Гуьмсе гӀалара дешаран центр

Йукъарадешаран хьукумат схьайиллина 2016-чу шарахь. 600 дешархочунна лерина меттиг йу цуьнан. Центр йина Нохчийчоьнан куьйгалхочун инициативица, «Къилбаседа Кавказан кӀошт кхиор 2025 шо кхаччалц» пачхьалкхан программин гурашкахь"^[3].

Центр схьайоьллуш дакъалецира Россин Федерацин дешаран а, Ӏилманан а министро а, Нохчийчоьнан куьйгалхочо а, дешарна а, Ӏилманна а тӀехь терго латторан Федеральни сервисан куьйгалхочо а, цуьнан заместитела а, Россин Федерацин Къилбаседа Кавказан гӀуллакхашкахула йолчу министран хьалхара заместитель а. Йуккъера маӀа кхо гӀат долуш йу, ткъа важа ши маӀа ши гӀат йолуш йу. Цигахь спортан зал а, столови а йу, хӀоранна а 100 стаг охьахаа йиш йолуш, центрехь футболан майда а йу^[4].

2023-чу шарахь, Нохчийчохь керлачу дешаран шарна кечам беш, йукъара дешаран организацеш материалан-технически гӀирсашца а, мебельца а кечъйарехь гӀо дира А. Кадыровн цӀарахчу кӀоштан йукъараллин фондо^[5].

Кхоьллинарг йу Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министерство^[1].

ХӀора шарахь 900 сов дешархо дӀаоьцу дешаран хьукуматехь.

Йуьхьанцара йукъарадешар хьалхарчу классан дешархошна дӀадолало 6 шо 6 бутт кхаьчча, нагахь санна могашаллина дуьхьал гайтамаш бацахь, амма 8 шарел тӀаьхьа ца хилча.

Ишколана билгалъйаьккхинчу меттигехь бехачу хинболчу хьалхарчу классан дешархойн дай-наношна латкъамаш бар дӀадолало оханан беттан 1-чу дийнахь, чекхдолу асаран беттан 30-чу дийнахь. ТӀедиллинчу меттигехь дехаш доцчу берашна хьалхарчу классе деша заявкаш схьаэцар дӀадолало карарчу шеран мангалан баттахь 6-чу дийнахь, меттигаш йуьззина дӀайаллалц, амма карарчу шеран товбецан беттан 5-чу дийнахь тӀаьхьа ца дуьтуш. Россин низамашца нийса а догӀуш, рогӀера арахьа а, хьалха дӀаэцаран а бакъо лелайо цхьацца льготан категорешкахь болчу бахархойн берашна.

Ишколан дешархошна дешаран коьрта кепаш, № 273 «Россин Федерацехь дешарх лаьцна» федеральни законехь билгалъйаьхна ма-хиллара. Дешаран кеп: очно. Хьехаран мотт: оьрсийн мотт.

Дешар дӀахьо хӀокху программашца: йуьхьанцара йукъара дешар (1-4 классашкахь 4 шо) а, коьрта йукъарадешар (5-9 классашкахь 5 шо) а, йуккъера йукъара дешар (10-11 классашкахь 2 шо) а. Иштта ишколехь кхочушйо берашна а, баккхийчарна а тӀетоьхна дешаран дешаран программаш а, синкхетамехь тӀаьхьабисина (хьекъалан заьӀапалла) дешархошна адаптированни йуьхьанцара дешаран программа а.

Центро кхочушъйеш йу аутизман спектран сингаттам болчу дешархошна йуьхьанцарчу йукъара дешаран адаптированни йуьхьанцара йукъарадешаран программаш а, синкхетамехь тӀаьхьависина болчу дешархойн йуьхьанцара йукъара дешаран адаптированни йуьхьанцара йукъарадешаран программаш а. Иштта цу тӀехь дӀахьо тӀетоьхна дешаран программа.

Ишколехь кхоьллина предметни методически цхьаьнакхетараллаш (МЦ):

• Ӏилманаш МЦ;
• Гуманитаран Ӏилманийн МЦ;
• Кхетош-кхиоран белхахой МЦ;
• Йуьхьанцарчу классийн хьехархой МЦ;
• Классан хьехархой МЦ.

Центро дӀахьо йукъарадешаран а, кхиаран а тӀетохаран программин гурашкахь кружокаш: «Мини-футбол» а, «Шахматаш» а.

• Дешаран шо дӀадолало товбецан баттахь 1-чу дийнахь;

• 2-11-чу классашкахь урокан хан 45 минот йу;
• Дешаран хан: 1-ра, 9-ра, 11-ра классаш — 33 дешаран кӀира; 2-4, 5-8, 10-чу классашкахь — 34 дешаран кӀира;
• Занятеш дӀайолало Ӏуьйранна 8 сахьт 30 минот йаьлча;
• 1-4 классашна пхеа дийнахь дешаран кӀира хӀоттийна;
• Урокашна йукъахь садаӀар 10 минотехь хуьлу, ткъа шолгӀа урок чекхъйаьлча 20 минотехь хуьлу.

