Ӏалхан-Йуртан тӀом

ГӀойтӀехь хиллачу тӀамехь шаьш эшначул тӀаьхьа, Деникинан ницкъашна кхерам ца хилира йуха а ГӀойтӀина тӀелатар дан. Кхечу нохчийн йарташка рейдаш йан буьйлабелира уьш. Бекарг беттан 23-чу дийнахь, луьра тӀемаш хиллачул тӀаьхьа, Устрада-ГӀала а, БердакӀел а йарташ схьа а йохуш, йагийна. Оццу хенахь гергахь Цацан-Йуьртана тӀелетта, Жалкха разъездан дӀалаьцна. Бекарг бутт чекхболуш, хӀетахь «цӀен гӀап» аьлла цӀе тиллинчу Ӏалхан-Юьртана го бира^[1].

Ӏалхан-Йуртахоша кечам бира кӀайн гвардейски тӀелатар дан. Цара кхоьллина 500 дошлой волу дошлойн отряд. Цаьргахь йара кхо топ а, масех пулемёт а, уьш Деникинан ницкъашкара схьайаьхна а шайн ахчанах эцна, цаьрца цхьаьна кӀеззиг хӀоъ-молха хӀоъ-молха(оьр.)нохч. а дара. Йурт ларъйеш болчарна йукъахь бара, бахархой боцурш, Соьлжа-ГӀалин мехкадаьтта доккхучу меттигашкара цига тховкӀело йелла белхалой а, цӀечу эскаран эскархой а. Амма кӀайн гвардейцаш ларбечарел итт сов цхьанна хьалха бара^[1].

ТӀелатар дан масех де хьалха 24 тоьпаш йиттина йуьртана, ткъа бронепоезд аьчканекъан рельсаш тӀера цунна тӀе герз диттина^[2]. Тоьпаш ца йеттархьама, йуьртахь а, цунна гонаха а бехачу бахархоша кхача йагийна, кӀур боккхуш. Йуьртана гонаха окопаш йаьхна^[3]. Йуьртара арабаьхна баккхий нах а, зударий а, бераш а, даьхни а. Цхьаболу зударий а, баккхийнаш а дӀабаха реза ца хилла, божаршца цхьаьна тӀом беш хилла. Луларчу йарташкара гӀаттамхоша кхаьчна шайн йуьртахошна оьшучу хенахь гӀо дан халачу минотехь. Ӏалхан-Йуртан йуртахошна орцахдевлира Шерипов Асланбек коьртехь волу Нохчийчуьрчу ЦӀечу Эскаран дакъош^[4].

Тоьпаш йеттар бахьана долуш йуьртахь цӀераш йевлла, уьш наггахь дӀайайа а ца луш. Бекарг беттан 26-чу дийнахь Деникинан ницкъийн йуьхьанца аьтто белира ах йурт схьайаккха, амма сарралц, ларбечийн тӀелетарш бахьана долуш, уьш галбевлла, дӀабахара. Йурт ларъйархойн аьтто баьлла ши топ а, ши пулемёт а, 150 йаьшка патармаш а, снарядаш а схьайаха. Оццу сарахь Шерипов Асланбекан коьртехь йолу отряд Романовская йуьртана тӀелетта, белогвардеецийн тыла кхача гӀерташ. Амма рейдан аьтто ца белира, даккхий эшамаш а беш, йухайала дийзира отрядан^[5].

Кхин а шина дийнахь, шайн хьалхара штурм ца хиларна хӀинца а хьийзаш болчу Деникинан эскарша, йеккъа цхьана йуьртана тоьпаш йеттара, кхин штурм йан гӀорта шек а волуш. Амма бекарг беттан 29-чу буса царна хаъал тӀеман ницкъаш кхаьчна, керла тӀелатар долийра. ХӀокху ханна церан цӀеран гӀортор дуккха а чӀогӀа йара. Церан терахьашца тоьлла хиларо дукха хан йалале шен мах хадийра. Урамашкахь чӀогӀа тӀемаш дӀаболабелира. Сарралц Деникинан ницкъийн аьтто баьлла йуьртана го бан. Нохчийчоьнан ЦӀен Эскар а, луларчу йарташкара ополченцаш а гоне лаьцначаьрга чекхбовла гӀортарх аьтто ца баьлла. Йуьртахь йисина ларъйархойн зударий шайн майранашца цхьаьна тӀом беш, цаьрца цхьаьна белла. Буьйса йуккъе йаххалц лаьттира тӀом. Цу буса тӀаьххьара дийна висина 53 ларвеш волчун аьтто баьлла гонах аравала. Оборона йеш вийна 400 сов Ӏалхан-Йуьртахо^[6] (царех 740 зуда йара^[7]). Деникинан ницкъашна гергарчу хьесапехь 700 стаг вийна^[7] (1230).

И эшаро гӀелъйира Нохчийчохь большевикийн а, церан агӀончийн а позици. Нохчийн ЦӀечу Эскаран йисина нах а, церан агӀончаш а лаьмнашка йухабевлира, цигахь лагерш хӀиттийра. Соьлж-ГӀалахь революционераш къайлаха бахара. Цул тӀаьхьа шина агӀонан дуьхь-дуьхьал латарехь сацаделира, цунах пайда ийцира революционераша герз эца а, кхин дӀа а тӀамна кечам бан а. Шерипов а, Николай Гикало а йийсаре лаьцча Деникинан ницкъаша совгӀат кховдийра, амма уьш схьалацар кхиаме ца хилира^[8].