Республикин берийн-жимахойн физикин кхиоран, спортан, туризман йукъ

1936 шарахь Шуьйтахь йолу берийн туристийн база республикан берийн экскурсин а, туристийн а станци йира.

1956-чу шарахь цу учрежденех къоначу туристийн республикин станци олура.

1984-чу шарахь дуьйна къоначу туристашна лерина йолчу станцин метта гучуйелира Башлам берийн туристийн база.

1993 шарахь дуьйна — берийн а, кегийрхойн а туризман а, меттигера историн а республикан центр^[2].

2000-2008 шерашкахь учреждени болх беш йара берийн а, кегийрхойн а туризман а, меттиган историн а республикан центран статусехь. 2008 шарахь берийн а, кегийрхойн а туризман а, меттигера историн а республикан центро цӀе хийцира берашна тӀетоьхна дешаран пачхьалкхан дешаран учреждени «Берийн а, кегийрхойн а туризман а, экскурсийн а республикан центр». 2011-чу шарахь цуьнан цӀе хийцира – Пачхьалкхан бюджетан дешаран тӀетохаран дешаран учреждени а, берийн а, кегийрхойн а туризман а, экскурсийн а республикин центр аьлла. 2015-чу шарахь цуьнан цӀе хийцира Пачхьалкхан бюджетан дешаран тӀетоьхна дешаран учреждени, Берийн а, кегийрхойн а туризман а, экскурсийн а республикин центр аьлла. 2021 шарахь цуьнан цӀе хийцира Пачхьалкхан бюджетан дешаран тӀетоьхна дешаран учреждени, Берийн а, кегийрхойн а физкультуран а, спортан а, туризман а республикан центр^[2].

Берашна йевзар йу ламнийн а, лыжнийн трассаш, хидоьжна меттигаш а, акхарой а, Ӏаламан а, историн а хӀолламаш. Нохчийн Республикехула а, Къилбаседа Кавказехула а экскурсеш йарал сов, республикера ламасташ а, гӀиллакхаш а довзуьйтуш тайп-тайпана мероприятеш вовшахтуху центрехь. Дешаран лерина йу туризман а, меттигерчу историн а, экскурсийн а хьокъехь^[3].

Меттиг йу: Соьлжа-ГӀала, Даудовн цӀарах урам, 94 а^[4].

Муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 11 йолу ишкол», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 14 йолу гимнази», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 53 йолу ишкол», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 12 йолу ишкол», пачхьалкхан бюджетан йукъарадешаран учреждени «Башха (коррекцин) йукъарадешаран ишкол-интернат хьекъалца заьӀап берашна лерина», пачхьалкхан бюджетан йукъарадешаран учреждени «Башха (коррекцин) йукъарадешаран ишкол-интернат къорачаьна а, вон хезачарна а (Соьлжа-ГӀала)», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 6 йолу ишкол», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 4 йолу ишкол», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 23 йолу ишкол», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 10 йолу ишкол» Хьалха-МартантӀехь, пачхьалкхан бюджетан йукъарадешаран учреждени «М. Агаеван цӀарах йолу Хьалха-МартантӀера дешаран центр», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 1 йолу ишкол» Куларехь, муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 2 йолу ишкол Роьшни-Чу», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 5 йолу гимнази» Хьалха-МартантӀехь, муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 11 йолу ишкол» Урус-Мартанехь, муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «Левобережни ишкол», пачхьалкхан бюджетан йукъарадешаран учреждени «Гуьмсера дешаран центр», пачхьалкхан бюджетан йукъарадешаран учреждени «Шелара гӀалин дешаран центр», муниципалан бюджетан йукъарадешаран учреждени «№ 3 Джалкин»^[4].

Центр кхоьллинарг йу Нохчийчоьнан дешаран а, Ӏилманан а министерство^[4].

«Российн Федерацехь дешарх» федеральни законца а, учрежденин уставца а нийса а догӀуш, урхалла до центрна. Дешар (Ӏамор) дӀахьош долу меттанаш: оьрсийн мотт.

