Истанг
И́станг — нохчийн ламасталлин истанган куз, бес-бесара аппликацин методца бина цхьанакепара басар дина йа къоман бустамашца кечбина. Истангийн барамаш хийцалора 1,0×1,5 тӀера 2×3 метре кхаччалц, амма уггаре баьржина, къаьсттина декоративан истангашна йукъахь, бара барам 1,5×2,0 м. Массашкахь арахоьцура XX бӀешо доладаллалц. Истангаш арахецар иштта ДегӀастанахь а, ГӀалгӀайчохь а, ГӀобахь а дара, амма кӀеззигчу масштабашкахь[1][2].
Этимологи
«Истанг» дош кхоьллина морфеман кепара терахьдешан «исс» бух а, «тхонка» цӀердешан бух а тӀетохарца (цхьана уьстагӀана йа уьстагӀна тӀера дийна месаш йар). Дош кхуллуш терахьдешан бух цхьана элпана лахделла аз (С), ткъа цӀердешан элпан бухехь-аьзнаш (О) а, (К) а фонематикин хийцамашна кӀел нисделла. Цу кепара, «истанг» бохучу дешан маьӀна ду «исс месаш» йа «исс дийна месаш». Нохчийн стандартан истанг исс уьстагӀан йа уьстагӀан тӀаргӀан дийна месех йеш йара[3].
Истори
Къилбаседа Кавказан культура лелочара дукха хенахь дуьйна лелийна цӀахь кӀади дар а, истангаш дар а[4]. ТӀаргӀа кечбаран корматалла нохчийн йукъараллехь уггар йаьржина йара. XX бӀешо тӀекхаччалц, йарташкахь массанхьа а зударий кузийн истангаш деш бара[1]. О. В. Маркграф 1882-чу шарахь арахецначу «Очерк кустарных промыслов Северного Кавказа с описанием техники производства» балха тӀехь йаздина истангаш даран нохчийн-гӀумкийн кӀоштах лаьцна:
Истанган хӀуманех къаьсттина тидам тӀебахийта хьакъ ду бес-бесара тегаран кузаш-арлекинаш. ХӀора нускало, масала, шена совгӀатна 2-3 арлекин а, 10 тӀера 20 тӀекхаччалц ламазан кузашна дан деза
Маркграфа билгалдаьккхинера: «ХӀора доьзало санна шайн цӀахь лело истангаш йо, ткъа доьзалийн бархӀалгӀачу дакъо гергга уьш дохка а йо»[5]. Базарахь 1,5×2 м барам болчу пхеа бесан декоративан истанган кузан мах хадабора цхьана йуккъерчу бежанан. Кийчча басар хьаькхначу истангех йинчу хӀуманан мах хадабора цхьана уьстагӀе. Истанган кузаш хӀусаман пенийн уггаре деза хаздар хилла. Нохчийчохь цхьа а йурт йацара зударша истанг деш ца лелош. Амма Нохчийчохь истангаш йаран центраш йара йарташ Шела, ЦӀоьнтара, Дуби-Эвла, ЧӀишка, Элистанжа, ТӀехьа-Марта, Ведана; ГӀалгӀайчохь — Альтиево, БурскӀелхе, Гамурзиево. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь Нохчийчохь кечйина басар хьаькхна истангаш деш йолу центраш кхоллаелира. Йарташкахь болх беш басарийн пхьалгӀанаш йара, цигахь шайн истанган рулонашца дуккха а клиенташ богӀура. Иштта истангаш Теркан областехь шарахь 800 эзар соьмана дора, ДегӀастанахь — 275 эзар, ГӀобахь — 52 эзар[1]. А. С. Пиралован 1913-чу шарахь арахецначу «Краткий очерк кустарных промыслов Кавказа» цӀе йолчу жайнахь нохчийн истангийн исбаьхьаллин дикаллин иштта мах хадийра: «...ламанхойн истангаш чӀогӀа лерина до, тайп-тайпанчу беснашца басар хьокху, тайп-тайпанчу бустамашца кечдо... Оцу кепехь цара там бан тарло вуно тамехьчу чомана а»[6].
