Алиев, Эрис хан Султан гирин воӀ
Али́ев Эрис(-)Хан Султа́н Гирин воӀ (Эрисха́н Али́ев; 1885 шеран 30 апрелехь Теркан область, Йоккха АтагӀа – 1920 шарахь Соьлжа-ГӀалахь) — российн тӀеман гӀуллакххо, Нохчийчоьн лакхара Урхалча, артиллерин инарла (1914), Хьаккой тайпанан векал[1].
Дешар
Чекхйаьккхира Ставрополан классикин гимнази, 2-гӀа тӀеман Константиновски доьшийла, Михайловски артиллерин доьшийла (1876), Михайловски артиллерин академи.
Эпсар-артиллерист
1876 шеран 10 августехь хьалаваьккхира Кавказан гренадерийн артиллерин бригадин подпоручик[2]. 1877—1878 шерашкара оьрсийн-туркойн тӀеман декъахо, тӀам тӀехь билгалваларна совгӀат дина 3-гӀа тӀегӀанера Сийлахь Станиславан таррашца а, бантца а, 3-гӀа тӀегӀанан Сийлахь Аннин таррашца а бантца а орденашца. 1895 шеран 1 октябрехь — 3-гӀа артиллерин бригадин лейб-гвардин батарейн баьчча. 1900 шеран 25 февралехь дуьйна — 20-гӀа артиллерин бригадин 2-гӀа дивизионан баьчча.
Оьрсийн-японин тӀам тӀехь дакъалацар
1903 шеран 13 ноябрехь — 26-гӀа артиллерин бригадин баьчча, цуьнца оьрсийн-японин тӀам тӀе вахара. СовгӀат дина Сийлахь Георгийн 4-гӀа тӀегӀанан орденца (1905):
Говза а, хаарца а куьгалла дар бахьнехь тӀамехь Генсихун гергахь 1904 шеран 26 - 29 сентябрехь, жамӀ хилира японин батарейш герз деттар сацор, йухатуьйхира мостагӀчун гӀашлой басешна тӀера. 29 сентябрехь ца кхоьрруш герз деттарна а, батарейс деттачу герзан жигара урхалла дар бахьнехь гуо тесна дехьабовларна новкъарло йира японашна.
Кхин а тӀам тӀехь билгалваларна совгӀат дина 1-ра тӀегӀанан Сий. Станиславан таррашца йолу а, 1-ра тӀегӀанан Сий. Аннин таррашца йолу орденашца, кхин а «Доьналла» йаздина дешин герзца[3].
Ключевой шу боккху тӀемаш
1905 шеран февралехь вара инарла-лейтенантан Ренненкампфан тобанан артиллерин хьаькам, иза Мукденан тӀом болуш вара Цинхэчен-Мацзяцзян кӀоштахь. 16 февралехь, инарла Экк цомгуш хиларна, шен тӀелецира коьрта ницкъан тобана баьччин декхарш, Алиев коьртехь волуш оцу дийнахь йухатуьйхира Ключевой ломан японхойн тӀелатар. Де чекхдолуш Алиевс шен рапортехь йаздина: Цкъачунна лаьтта. Схьагулбо массо агӀор цхьацца салтий резерв йархьама. Куьйга кхуссу бумбанаш хӀинца а йац. Дела гӀоьнца лаьттар ду тхо Ӏуьйре хиллалца. Буьйсана кхин а шозза тӀелетира японхой, шоззе а йухатуьйхира, амма 17 февралехь онда цамзанашца хиллачу тӀамехь церан аьтту белира бар схьалаца. ТӀаккха Алиев ша коьрте хӀоьттира контратакин, амма герз чӀогӀа деттарна цхьа дакъа бен схьа ца даккхаделира. Амма оьрсийн эскарехь и жамӀ лерира аьтту санна, цуо таро йира мостагӀчун тӀелатар сацо. Дуккху шераш девлча инарла А. И. Деникина шен жайнахь «Оьрсийн эпсаран некъ» (йуха арахецна — М.., 1991. С. 144—145) дагалоьцу,
массо а дуьхьалонан ницкъаш чекхбевллачу хенахь, массо а резерваш дӀайаьхча, фронт лестайора. Оцу хенахь майрачу артиллерин инарло Алиевс, йиъ полках лаьтташ йолу тӀаьххьара йиъ байракх йолу рота контратаке хьалха а йаьккхина, гу йуха схьа а лаьцна, цу тӀехь байракхашш хьалаайира. Жимачу тӀелетархойн оцу символан гӀуллакхо дог иракарахӀоттийра меттигехь долчу эскарийн, цара сацийра японхойн тӀелатар.