Учрежденехь болх вовшахтуху уггаре а хьалха 7 шарера 18 шаре кхаччалц хенаш йолчу берашца. 2024-чу шарахь доьшуш вара 7—10 шераш долу 273 стаг, 11—15 шераш долу 1396 стаг, 16—18 шераш долу 151 стаг. ЗаьӀап дешархой — 70 стаг^[5].

Берийн Кегийрхойн кхолларалла болх беш йу 2023-чу шарахь дешаран программийн 4 декъехь:

• исбаьхьалла;
• туризм а, меттигера истори а;
• физкультура а, спорт а;
• социалан а, гуманитаран а^[5].

Коьртачу декъана, дешаран программаш цхьана шарна лерина йу, амма цхьацца меттигаш а йу. Исбаьхьаллин хьажам гурашкахь центран хьехархоша дӀахьо гӀуллакхаш хӀокху цхьаьнакхетараллашкахь (6 тоба):

• «Къона похӀма».

Социалан а, гуманитаран а хьажам (4 тоба):

• «Со а, низам а»;
• «Ӏаьрбийн меттан бух».

Туризман а, меттигерчу историн а хьежамехь (34 тоба):

• Велосипедаца лела туристаш;
• «ӀТ-туризм»;
• «Виртуальни экскурсийн режиссёр»;
• «Азимут»;
• «Меридиан»;
• Кхерамзаллин ишкол (кхочушдаран хан 3 шо);
• «ГӀалин а, Ӏаламан а гонехь ориентировка»;
• «Къона меттигера историн турист»;
• «Къона музейн говзанча» (кхочушдаран хан 2 шо).

Физкультуран а, спортан а хьежамехь (58 тоба):

• Баскетбол (кхочушдаран хан 3 шо);
• Волейбол (кхочушдаран хан 3 шо);
• Мини-футбол (кхочушдаран хан 3 шо);
• Стоьлан теннис ловзар;
• «КӀайн ладья» (кхочушдаран хан 3 шо);
• «ЗаьӀап берашна лерина баскетбол»^[5].

ХӀора шарахь 1800 сов бер доьшу цу учрежденехь^[5].

Школан дешархошна лерина дӀахьош йолу дуккха а республикански а, йерригроссин а мероприятеш вовшахтохархо йу и центр. Центран бух тӀехь дӀахьо йиллина заочно Йерригроссин хьажар-конкурсан региональни этап физкультуран болх дика вовшахтохарна а, школийн спортивни клубехь йукъахь массо а спорт кхиорна а^[6]. 2024-чу шарахь Нохчийчоьнан дешаран а, Ӏилманан а министерствоца а, Нохчийчоьнан чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллан некъан кхерамазаллин пачхьалкхан инспекцица а цхьаьна дӀайаьхьира берашна некъан бохамашкахь лазарш ца хилийтаран хьокъехь республикан видеороликашан конкурс^[7].

• Дешаран шо дӀадолало 1 сентябрехь, чекхдолу 31 майхь;
• Ишколан белхан кӀиранан хан 7 де ду;
• Дешаран ден хан Ӏуьйранна 8 сахьт даьлча дуьйна сарахь 8 сахьт даллалц йу;
• Цхьана урокан хан 45 минотал сов ца хуьлу;
• Занятешна йукъахь садаӀар 5-10 минотехь ду^[8].

Хьехархойн коллективан терахь 2024 шарахь 44 стаг ву, царех: лакхара дешар долу 33 хьехархо, хьалхара квалификацин категори йолу 1 стаг, 30 шарахь сов болх бина 2 стаг^[5].

Центран директор: Муртазалиев Ислам Султанович.

Центрехь йолу музей схьайиллина 2022 шеран 7 ноябрехь, музейн Ӏалашо йу культурин а, историн а мехалла йолу музейн хӀуманаш Ӏалашъйар, къастор, Ӏамор, ткъа иштта дешархойн тидам шайн халкъан, даймехкан историна тӀеберзор^[9].