Технологи
Кузийн хӏуманаш йар деха а, гӀора дойъу а гӏуллакх дара. Хӏетте а, иза Къилбаседа Кавказехь а, Йуккъера Азехь а ламастехь леладора зударша. Йукъарадаккхар теркан гӏалагӏазкхий а, лаьзгий а дара, церан зударша дакъа лоцура гӏоьналлин процессашкахь. Чоьхьара Кавказехь истангаш кечдар а дара ламастан божарийн гӏуллакх. Истанг деш аьргалла санна лелайора уьстагӏан тӏаргӏа. Истангаш деш лелайора лакхара дикалла йолу истанг[1]. Истангана леринчу истанган аьргаллина коьрта тӏедожор тӏаргӏан цхьатера хилар дара[2].
Бух кечбар
Болор болх болабалале хьалха бух кечбора, цул тӀаьхьа тӀаргӀа Ӏоьхкура. И бух хила тарлора: «чорда» (шога истанг), «шайтӀа» (эрзан черма) йа дуькъа кӀади (хьалхарчарал тӀаьхьа цунах пайдаэца долийра). Оцу бух тӀе тӀаргӀа буьллура. Дуькъачу кӀадинан метта мааш хила тарлора, ткъа эрзан черма («шайтӀа») камышах а, кӀомалх а деш дара. Йуткъа эрз йакъайора, богӀуш болчу барамна кӀел а нисбора. КӀомал хи чохь тӀунйора, цул тӀаьхьа хьесашка йекъара, периметрехула камыш дӀа а йоьхкура. Ша дуцар йерриг йохаллехь кӀомалан хьесашца чӀагӀлора[2].
Истанг дар
Истангашна, хуьлуш ма-хиллара, кӀайн тӀаргӀа лелабора, тӀейогӀучу хенахь басар хьакхарехь оьшучу бесан цӀеналле кхача аьтто беш болу[2]. Кечбинчу бух тӀе тӀаргӀа цхьабосса цхьана билггалчу лакхене буьллура. Дикачу говзанчин йиш йара истанг йилларан дикалла а, иза йан дӀайахначу тӀаргӀан чкъурийн барам а куьйга эшарца билгалбаккха.
Пхьарша куьйгашца меллаша, сов къа а ца хьоьгуш, тӀаргӀан рулон хехкайора. ХӀора а иштта цикл герггарчу хьесапехь 20 минотехь лаьттира, цул тӀаьхьа жимма садаӀар хуьлура. Йерриг иштта циклаш йара 4-5. КхидӀа тӀаргӀа хехкар пхьаьрсашца дӀахьора пхьаран дерриге дегӀан Ӏаткъамца. Рулон муьр-муьрехь дӀасайерзайора, довха хи деттара, кеп нисйора, йуха а дӀахьарчайора. Истанг оьшучу дикалле кхаччалц иштта лаьттира. Цуьнца цхьаьна циклийн терахь цкъа а хьалххе къасто йиш йацара. Дукхахьолахь истанг дар цхьана дийнахь чекхдолура, амма наггахь шина-кхаа денна а дахдала тарлора[1].
ДӀадиллинчул тӀаьхьа тӀаргӀанах кхехкийна хи (йа морза) а, карахь лелочу гӀирсах — пийсаках («цӀовзар») — пайда а оьцуш — куьйга охьакхосса дезара, чкъуран цхьатерра луьсталла лоьхуш. Цул тӀаьхьа хӀума, хьалххе кхехкачу хица (йа морзанца) тӀадийна, бухаца цхьаьна масех меттехь дӀайихкинчу рулоне хьовзайора. И рулон цхьана ханна йовхачу меттехь сонехь латта йуьтура, дукха хьолахь буьйсанна. Истанг йилларан оцу процессан цӀе йара «истанг диллар».
