Квант (комплекс)

1936-чу шеран июнехь Соьлж-ГӀаларчу пионерийн а, школера дешархойн а цӀийнехь кхоьллира къоначу техникийн клуб. Цул тӀаьхьа, клубан бух тӀехь кхоьллира къоначу техникийн республикин станци. 1992 шарахь станци йухаметтахӀоттийра дешархойн а, кегийрхойн а техникан кхоллараллин центр санна^[2].

1998—2000 шерашкахь Берийн техникан кхоллараллин республикин центр берийн кхоллараллин центран декъехь йу, цо массо а агӀонийн берашна тӀетоьхна дешар луш йолчу учрежденийн болх цхьаьнатоьхна. 2000—2009 шерашкахь учреждени болх беш йу берийн техникан кхоллараллин республикан центр санна^[2].

2016-чу шарахь, Ӏедалан омрица, комплексан буха тӀехь Соьлж-ГӀалахь «Кванториум» цӀе йолу берийн технопарк кхоьллина, ткъа 2018-чу шарахь «Нохчийн Республикин регионан модельни центр» кхоьллина.

2020-чу шарахь центран цӀе хийцира «Пачхьалкхан бюджетан типови йоцу дешаран учреждени «ТӀетоьхна дешар кхиоран регионан центр». Центран буха тӀехь похӀма долу бераш къасторан а, царна гӀо даран а регионан центр «Ахмат» а, «It-cube» Терахьийн дешаран центр а йара.

2022 шарахь центран цӀе хийцира пачхьалкхан бюджетан типови йоцу дешаран учреждени «Йукъара а, тӀетоьхна а дешаран республикан комплекс «Квант»^[2].

Центран бух тӀехь схьайиллина керла структурни дакъа — «Квантан» йукъара дешаран лицей (600 меттиг йолуш)^[3]. 2024-чу шарахь «Квант» схьайиллина «Роббо» инновацин робототехникан чоь. Дешархошна лерина йу хӀара: «РОББО 3D-принтер», «РОББО Лаборатори», «РОББО Робоплатформа», «РОББО Смехотехник», «РОББО хелхаран робот», «РОББО Чоьхьара программированни квадрокоптер»^[4].

Комплексан йиъ гӀат йолу гӀишло йу Соьлжа-ГӀалахь, Федеративни урамехь № 12. 3-чу а, 4-чу а гӀатташ тӀехь центрехь сменашца деана бераш дийнахь а, буса а Ӏан кампус йу, лакхарчу технологийн гӀирсашца кечйина йу дешаран лаборатореш: хими а, биологи а, математика а, информатика а иштта кхидӀа а. 2-гӀа гӀат тӀехь административан гӀишло йу. 1-чу гӀат тӀехь йу «IT-куб» а, «Кванториум» берийн технологийн парк а, IT-технологийн а, робототехникан, декъехь кхузаманан гӀирсашца кечйина^[5].

Кхетош-кхиоран гӀуллакхаш дӀахьош ду тӀетоьхна дешаран а, тӀетоьхна дешаран а пачхьалкхан бюджетан дешаран учрежденин буха тӀехь «Квантехь», иштта йукъара дешаран учрежденешкахь: муниципальни бюджетан дешаран учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол Долинск йуьртахь», муниципальни бюджетан йукъарадешаран учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол № 23», муниципальни бюджетан йукъарадешаран учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол № 16», муниципальни бюджетан йукъарадешаран учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол № 66», муниципальни бюджетан йукъарадешаран учреждени «Победински йуккъера йукъарадешаран школа», муниципальни бюджетан йукъарадешаран учреждени «Гимнази № 2», йукъара дешаран долахь йолу учреждени «Гимнази № 55», муниципальни бюджетан йукъарадешаран учреждени «Президентан лицей», йукъара дешаран долахь йолу учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол № 42», йукъара дешаран долахь йолу учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол № 56», йукъара дешаран долахь йолу учреждени «Премьер», пачхьалкхан бюджетан учреждени «И. С. Тарамовн цӀарах заьӀап берийн а, кхиазхойн а республикин реабилитацин центр», йукъара дешаран долахь йолу учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол № 49», йукъара дешаран долахь йолу учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол № 57», йукъара дешаран долахь йолу учреждени «Йуккъера йукъарадешаран ишкол № 37», пачхьалкхан бюджетан учреждени «Ахматовски социальни реабилитацин центр», леррина (коррекционни) йукъара дешаран интернат-интернат лерса доцуш а, хала хезаш болчу а нахана лерина^[6].

Центр кхоьллинарг йу Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министерство^[1].

«Россин Федерацехь дешарх» федеральни законца а, учрежденин уставца а догӀуш, урхалла до комплексан. Дешар (Ӏамор) дӀахьош долу меттанаш: оьрсийн мотт. Учрежденино кхочушйо йуьхьанцарчу йукъара а, йуьхьанцара йукъара а, йуккъера йукъара а, берашна тӀетоьхна а дешаран программаш. Нормативан дешаран хан йу 1, 4, 5 шо^[7]. Коьртачу декъана 6 шарера 17 шаре кхаччалц хенаш йолчу берашца болх вовшахтуху учрежденино. 2023 шарахь доьшуш вара 7-11 шерашкахь долу 2893 стаг, 11-15 шерашкахь долу 2675 стаг, 15-17 шерашкахь долу 759 стаг^[5].