Ишколехь хьехархойн коллективан терахь, 2023 шарахь дуьйна — 56 ду, царех: 8 — хьехархо лакхара квалификацин категори йолуш ву, 5 — хьалхара квалификацин категори йолуш ву, 18 — хьехархо 30 шарахь сов хьехархочун зеделларг долуш ву.

• Евтеевна И. А. Россин Федерацин дешаран а, Ӏилманан а министерствон Сийлаллин грамота йелла (2014 шо);
• Ставрополан мехкан дешаран министерствон Сийлаллин грамота — И. А. Евтеева (2013 а, 2010 а шераш);
• Нохчийн Республикин правительствон Сийлаллин грамота — З. В. Вадалов (2022 шо) а, З. В. Байсуркаева (2013 шо) а;
• Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министерствон Сийлаллин грамота — Солтаева Т. Д. (2023 шо), Халимова С. А. (2019 шо) а, Байсуркаева З. В. (2016 шо) а, Хамбиева М. А. (2018—2019 шераш) а, Кусаева Б. С. (2014 шо), Инуркаев Р. М. а, Евтеева И. А. а (2017 шо), Хункермурзаева З. Р. (2019 шо) а, Саласкерова Г. Р. (2017—2018 шераш) а;
• Нохчийчоьнан Куьйгалхочун Сийлаллин грамота — З. Р. Хункермурзаев (2023 шо);
• «Россин сийлахь хьехархо» цӀе — 1 хьехархо;
• Нохчийн Республикин парламентан Сийлаллин грамота — З. В. Байсуркаева (2013 шо) а, Р. Р. Хатиев;
• Нохчийн Республикин парламентан Баркаллин кехат — Б. С. Кусаева (2012 шо) а, М. И. Халимова (2012 шо) а;
• Нохчийн Республикехь адамийн бакъонашкахула йолчу уполномоченнин Сийлаллин грамота — М. Э. Муцаев (2016 шо);
• «Россин Федерацин дешаран а, серлонан а сийлахь белхахо» цӀе — Л. С. Исмаилова (2019 шо) а, З. Х. Андиева (2019 шо) а, М. Л. Бийгишиева (2021 шо) а, М. А. Хамбиева (2019 шо) а;
• «Россин Федерацин йукъара дешаран сийлахь белхахо» цӀе — М. И. Халимова (2007 шо);
• «Россин Федерацин дешаран сийлахь белхахо» цӀе — Р. Р. Хатиев;
• «Къинхетаме дог» сийлаллин билгало — 1 хьехархо;
• Дешаран психологан П. П. Блонскийн цӀарах йолу мидал — М. И. Халимова (2007 шо).

Ишколан директор(оьр.)нохч. Эскиев Бувайсар Вахаевич.

• Нохчийн Республикин Сийлахь хьехархо (2009 шо) а, «Дешаран хьалханча» мидал (2009 шо) а — М. И. Халимова;
• Йерригроссин «Тоьлла ишколан столови» конкурсан лауреат (Россин Федерацин дешаран министерство, 2021 шеран гуран беттан);
• Йерригроссин «Шеран хьехархо — 2022» конкурсан региональни этапан толамхо ву историн а, йукъараллин Ӏилманан а хьехархо З. Б. Сахабова;
• Йерригроссин «Хьехархойн дебют» къовсаман региональни этапехь толамхо ву йуьхьанцарчу классийн хьехархо Л. С.-Э. Халадова;
• «Дешарехь гайтинчу диканашна» мидал а, «Россин къинхьегаман сийлалла» мидал а — Муцаев М. Э. (2018 шо);
• «Президентийн къовсадаларш» Йерригроссин ишколан спортан къовсадаларан регионан муьрехь 1-ра меттиг (2022 шо);
• Краснодаран махкахь йолчу Йерригроссин берийн «Орлёнок» центран дешархойн тобано баскетболехь 2-гӀа меттиг а, футболехь 1-ра меттиг а йаьккхина, иза вовшахтоьхна Россин дешаран министерствос а, Россин спортан министерствос а 2023 шарахь^[6];
• 2023-чу шарахь йукъардешаран дикалла лакхайаккхарехь Нохчийчоьнан йукъардешаран организацеша динчу дакъа гайтаран рейтингехь 32-гӀа меттиг;
• «Президентан къовсадаларш» Йерригроссин ишколан спортан къийсадаларийн регионан этапехь 1-ра меттиг (2023 шо)^[7].