Цунна тӀаьххье истанг кхолларан коьрта процесс йогӏура. Кечйина рулон, муьр-муьрехь дӀаса а йаржош, тӏаргӏан чкъор нисдеш, цунна тӀе кхехкийна хи а дуттуш, йуьззина охьайожжалц хехкалора («истанг датор»). И болх чӀогӀа хала бара. Йоккха истанг охьайожор, хуьлуш ма-хиллара, масех зудчо дӀахьора, цхьаьний голашца и къуьйлуш, дерриге а дегӀаца дӀа а теӏаш. Болх бертахь хиларх, церан вовшех кхетарх, ур-атталла, хаамчаша чӏагӏдарехь, церан дог-ойланах йоьзна йара истанган дикалла. Говзанчин башха талант йара истанг чудожар чекхдаларан мӏаьрго билгалйаккхар, цуьнан коьрта дикалла йара кхачам боллуш луьсталла а, цхьатерра стоммалла а, шера тӀехуле а.
ХӀинцале кийча истанг дуьйра охьадоьдучу хи чохь, дукха хьолахь эркахь, йуха а чӀогӀа рулоне хьарчадора, шерачу стоммачу гӀаж тӀе хьовзош, цхьана-шина денна дуьтура, хи дӏадалалийтархьама. Цунна тӀаьххье истанг схьа а доьллуш, шийлачу хӀаваэхь дакъадора[2].
Цул тӀаьхьа истанг дӀа а даьстина, охьадоьдучу хи чохь дуьттура. Цул тӀаьхьа иза, къевлина тӀе а озош, йоккхачу гӀаж тӀе а хьарчайой, масех меттехь дӀа а йихкина, соне хӀоттайора. Цхьа-ши де даьлча хи охьаоьхура, истанго тӀаьххьара кеп оьцура.
Истанг даран технологин шен башхаллаш йара иза йинчу меттиге хьаьжжина. Кхин башхаллаш а йара. Масала, теркан гӀалагӀазкхаша ах бӀе сонехь чудохкура хӀумайархочун инициалаш[1].
Истанг басар
Истанган бух кийча хилча, цуьнан исбаьхьаллин кечамна тӀебирзира говзанчаш. Уггар хьалха истанган кузан басар хьакхар дара. Басарш леладора бакъ долу, ма-дарра схьадалар долу. Басаршна аьргалла гурахь кечйора, цуьнан тайп-тайпаналла оцу меттигехь йаьржинчу ораматех йоьзна йара.
Истанг басар хьакха йуьхьанца лелайора басарш, уьш йина ораматийн аьргаллех кустарийн хьелашкахь. Чкъоьрах маренех пайда а оьцуш, хӀуманаш цӀен басар хьокхура, чкъор маъ — можа, и.дӏ. кх. а. Иштта пайдаоьцура Ӏаждаран буц, чкъор ножан чкъор, маъан чкъор бодане кор, Ӏаьржачу маъан чкъор Ӏаьржа маӀаш, бӀаран диттан гӏаш бӀаран гӀа, бочабӏаран чкъуьйриг бӀаран чкъуьйриг, хаза хьожа йогӏу буц, хьаьрмак хьаьрмак, нитташ нитташ. Кхин тӀе беснийн палитра шорйан аьтто хуьлура йолуш йолу басарш цхьаьнатохаран чоьтах[1].
Басар хьаькхна истангаш шуьйра арахецаро тӀедалийра кечдина хӀуманашна басар хьакха оьшу ораматаш леррина кхио. Мареноводство пайданечу отраслех цхьаъ дара. Цул сов, кавказан марена шуьйра лелайора Россин текстилан промышленносто. Марене хьашт хиларан кхин цхьа бахьана дара цуьнан дарбанан башхаллаш. Цундела дара кица: «Марена дӀайе — деши дӀайе». Говзанчин йиш йара басар ша дан, амма дукха хьолахь истангаш даран центргарчу лерринчу пхьалгӀийн гӀуллакхашка хьожура[2].
1868 шарахь Ӏилманчаша Граббе а, Либермана а маьӀданан кӀоранах кхоьллина басар ализарин баьккхира, цӀен бос луш долу. ТӀаьхьа кхин а кхоьллина басарш хилира. ЖамӀехь куьйга йина басарш промышленностан басарша арахьайохуш санна дӀадовлира, хӀетте а истангаш арахоьцурш оцу процессана дуьхьало йан гӀоьртинехь а[1].
