заманан моделах олу «EcoBurka»[17]. Инженераша сацам бира верта чу малхах пайдаоьцу панелаш а, энерги Ӏалашйар а, интеграци йан а, лаьмнашкахь зӀенца йолу жаӀуйн проблема дӀайаккхархьама. "ЭкоВертано" серлонан энерги гулйо, чуйиллина 30 ватт йолу малхан батарейш бахьана долуш, арахьарчу машанна тӀекхача аьтто боцуш, мобилан аппараташна заряд йан аьтто хуьлу[18]. Вертан тӀехьарчу декъехь йина йолчу малхан панелехь 10 000 мА энерги латтош йолу гӀирс болуш, чуьра тегна киса кхача йиш ю, иза мобилан аппараташна зарядка йан оьшуш йолу арайаларца кечйина йу[19]. Дуьххьарлера иштта верта кечдина 2019 шарахь совгӀатан дала ДегӀатана веанчу Греф Германна. Кхин дӀа «EcoBurka» совгӀатна делира ДегӀастанан цхьаьна жаӀуна тест йархьам. Тестан а, 2022 шарахь ДегӀатстанахь лелоран а жамӀехь арахеца долийна вертанаш маьлхан панелашца, уьш жаӀуйш лелийна ца Ӏа, амма туристаша а леладо ломахий лело[20].

Хьажа кхин а

Билгалдахарш

  1. ↑ Онлайн переводчик дагестанских языков, онлайн перевод аварского языка. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 29 март. Архивйина 2019 шеран 29 мартехь
  2. ↑ Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь. — М.: «Русский язык», 1980. — С. 57. — 832 с.
  3. ↑ Эльбрусоид :: Словарь. www.elbrusoid.org. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 6 июль. Архивйина 2020 шеран 6 июлехь
  4. ↑ [1] Перевод «бурка» на лезгинский
  5. ↑ Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — М.: Русский язык, 1978. — 728 с. — С. 48
  6. ↑ 1 2 Шавлаева, 2009, с. 70—71.
  7. ↑ Шавлаева, 2009, с. 75.
  8. ↑ Шавлаева, 2009, с. 71.
  9. ↑ Шавлаева, 2009, с. 72.
  10. ↑ Шавлаева, 2009, с. 77.
  11. ↑ Шавлаева, 2009, с. 77—78.
  12. ↑ 1 2 Шавлаева, 2009, с. 78.
  13. ↑ Шавлаева, 2009, с. 79.
  14. ↑ 1 2 Шавлаева, 2009, с. 80.
  15. ↑ Шавлаева, 2009, с. 80—81.
  16. ↑ 1 2 Шавлаева, 2009, с. 81.
  17. ↑ Дагестанские инженеры придумали, как решить проблему пастухов с сотовой связью - Газета.Ru | Новости. Газета.Ru. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 31 май. Архивйина 2022 шеран 31 майхь
  18. ↑ В Дагестане производят бурки с солнечными панелями. Рамблер/новости. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 31 май. Архивйина 2022 шеран 31 майхь
  19. ↑ Юлия Углова. Дагестанские бурки оснастили солнечными панелями. Как это выглядит. hi-tech.mail.ru (2022 шеран 24 май). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 31 май. Архивйина 2022 шеран 31 майхь
  20. ↑ В Дагестане начали жить экологичные бурки с солнечными батареями(бил-боцу.). Recycle. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 31 май.

Литература

  • Андреева Р. П. Бурка // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 122. — ISBN 5-86617-030-2.
  • Шавлаева Т. М. Из истории развития шерстяного промысла у чеченцев в XIX – начале XX в.. — Нальчик: ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.», 2009. — С. 70—86. — 204 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-88195-989-0.
  • Бурка // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1956. — Т. I. — Стб. 681

Категореш