Гражданийн тӀамехь дакъалацар
СовгӀаташ
- 1. 3-гӀа тӀегӀанера Сий. Аннин таррашца а, бантаца а йолу орден (11.7.1877),
- 2. 3-гӀа тӀегӀанера Сий. Станиславан таррашца а, бантаца а йолу орден (22.1.1878),
- 3. 2-гӀа тӀегӀанера Сий. Станиславан орден (30.8.1890),
- 4. 2-гӀа тӀегӀанера Сий. Аннин орден (30.8.1894),
- 5. 4-гӀа тӀегӀанера Сий. Владимиран орден (14.5.1896),
- 6. 3-гӀа тӀегӀанера Сий. Владимиран орден (23.9.1903),
- 7. 4-гӀа тӀегӀанера Сий. Георгийн орден (30.11.1904, чагӀдина 1.11.1905),
- 8. Дешин герз (30.6.1905, чӀагӀдина 27.1.1906),
- 9. 1-ра тӀегӀанера Сий. Станиславан таррашца йолу орден (25.9.1905),
- 10. 1-ра тӀегӀанера Сий. Аннин таррашца йолу орден (5.1.1906),
- 11. 2-гӀа тӀегӀанера Сий. Владимиран орден (6.12.1911),
- 12. КӀайн аьрзун таррашца йолу орден (25.10.1914),
- 13. Сий. Асхьабан Андрей Первозваннин орден (1915, хӀоттийна, чӀагӀйина, амма ца йелла дин бахьнехь)
- 14. Сий. Невски Александран таррашца йолу орден (8.7.1915),
- 15. 3-гӀа тӀегӀанера Сий. Георгийн орден (26.10.1915).
Гергара нах
- ЙоӀ Хабира марехь йара инарлехь Халиловгахь[4], ши кӀант а, кхо йоӀ а дара цуьнан.
- Алиева, Тамара ШоӀипан йоӀ — вешин йоӀ, советийн а, российн а актриса, певица, эстрадин хелхарча, конферансье, тайнигаш лелориг, Нохч-ГӀалгӀайн АССР хьакъ долу артист, РСФСР хакъ долу артист.
Урамаш
ЧӀулга-Йуьртахь ду Алиевн урам
Билгалдахарш
- ↑ И. Х. Джабиров Генерал Алиев, Гр., 2014, Изд.: ФГУП «Издательско-полиграфический комплекс «Грозненский рабочий», ISBN 978-5-4314-0158-9, стр. 608)
- ↑ Список генералам по старшинству. Составлен по 15-е апреля 1914 года. — Пг. — 1914, с. 162
- ↑ Э. Э. Исмаилов. Золотое оружие с надписью «За храбрость». Списки кавалеров 1788—1913. — Москва, 2007, с. 366
- ↑ Супруга майора
Литература
- Кеп:Книга:Залесский К.А.:Кто был кто в ПМВ
- Аслаханов А. А., Батаев Д. К.-С., Бусыгин А. Е. и др. Чеченцы в истории, политике, науке и культуре России / Туркаев Х. В. (автор проекта и ответственный редактор). — М.: Наука, 2008. — С. 180—184. — 632 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-02-033995-8.
- Муса Гешаев. Знаменитые чеченцы. — М.: Мусаиздат, 2005. — Т. 2. — С. 416—459. — 688 с. — 2000 экз.
- Джабиров И. Х. Генерал Алиев. — Гр.: ФГУП «ИПК Грозненский рабочий», 2014. — (Чечня и чеченцы в судьбах России и россиян). — 2000 экз. — ISBN 978-5-4314-0158-9.
- Музаев Т. М. Генерал Алиев - герой сражения под Мукденом // Архивный вестник. — 2017. — № 5. — ISSN 978-5-6040381-2-3.
- Музаев М. Н. Генерал Эрис-Хан Алиев - правитель Чечни (1919 г.) // Архивный вестник. — 2017. — № 5. — ISSN 978-5-6040381-2-3.
- Обращение генерала Алиева // Архивный вестник. — 2017. — № 5. — ISSN 978-5-6040381-2-3.
Хьажоргаш
Кхин дӀа темана тӀехь
 | |
|---|---|
| Библиографин каталогашкахь |
|