Аппликаци
Уггар атта метод йара цхьанаэшшара истангаш даран кеп. Царна оьшучу басе басар хьокхура, йакъайора, периметрехула кӀади хьокхура йа йистошца кечйора. Декоративан истангаш йар («баххьаш долу истанг», «къорза истанг») къаьсттина исбаьхьаллин чам оьшуш дара. Иштта истанг кхоллархьама хьалха тайп-тайпанчу беснашца масех истанг басар хьокхура, орнаментан аппликацин дагалаьцначу басе хьаьжжина. Цул тӀаьхьа, царна тӀе «бустамийн» бустамаш а дохкуш, ира уьрсаца йа тукарца бустаман элементаш хедайора. «Бустамийн» бустам, дукха хьолахь, цӀоканах йа истангах бина болу, говзанчин шен бара, иза къаьсттина гӀайгӀа беш бара, тӀаьхьенашкара тӀаьхьенашка дӀалуш а бара.
Истанган кечамна тӀе суьртан бустам буьллура, тӀуьна горгамца йист нисйора, тӀунйора, цул тӀаьхьа бустамна тӀе хьаьжкӀийн дама охьатеара. Операци йухааларийн терахь билгалдоккхура пайдаоьцучу беснийн терахьца. Цул тӀаьхьа аппликацеш схьа а йаьхна, шина а агӀор буха тӀехь чӀагӀйира. ХӀора элемент къаьсташ контурца къаьсташ а, йукъарчу йозанна йукъайогӀуш а йара. Кийчча орнаментан кепаш, дагалаьцначу суьртаца а догӀуш, аппликацин кепаца хӀуманна чу а тегна, тай чуьра йуьйцинчу кӀайчу чимчаргӀица кечйора, ткъа наггахь йистошца бахромица кечйора[2].
Аппликаци дӏайирзинчул тӏаьхьа йистош хазйора йистошца йа периметрехула кӏадица дӏакъовлура. Иштта, аппликаци а йоцуш, кузаш а дора. Церан производствон технологи аттаха йара, ткъа мах, догӏуш ма-хиллара, лахара бара[1].
Классификаци басаршца
Нохчийн истангаш беснашца классификаци йина:
- «Баси истанг» — тӀаргӀан басца
- «Боса истанг» — босболу
- «Буоси истанг» — цхьа бос болу
- «Г1ора басахь истанг» — деза бос
- «Оьргаша истанг» — Ӏаьржа-кӀайн
- «Туора баси истанг» — тийна тон
- «Таь1на баси истанг» — гӀийла тон
- «Хора баси истанг» — цхьаьнатоьхначу бес-бесарчу басарша кхоьллина бос
- «Чехка баси истанг» — бӀаьрла, къегина бос[2].
Бустаман символика
Истанг, ткъа билггал цуьнан тайпа «къорза истанг», даима а нохчийн хӀусамехь уьйр йолуш хилла дика а, безам а, йовхо а, ларам а, хазалла а, беркат а луш санна. И дерриге совгӀаташ ширачу заманахь, тахана санна, адамна Делан беркат ду, цо къастийра уьш хазйечу орнаментан «дика бозбуунчалла». И «дика бозбуунчалла» хиларо боккхачу барамехь Ӏаткъам бора орнаментан суьрташ лардарна, цуьнан кхечу мотивашна муьтӀахь хиларна. Дуккха а тӀаьхьенаша бустамашна йукъадиллинчу маьӀнин маьӀналло исбаьхьаллин ламастийн чӀогӀалла кхуллура, цунах дӀакхетара производствон-техникин карадерзарийн чӀогӀалла.
