Истинг

ГӀалгӀашна йукъахь истаган кузаш беш йолчу искусствехь къаьсташ йу ферта а — иштта басарца йина истанг, кепаш йоцуш, ткъа кхета ферта — орнаментан кепехь цхьаьнатоьхначу дакъошкара йина истанган куза, цхьана цхьана декъе тегна, кӀайн жуьжапаца хазйъина орнаментан йистошца^[2].

Иштта истанган кузаш бар девзаш хилла Къилбаседа Кавказан кхечу кӀошташкахь а. Истингаш лелор йеккъа цхьана зударша лелош хилла^[3]. Цу тӀехь кхетадо церан цӀе, гӀалгӀ. «истий» бохучу дашах схьайаьлла йолу, «зударий» бохучу маьӀнехь^[2][4].

Датор истангийн искусство шира орамаш долуш йу, хӀунда аьлча цо къеггина гойту гӀалгӀайн ламастан орнаментан искусство, билгалйолу архаизмца а, символизмца а. Талламхоша билгал ма-даккхара, гӀалгӀайн орнаментаци билгалъйолу компакталла композицешца, лаконизмца а, онда могӀанийн пластикаллица а, симметри луьра ларъйарца а, тайп-тайпаналлица а, ритман шуьйраллица а^[5][6].

XX бӀешеран хьалхарчу декъехь лаьмнашкахь йолчу ГӀалгӀайчохь археологин а, этнографин а экспедицин декъехь болх бечу талламхоша дӀайаздина масех шира куьйга йина ковраш, тайп-тайпанчу техникех пайда а оьцуш йина. Дуьххьара и тайпа болх дӀабаьхьначех цхьаъ вара Хь. Ахриев, 1920-гӀа шерашкахь Кистински чӀожан а, ГӀалгӀайн аренан а йарташкахь кузан эскизаш йан аьтто баьлла. ТӀаьхьо этнографаша а, художникаша а И. Щеблыкина, Г.-М. Даурбековс а, М. Базоркина а, кхечара а кхидӀа а кузаш а, церан кепаш а йеш болх бира^[3].

Цул тӀаьхьа ГӀалгӀайчохь истанган кузаш кхолларан искусство Ӏамийна дуккха а советски Ӏилманчаша, шайна йукъахь Е. Крупнов а, Л. Семёнов а, Х. Акиевс а, кхечарна а.

Историка М. Базоркина эскизаш йина кузан конструкцеш латтош йара Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан меттиге Ӏилманан музейхь. 1990-гӀа шераш йуккъе дахча, архив дӀасалелочу хенахь царех цхьадерш дайна^[7].

1978 шарахь арайелира «Декоративни а, прикладни а искусство Нохч-ГӀалгӀайн» цӀе йолу каталог, цу тӀехь дара Х. Ахриевн, Г.-М. Даурбековс а, кхечу художникаш а^[8]. 2015-чу шарахь Туркойчохь арахецна «Истинг» цӀе йолу книга авторо Эрол Элдира а, вовшахтохархочо Бешта Салмана (Ахриевс а). Цу тӀехь ду XIX бӀешарахь гӀалгӀайн а, нохчийн а мухӀажарша Туркойчу деанчу истинган кузан сурташ а, суьрташ а. Книги тӀехь 90 сов тайпа кузаш бара^[9].

Цхьайолчу гӀалгӀайн йарташкахь истингийн кузаш, шаьш лелош хилла ца Ӏаш, йохка а йеш хилла. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь а, XX бӀешеран йуьххьехь а ГӀалгӀайчохь истанган кузаш арахецаран къобалйина центраш йара Барсуки а, Алтиево а, Гамурзиево а^[10], Плиево йарташ, лаьмнин йурт Гоуст^[11].

Карарчу хенахь шира истингаш цхьа могӀа музейшкахь латтош йу, масала, ГӀалгӀайн пачхьалкхан меттигера Ӏилманан музейхь а^[12], ГӀалгӀайн Республикан исбаьхьаллин музейхь а. 2024-чу шеран аьхка Сунжа дӀайаьхьира «Истинг. ГӀалгӀайн истанган летопись» цӀе йолу гайтам, гӀалгӀайн пачхьалкхалла кхоллайелла 100 шо кхачарна лерина^[13]. Гайтамехь йара XX-чу бӀешеран художникийн а, талламхойн а эскизашна тӀера йина ковран коллекцеш: «Ангушт» а, «Наьсаре» а, «Лоаме» а, «Ширачу суьртийн ларашца» а, «Тойнан кузаш» — Х-Б. Ахриева а, Г-М. Даурбекова а, И. Щеблыкина а, М. Базоркина а, Л. Виноградова а, И. Иванова, А. Гораздина, Т. Бадяева. Иштта коллекцехь гойтуш йара ширачу суьрташна тӀехь кхоьллина полотнаш, цу тӀехь йара орнаменташ йолу кузаш а, «Истинг» мастерскойн куьйгалхочо Дзарахова Зейнепан авторан кузан композициш а^[14].

Хьалхо хаам бинера, бакъдерш Российн къаьмнийн материалан йоцучу культурин тӀаьхьенех лаьцна лерринчу зорбанехь йукъадохур ду, 2018-чу шарахь В. Д. Поленовн цӀе йолчу Россин халкъан кхоллараллин цӀийно(оьр.)нохч. кечъйина^[15].

ГӀалгӀайн халкъан дика кхиъна уьстагӀийлелоран индустри йара, цундела цаьргахь алссам кӀади дара. Иза гулйора датор йан, тешна бара нах мел йеха хуьлу, дика лацало, цундела чаккхенан сурсат чӀогӀа хуьлу. Болх дӀаболабалале, масех дийнахь малхехь дӀайуьйш хилла шерша, сов даьтта дӀадаккхархьама. Цул тӀаьхьа, чан а, боьхалла а дӀайаккхархьама, тӀаргӀан маргӀал йетташ, паргӀатйоккхуш хилла^{[10][11][16][17][18]}.

ГӀалгӀайчохь истинган кузаш беш йолу технологи тера йу Кавказан кхечу меттигашкахь лелочу истанган кузаш беш йолчу техникех. Производство масех муьрах лаьтта: тӀapгӀa гулъйар а, дӀахӀоттор а, кӀур хьакха а, дӀасадаржор а, чекхдаьлла истанг арахецар а, орнамент лелор а.

Истинган орнаменто гойту гӀалгӀайн наьртийн эпосехь йолу сюжеташ. Иза барта дӀакхаьчна ца Ӏаш, мебель тӀехь, пхьегӀаш тӀехь а, духарш тӀехь а, гӀирсаш тӀехь а, музыкан гӀирсаш тӀехь а, истанган ковраш тӀехь орнамент санна дӀакхаьчна хилла^[16].