Комплексан структурни подразделениш:

• Мобилан технопарк «Кванториум»;
• Берашна терахьашца кхетош-кхиоран центр «IT—КУБ»^[8];
• ПохӀма долу бераш къасторан а, царна гӀо даран а региональни центр «Ахмат»^[9];
• Берийн технопарк «Кванториум»^[10];
• Регионан модельни центр;
• Кхоллараллин кхиаран «Сфера» центр^[11];
• «Авангард—95»^[12];
• «Квант» лицей^[13];
• Пилот воцу кеманийн системаш^[6].

Дешаран гӀуллакхаш дӀахьо хӀокху декъехь: Ӏаламан Ӏилманан а, техникан а, исбаьхьаллин а, йукъараллин-гуманитаран, физкультуран а, спортан а^[5]. Верриг а 2023 шарахь болх беш йара 82 дешаран цхьаьнакхетаралла: Ӏаламан Ӏилманан — 7, техникан — 28, исбаьхьаллин — 30, йукъараллин а, гуманитаран а — 15, физкультуран а, спортан а — 2^[5].

Комплексехь кхочушйо инновацин дешаран программаш:

• «Аэроквантум»;
• «Робоквантум»;
• «Промробоквантум»;
• «Энердживквантум»;
• «Геоквантум»;
• «ИТ-квантум»;
• «Web-кхиоран болх»;
• «Ингалсан мотт»;
• «Хайтек технологийн бух»;
• «Алгоритман а, логикан а бух»;
• « Python маттахь программировани»;
• «Мобильни кхиар»;
• «Виртуальни а, совъйаьккхина а бакъдерг»;
• «Программированин роботаш»;
• «Программированин роботаш-PRO»;
• «Системни урхалла»;
• «Биологи»;
• «Информатика»;
• Ингалсан мотт «BACK TO BASICS»;
• «English for Everyone»;
• «Математика»;
• «Физика»;
• «Хими»^[5].

ХӀора шарахь 6000 сов бер доьшу цу учрежденехь, тӀетоьхна дешаран декъехь^[5].

Дешаран процессехь пайдаоьцу техникан хьехаран гӀирсех: керлачу тӀаьхьенан персональни компьютерех а, мультимедиан гӀирсах, LEGO NXT, EV3, VEXEDR робототехникан комплектех а, техникан кхоллараллин лабораторех а, 3D-принтерах а, тайп-тайпанчу тӀегӀанийн дешаран робототехниках а, лазерах а, лазеран, фрейзерни а, гравировкан а станокаш дӀасакъастаран а, гравировка йарна а, кхин а инновацин решениш, 3D сканерш а, IT-программированин класс а, водород арахоьцу гӀирс а, электротехникан дан кхузаманан лабораторин гӀирс а, мохан генераторш а, суртдиллархойн а, видеон а кхоллараллин студи а, автомоделийн моделийн объединенийн гӀирс а, кеманийн моделированин гӀирс а, картингаш а, велосипедаш а^[5].

Берийн технопарк «Кванториум» — берийн а, кхиазхойн а хьекъал кхиоран инновацин платформа йу, шен дешаран гӀуллакхаш 8 декъехь кхочушдеш: робоквантум а, промробоквантум а, ингалсан мотт а, аэроквантум а, энерджиквантум а, геоквантум а, ИТ-квантум а, Hi-tech цех а. Технологин парко берашна а, кегийрхошна а аьтто бира кхузаманан лакхарчу технологийн гӀирсашца 3D проектированин а, прототипийн а, робототехникан а, электроникан а, пилот воцу кеманийн системийн а, регенеративни энергин а декъехь^[5].

2018 шарахь дуьйна комплексехь дӀахьош йу хӀора шарахь Къилбаседа Кавказан федеральни округан робототехникан чемпионат «Robo-shows»^[14]. Учрежденехь хӀора шарахь дӀахьо «INGENIUM» инженерийн тобанийн республикан конкурс^[15].

Хьехархойн коллективан терахь 2023 шарахь — 295 стаг ву (заочно болх беш берш — 15 стаг), царех: тӀетоьхна дешаран хьехархой — 68 а, хьехархой — 23 а, методисташ — 39 а, лакхара дешар долу — 118 хьехархо а, 30 шарахь сов хьехаран стаж йолуш — 5 хьехархой^[5].

Комплексан директор: Ахъядов Абдул Бек-Магомедович.

• 1-ра меттиг дуьненайукъара берийн инженерийн тобанийн «Кванториада-2021» къовсамехь^[16];
• 2022-чу шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун дешаран декъехь совгӀат делира тӀетоьхначу дешаран организацийн берийн гуонийн тоьллачу куьйгалхошна Ахтаевн Х. А., Джабраилован З. Ш.;
• ТӀетоьхна дешаран декъехь белхалойн корматаллин Йерригроссин конкурсан «Ас сайн дог берашна дӀало» региональни этапан лауреат: Абдулмуслимова С. А., «ТӀетоьхна дешаран хьехархо технически ориентированехь» номинацехь толамхо — Ибрагимов Ю. М.^[17];
• 2023-чу шарахь Нохчийн Республикин куьйгалхочун дешаран декъехь совгӀат делира тӀетоьхначу дешаран организацийн берийн кружокийн тоьллачу куьйгалхошна: Чукарина Н. Г., Ибрагимова М-А. А.