Нохчийн истангийн бустамаша вайга дӀакхачийра динан кхетамийн уггаре шира исламал хьалхара чкъор, муха дара деланийн пантеонехь маьлхан космогонин культ — Кавказехь хилла цаӀаш, шира цивилизацеш кхоллайеллачу массанхьа а йаьржинчу ширачу динан культех цхьаъ. Йолуш йолчу археологин а, этнографин а материало къеггина тоьшалла до, маьлхан культ нохчашна йукъахь йаьржина хиларан, схьахетарехь, вайн эра тӀекхачале III–II эзар шо хьалха дуьйна, иза лаьттина вайн эра чекхдалале I эзар шо чекхдаллалц[2].
Соляран хьаьркаш-лардарш — нохчийн декоративан истангийн коьрта орнаментан мукъамаш йу. Царна йукъахь:
- ЖӀара — истангийн дукхаха йолчу композицийн бухехь — жӀар, иза ширачу заманахь дуьйна йу маьлхан делан билгало. Маьлхан билгало санна денваларан а, лийриг цахиларан а билгало йу, цуьнан йиъ зӀаьнаро дуьненан йиъ агӀо а, шеран йиъ хан а, йиъ Ӏалам а гойту: цӀе, хи, хӀаваъ, латта. ЖӀаро лардар санна дӀакъовлу массо а мостагӀаллех, вочу хӀуманах.
- Трискеле — уггаре а шира символан хьаьрк, маьлхан леларан васт хилла ца Ӏаш, цуьнан кхаа коьртачу муьрехь серлонан лелар гойтуш йолу — схьакхетар, зенит, малх чубузар.
- ВорхӀ зӀенаран седа — схьакхетачу малхан символ.
- Биъ зӀенаран седа — нисдаран символ, буьйсанан боданехь серло.
- Спираль, шалха спираль — оцу фигуро гойту хиламан динамикин аспект, болам — йуккъе йа цуьнан тӀера. Иза иштта соляран билгало йу, малх схьакхетарна тӀера малх чубузаре кхаччалц стиглахула леларан билгало. Хила тарло хьийзачу стигалан сурт, маьлхан лелар, шеран заманаш хийцайалар, латта хьийзар. Тайп-тайпанчу кепехь а, стилизацешкахь а шалха спиралаш — истангийн уггар йаьржина орнамент йу.
- Свастика — Стигалшкахула малх дӀабахаран символ йу, буьйса дийне йерзош йолу. Ша дош «свастика» схьадаьлла санскритан дешах «беркат». Шира соляран символ — уггаре ширачу хьаьркех цхьаъ — Дуьненна гуонаха маьлхан гуш болу боламан а, шо деа сезоне декъаран а гайтам йу.
Соляран символашна йукъадогӀу розеткаш а, кӀайдаргаш а олуш йолу. Церан сурт доьзна ду латталелоран рузманца: диъ зезаг долу кӀайдаргаша рузманан шо гойту, кхаанца — йуьртабахаман. Маьлхан культ органически йоьзна йу токхонан культаца, соляран хьаьркашца цхьаьна истангийн декорехь хуьлу дийнатийн а, ораматийн а дуьне гойту орнаментан мотиваш. Царна йукъахь къаьсттина кест-кеста нисло:
- Дахаран дитт — нохчийн истангаша ларйина оцу мотиван уггаре а архаикан вариант. Дахаран дитто гойту латтана а, стигална а, адамна а, деланна а йукъахь йолу зӀе а, барт а.
- ТулгӀе — дахар луш долчу хин символ санна.
- Дезачу дийнатийн стилизаци йина маӀаш. Къаьсттина кест-кеста иза сай а, уьстагӀ а хуьлу. Сай — иза Малхаца, схьакхетарца, серлонца, цӀеналлица, карладаккхарца, дендаларца йоьзна дика билгало йу. УьстагӀ малхаца а, токхонца а бузу, ткъа иштта Ӏаламан кхоллараллин а, йуьхьанцарчу а ницкъан васт ду.
- Кхо гӀа — Маьлхан Символ. Кхаа гӀа долу клевер дуьйцийла йоццуш цхьаьнайогӏу кеп йолуш йу, цо гойту дийначу Ӏаламехь гайтина йолу делан корматалла (кхоллархо).
- ЗӀийдиг, тӀедолу хӀу — дахар дӀадахьаран а, беркат хиларан а символ[2].
