Республикин экологин-биологин йукъ (Соьлжа-ГӀала)

Центр болх беш йу 1939 шарахь кхоьллинчу къоначу Ӏаламан говзанчашна а, йуьртабахаман говзанчашна а лерина йолчу станцин бух тӀехь^[2].

Республикин ишколашкахь экологин белхаш беш йара учреждени. Цигахь хилла Ӏаламан Ӏалашдархой а, натуралистийн а, опытнеческин а цхьаьнакхетараллаш. Дешархоша массо а дитташ дӀадуьйш а, аллейш дӀахӀиттийна а, баьццарчу меттигашка хьоьжуш а, Ӏаламан хӀолламаш ларбарна тӀе тидам бахийтина. Центр бахьанехь республикехь гучуйевлла хьуьнан предприятийн буха тӀехь ишколан хьуьнан бахамаш. Тоьлла къона бешахь болх беш болу нах, хьуьнхой а, зоологаш а, ботаникаш билгалбаьхна республикин цхьаьнакхетаршкахь а, конкурсашкахь а, Ӏалам Ӏалашдаран белхан обзорашкахь а, биологин олимпиадашкахь а. Цара республикан цӀарах дакъалоцура Йерригсоюзни мероприятешкахь, СССР экономикан кхиамийн ВДНХ-хь^[3].

Дешаран гӀуллакхаш дӀахьош ду тӀетохаран дешаран муниципальни бюджетан хьукумат «Берийн (кегийрхойн) технически кхолларалла кхиоран центр» бух тӀехь, иштта муниципальни бюджетан йукъарадешаран хьукуматашкахь: «№ 20 йолу ишкол» а, «№ 28 йолу ишкол» а, «№ 67 йолу ишкол» а, «№ 12 йолу гимнази» а, «№ 14 йолу гимнази» а, «№ 91 йолу ишкол» а, «№ 38 йолу ишкол» а, «№ 7 йолу ишкол» а, «Президентан лицей» а, Башха (коррекцин) йукъарадешаран ишкола-интернат къорачаьна а, вон хезачарна а^[2].

Центр кхоьллинарг йу Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министерство^[2].

«Берийн (кегийрхойн) технически кхолларалла кхиоран центр» тӀетохаран дешаран муниципальни бюджетан хьукумат куьйгалла дӀахьо «Россин Федерацехь дешарх лаьцна» федеральни законца а, хьукуматийн уставца а нийса а догӀуш. Дешар (Ӏамор) дӀахьош долу меттанаш: оьрсийн мотт. Хьукумато вовшахтуху уггаре а хьалха 5 шарера 17 шаре кхаччалц хенаш йолчу берашца болх. 2023 шарахь доьшуш вара 5-7 шераш долу 60 стаг а, 8-10 шераш долу 1168 стаг а, 11-14 шераш долу 1042 стаг а, 15-17 шераш долу^[4].

Дешаран гӀуллакхаш дӀахьо хӀокху декъехь:

• Ӏаламан Ӏилманаш;
• социалан а, гуманитаран а;
• исбаьхьаллин^[5].

Верриг а 2023-чу шарахь кхочушйина 24 дешаран программа: 14 — Ӏаламан Ӏилманийн а, 7 — социалан а, гуманитаран а программаш, 3 — исбаьхьаллин программаш. Центрехь кхочушъйеш йолу коьрта а, тӀетоьхна а дешаран программаш йу:

• «Ас сайн дуьне сурт хӀоттадо»;
• «Къона эколог»;
• «Къона селекционер»;
• «Къона химик»;
• «Къона агроном»;
• «ТӀаьхьенан БИО»;
• «Адам а, цуьнан могашалла а»;
• «Къона экологаш»;
• «Познавайка»;
• «Виртуальни анатоми»;
• «Къона агроэколог»;
• «Ландшафтан дизайн»;
• «Алхими»;
• «Къона орцанхо»;
• «Дуьне объективехула»;
• «Нохчийн мотт — сан дозалла»;
• «Со волонтер ву»;
• «Къамелан ингалсан мотт»^[6].

Центро цхьаьнаболхбо республикин лакхарчу дешаран заведенешца а, йуккъерчу дешаран заведенешца а, цигахь центран территори тӀехь аренан Ӏамораш дӀахьо Нохчийн пачхьалкхан университетан географин а, геоэкологин а факультетан а, Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетан а, Соьлжа-ГӀалин пачхьалкхан мехкадаьттан технически университетан а студенташа. Иштта, 12 районан экологин-биологин станцашна информацин а, методически а хьехам дӀахьо цо. Хьукуматехь йу 12 лабораторин чоь, уьш кхоьллина «Дешар» къоман проектан гурашкахь «ХӀора беран кхиамаш»^[5].

ХӀора шарахь 2000 сов бер доьшу цу хьукуматехь^[2].

• Дешаран шо дӀадоладелира товбецан беттан 4-чу дийнахь, чекхдолу хӀутоссург беттан 30-чу дийнахь (2023);
• Берийн урокаш дӀахьо шинаридийнахь дуьйна пӀераскан дийне кхаччалц;
• Занятеш дӀахьо Ӏуьйранна 9 сахьт даьлча дуьйна сарахь 5 сахьт 30 минот йаллалц;
• Дешаран шеран хан 36 белхан кӀира ду;
• Занятеш дӀайахьаран хан: 45 мин. (7-18 шераш долчу берашна), 20 мин. (5-6 шераш долчу берашна)^[4].

2023-чу шарахь хьехархойн коллективан терахь 20 стаг ву, царех: лакхара дешар долу — 16 хьехархо а, 30 шарахь сов хьехархочун болх бина — 5 хьехархо а^[4].

Центран директор: Темирсултанова Эмина Хож-Ахмедан йоӀ^[2].

• 2017-чу шарахь Нохчийн Республикин Куьйгалхочун совгӀат дешаран декъехь делира Нохчийн Республикин йукъарадешаран организацешкахь тоьллачу хьехархочунна: тӀетоьхна дешаран хьехархошна Идрисов И. Э., Серганов М. А.^[7];
• «Россин Ӏалам Ӏалашдарехь „Эколятан“ дика гӀуллакхаш» цӀе йолчу тептаре йаьккхира и центр экофестивална, 2018-чу шарахь Ӏуьненайукъара озонан шаршу ларъйаран денна лерина, республикин «Батарейкаш, дӀало!» а, 2024-чу шарахь Йерригроссин «Эколятан де» а^[8].