ТӀеман-патриотически музейн коллекцехь йу Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман заманера хӀуманаш: тӀеман духар а, тӀемалойн духар а, герз а, Нохчийн территори тӀехь гулйина шира хӀуманаш, ткъа иштта музейна совгӀатна йелла экспонаташ а йу. Кехаташ а, мидалш а, книгаш а, турпалхойн суьрташ а, кхин а тайп-тайпанчу хенашкара Нохчийн Республикин турпалхойх лаьцна хаамаш луш долу хьостанаш^[9].

ТӀеман-патриотически музей «Дайн некъаш» Ӏуьллу адресца: Соьлжа-ГӀала, Даудовн цӀарах урам, 94 а^[9].

Центрехь йолу музей схьайиллина 2021-чу шарахь. Музейн Ӏалашо йу берашна истори йовзийтар, царна ламасташ а, гӀиллакхаш а довзийтар, йукъараллин жигаралла кхиор, республикин историн а, культуран а хӀолламашца дог лозуш хьежамаш кхиор^[10].

Музейхь йу республикехь гӀарабевллачу нахах лаьцна материалаш. Цигахь ду духарш а, герзан макеташ а, бӀов а, лаьмнин Ӏуьрг а, цӀийнан хӀуманаш а, пхьегӀаш а йолуш, ткъа иштта историн мехалла йолу оригиналан музейн экспонаташ. Центран бераша а, белхахоша а йина макеташ а, муляжиш а^[11].

В музее представлены следующие экспозиции: «Природное богатство», «Быт горцев», «Башенная архитектура», «Природное богатство», «Быт горцев», «Башенная архитектура», «Подворье», «Жилище вайнахов», «Они прославили Чечню», «Просвещение», «Кавказан тӀом», «Эвлайаийн йаххьаш». Дерриге а Ӏалашдаран дакъош - 307^[12].

Музейхь гойту экспонаташ: «Ӏаламан бахам» а, «Лаьмнийн дахар» а, «БӀовнан архитектура» а, «Ӏаламан бахам» а, «Лаьмнийн дахар» а, «БӀовнан архитектура» а, «Ферма» а, «Вайнахийн хӀусам» а, «Цара Нохчийчоь гӀарайаьккхира» а, «Серло», «Просвещение» а. Дерриге а Ӏалашдаран меттигаш йу 307^[11].

Этнографин а, краеведчески а музей дӀахӀоттийна Соьлжа-гӀалин муниципальни бюджетан дешаран учрежденин «Йукъарадешаран № 23 йолу школа» база тӀехь, адресца: Соьлжа-ГӀала, Сочински урам, 70.

• Центран тобано футболехь 1-ра меттиг йаьккхира 2022 шарахь Орёл гӀалахь физкультуран а, спортан а фокус йолчу тӀетоьхна дешаран организацешна йукъахь дӀайаьхьначу Йерригроссин йиллина аьхкенан спартакиадан Йерригроссин этапан жамӀашца^[11];
• Дешархойн мохкбовзоран Ӏаламан произведенеш талларан «Даймохк» Йерригроссин конкурсан 2022-чу шарахь «Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом» декъехь толамхо — студент Даудов Байсангур^[12];
• Йерригроссин конкурс «Чоьхьара туризм кхиоран чемпионат конкурсан совгӀатхо «I LOVE RUSSIA-2023» — студент Мухтаров Амир^[13];
• Российн Федерацин хӀоттаман субъекташкахь физкультурехь а, спортехь а тӀетоьхна дешар кхиоран регионан ресурсан центран декхарш кхочушдеш йолу тоьлла дешаран организаци санна «Шеран чекхъэккхар» номинацехь толамхо, 2023 шо^[14];
• 2024-чу шарахь дӀахьур йолчу «Кхиамийн дийцарш» цӀе йолчу Йерригроссин видеоконкурсан декъашхой къасторан регионан муьрехь 9—12 шераш долчу кегийрхойн категорехь толамхо ву студент Мадаев Юсуп^[15].