Лелор
Истангаш хӀора нохчийн хӀусамехь дӀахӀоттийна хӀума йара. Пенаш тӀехь кхозуш, лаьтта охьа а диллина, цӀенош хаздеш, изоляци йеш, наб йан а, шелонах ларвала а лелош хилла цара. Нускало, Ӏадатехь, шен истанг йан йезаш хилла, мах санна а, майрачун гергарчарна совгӀат санна а[2].
Истангаш дуккха а тайп-тайпана Ӏалашонаш йолуш йара хӀусамехь а, чоьнаш хазйарехь а. Шайн башхачу эстетикица а, хазаллица а гӀарабевлла хилла уьш[2].
Тахане
Карарчу хенахь истангаш арахоьцу суртдиллархоша а, энтузиасташа а цхьаллин экземплярашкахь халкъан промыслашна. Цул сов, цхьаболу кхузаманан нохчийн суртдиллархой, масала, Самбиев ИбрахӀим[7], истангашна бустамаш кхуллу, амма шаьш истангаш ца до. Вуьшта аьлча, истангашна ламастан орнаменташ хилира ша долу дакъа гайтаман исбаьхьаллин.
2026 шеран конференци
2026 шеран 19 июнехь Соьлжа-гӀалахь дӀайаьхьира «Нохчийн истанг: истори а, вайн зама а» цӀе йолу регионалан Ӏилманан-практикин конференци, нохчийн халкъан ламасталлин культурин коьртачу элементех цхьаъ ларйаран, Ӏаморан, гӀарайаккхаран хаттаршна лерина.
Конференцин балхахь дакъалецира Нохчийн Республикин культурин министро Ибрагимов Ӏийсас, НР-н культурин министран заместительша, Ӏилманан йукъараллин векалша, культурин учрежденийн белхахоша, халкъан исбаьхьаллин промыслийн говзанчаша, суртдиллархоша, этнографаша, хьехархоша, Нохчийн Республикин Йаздархойн союзан векалша, ткъа иштта культурин тӀаьхьало ларйаран гӀуллакхашца болх бечу йукъараллин гӀуллакххоша а.
Пленарни кхеташо дӀайаьхьира Омаев Дагунан цӀарахчу даздарийн цӀийнехь. Дакъалацархоша дийцаре дира нохчийн истанг даран а, халкъан исбаьхьаллин промыслаш кхиоран а, музейн гӀуллакхан а, материалан йоцу этнокультурин бахаман объекташ гӀарайахаран а ламасташ лардаран гӀуллакхаш. Конференцин декъашхошка вистхуьлуш Нохчийн Республикин культурин министро Ибрагимов Ӏийсас билгалдаьккхира къоман идентичностан мехала дакъа санна ламасталлин говзалла ларйар къаьсттина маьӀне хилар:
Нохчийн истанган куз лардар — иза вайн къоман историн а, башхаллин а ларам бар бен дац, ткъа кхин а тӀаьхьарчу тӀаьхьенашна материалан йоцу культурин тӀаьхьало ларйаран уггаре коьрта декхар а ду. Тахана оьшу пачхьалкхан а, Ӏилманан йукъараллин а, культурин белхалойн а, говзанчийн а, йукъараллин организацийн а ницкъаш цхьаьнакхеторехь, бӀешерашкахь дӀалуш хилла йолу башха ламасташ кхузаманан хьолашкахь даха а, кхиа а далийтархьама.
Пленаран дакъа дӀадирзинчул тӀаьхьа конференцин болх дӀабаьхьира А. А. Айдамировн цӀарах йолчу Къоман библиотекехь, цигахь дӀабиллира «Истанг: истори а, вайн зама а» гайтам. Экспозицехь гайтина нохчийн шира истангаш, музейн экспонаташ, республикин тайп-тайпанчу кӀошташкарчу говзанчийн кхузаманан авторан белхаш. Нохчийн Республикин культурин министран гӀовса Милькиев Рустама билгалдаьккхира, истанг лардар къоман культурин мохк чӀагӀйарехь стратегин маьӀна долуш хилар:
Истанг куьйгачу хӀуманан исбаьхьаллин говзар хилла ца Ӏа. Цу тӀехь гайтина халкъан истори а, цуьнан дуьненан хьежам а, эстетика а, син мехаллаш а. Тахана и тӀаьхьало ларйина ца Ӏаш, иза кхидӀа кхиорна а, къоначу тӀаьхьенна дӀайаларна а, кхузаманан культурин гонахе цхьаьнатохарна а хьелаш кхоллар а мехала ду.
«Кхузаманан интерьера йукъахь истанг. Глобализацин хьелашкахь нохчийн халкъан промыслийн мехалла» цӀе йолу доклад йина тележурналисто, «Нохчийн Республикин истанган говзанчийн кхоллараллин союз» ассоциацин а, «Культурин тӀаьхьалонан институт» йукъараллин куьйгалхочо Садаева Раисас. Цуьнан дешнашца, тӀаьхьарчу шерашкахь ламаста истанган корматалле шовкъ хаъал кхуьуш йу говзанчашна юкъахь а, кегийрхошна йукъахь а. Белхан жамӀашца конференцин резолюци тӀеийцира, цу чохь нохчийн истанган куз бийлар ламаст лардаран а, кхиоран а гӀуллакхаллин кхидӀа йолу агӀонаш билгалйаьхна нохчийн халкъан материалан йоцу этнокультурин бахаман башха объект санна. Иштта сацам бина Ӏилманчаш, халкъан исбаьхьаллин промыслийн говзанчаш, суртдиллархой, культурин учрежденийн, йукъараллин организацийн векалш а, конференцин берриге а коьрта спикерш а шена йукъабогӀуш йолу профильни белхан комисси кхолла[8].
Галерей
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Шавлаева Т. М. Из истории развития шерстяного промысла у чеченцев в XIX — начале XX в.(оьр.) : книга. — 2009. — С. 65.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Технология изготовления традиционного чеченского войлочного ковра «Истанг». Региональный реестр объектов нематериального этнокультурного достояния народов Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 август.
- ↑ Технология изготовления традиционного чеченского войлочного ковра «Истанг». Региональный реестр объектов нематериального этнокультурного достояния народов Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 август.
- ↑ Шавлаева Т. М. Из истории развития ткацкого ремесла чеченцев(оьр.) // Известия вузов. Северо-Кавказский регион. Общественные науки. Приложение : журнал. — 2006. — № 11. — С. 30-39. — 0321-3056.
- ↑ Маркграф О. В. Очерк кустарных промыслов Северного Кавказа с описанием техники производства(оьр.) : книга. — 1882.
- ↑ Пиралов А. С. Краткий очерк кустарных промыслов Кавказа(оьр.) : книга. — 1913. — С. 58.
- ↑ Ибрагим Самбиев. checheninfo.ru. Информационное агентство «Чеченинфо» (2012 шеран 22 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 август. Архивйина 2018 шеран 14 апрелехь
- ↑ Дагиева З. «Сохранить наследие предков»: в Грозном обсудили историю и современность чеченского ковра истанг. Грозный-информ (19 июня 2026). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 август.
Литература
Шавлаева Т. М. Из истории развития шерстяного промысла у чеченцев в XIX — начале XX в.. — Нч.: ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.», 2009. — 204 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-88195-989-0. Шавлаева Т. М. Из истории развития ткацкого ремесла чеченцев. — Известия вузов. Северо-Кавказский регион. Общественные науки. Приложение. — 2006. — С. 30-39. Erol Yildir. Isting: Çeçen inguş Halkinin Keçe Sanati. — Стамбул, 2015. — ISBN 978-60584401-1-1. Эрол Йылдыр. Чеченский истанг: традиционное войлочное ремесло чеченского народа. — Гр.: ООО Медиа-Полис, 2021. — 256 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-6044727-0-5. Маркграф О. В. Очерк кустарных промыслов Северного Кавказа с описанием техники производства. — М., 1882. — 288 с. Пиралов А. С. Краткий очерк кустарных промыслов Кавказа. — СПб., 1913.