М. Пахаевн цӀарах йолу № 3 йолу ишкол

Йукъара дешаран заведени схьайиллина 1970 шарахь.

Ишколан цӀе тиллина «М. Пахаевн цӀарах № 3 йолу йуккъера ишкол» муниципалан бюджетни дешаран хьукумат ненан меттан а, литературин а хьехархо хиллачу Пахаев Мовлди Ӏаднановичан цӀарах.

Пахаев Мовлди вина 1948-чу шеран чиллин беттан 2-чу дийнахь Йоккха АтагӀахь. Цо чекхъйаккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институт. 40 шо сов хан йу цо хьехархо волу. 1973-чу шарахь, белхан накъосташа а, дешархоша а гӀо а деш, № 3 йолу Йоккха АтагӀара ишкол схьайиллира краеведчески музей а, «Ишколан музейн жигархой» цӀе йолу кружок а. Дешархойн жигархошца цхьаьна М. Пахаевс жигара дакъалецира Нохчийн Республикин къоман политикин а, зорбанан а, информацин а министерствон йеххачу хенахь дӀайаьхьначу проектехь «Турпалхой леш бу бохучух ма теша!» Иштта, Гуьмсан кӀоштара, Ишхой-Йуртахь а, ДегӀастахь а, Соьлж-ГӀалахь а Советан Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин хӀолламаш меттахӀитторехь а мах хадо йиш йоцуш дакъалаьцна цо. Пахаев Мовлди кхелхина 2012-чу шарахь^[4].

2013-чу шарахь Йоккха АтагӀин йуьртан культурин цӀийнехь хьехархочун дагалецаман суьйренехь Мовлди Аднановичан иэс дахдаран предложени йира, Йокхха АтагӀин йуьртарчу №3 йолчу йуккъерчу ишколана цуьнан цӀе тилларца. И предложени йуьртан а, районан а администрациша тӀе а эцна, Соьлжа-ГӀалин кӀоштан куьйгалхочо М. Магомедмерзоевс тӀечӀагӀдина^[5].

2013-чу шарахь «Пахаев Мовлдин цӀарах йолу № 3 йолу йуккъера йукъарадешаран ишкол Йоккхачу АтагӀара» дӀайаьхьира Пахаев Мовлди Аднановичан сий деш мемориалан у схьаделлар^[5].

Кхоьллинарг йу «Хьалха-Мартанан муниципальни кӀоштан дешаран урхалла» муниципалан хьукумат^[1].

Ишколан дешархошна дешаран коьрта кепаш, «Россин Федерацехь дешаран хьокъехь» № 273 йолчу Федеральни законан гурашкахь. Дешаран кеп: очни. Хьехаран мотт: оьрсийн мотт. Дешар дӀахьо йуьхьанцарчу йукъара дешаран (1-4 классашкахь 4 шо), коьрта йукъара дешаран (5-9 классашкахь 5 шо), йуккъера йукъара дешаран (10-11 классашкахь 2 шо) программашца. Ишколехь кхочушйо адаптированни йуьхьанцара йукъара дешаран программа синкхетамехь галбевллачу а, хезаш боцчу дешархошна а, ткъа йуьхьанцара йукъара дешар - гӀорторан а, леламе а, лазарш долчу, синкхетамехь галбевллачу а, аутизман спектран йолчу дешархошна. Иштта кхин а йукъара кхиаран программаш.

Ишколехь кхоьллина предметни методически цхьаьнакхетараллаш (МЦ):

• Эстетически циклан МЦ;
• биологин, химин, географин хьехархойн МЦ;
• математикийн а, информатикийн а, ИКТ-н а хьехархойн МЦ;
• ингалсан меттан хьехархойн МЦ;
• нохчийн меттан а, литературин а хьехархойн МЦ;
• оьрсийн меттан а, литературин а хьехархойн МЦ;
• йуьхьанцарчу классийн хьехархойн МЦ;
• Классан хьехархойн МЦ.

2022-2023-чу дешаран шарахь дешархошна профилаш кхоьллина.

Профилаш а, предметаш а лакхарчу тӀегӀанехь:

Ишколехь йукъара дешар кхиоран тӀетоьхначу программин гурашкахь кружокаш лелайо: ишколин театр «Жима мохк» а, «Шашки» а, «Мини-футбол» а, «Волейбол» а, «3D-моделировани» а.

Ишколехь 27 кабинет йу, шайна йукъахь: физикан лаборатори а, химин лаборатори а, биологин лаборатори а, компьютеран лаборатори а, мехкаршна лерина технологийн лаборатори а, дахар кхерамазаллин лаборатори («Максим» а, «Лазеран тир», кхин да а). 2-чу гӀат тӀехь — актови зал йу. 1-чу гӀат тӀехь йу — столови а, кхачанан блок а, спортзал а. Асфальтан ловзаран майданахь дуьхьалонаш еш йолу курс йу: металлех йина бӀогӀамаш а, ши лами а, лабиринт а.

• Дешаран шо дӀадолало 1-чу сентябрехь, чекхдолу — 25-чу майхь;
• 2-11-чу классашкахь цхьана урокан хан 40 минот йу, 1-чу классашкахь — 35 минот (сентябрь - декабрь); 40 минот (январь — май);
• 1-чу сменехь урокаш йолало Ӏуьйранна 8 сахьт 30 минот йаьлча, ткъа 2-чу сменехь — сарахь 13 сахьт 30 минот йаьлча;
• Ишколехь дешаран гӀуллакхаш дӀахьо пхеа дийнахь дешаран кӀиранах;
• Ишкол 2 сменехь болх беш йу;
• Дешаран шеран хан: 1-чу классашна – 33 кӀира а, 2–8-чу классашна – 34 кӀира а, 9-чу а, 11-чу а классашна – Пачхьалкхан чаккхенан экзамен чекхъйьллачул тӀаьхьа.

2023-чу шеран хаамашца ишколехь хьехархойн коллективан терахь ду — 93, царех: лакхара квалификацин категори йолу — 16 хьехархо, хьалхарчу категори йолу — 14 хьехархо, лакхара дешар долу — 82 хьехархо, 30 шарахь сов хьехархочун болх бина — 2 хьехархо.

Ишколан директор Мударов Рустам Русланан воӀ ву.

1971-чу шарахь Йоккха АтагӀи йуьртарчу № 3 йолчу йуккъерачу ишколан бух тӀехь Пахаев Мовлдис хаамаш гулбарехь а, историн а, мохкбовзаран Ӏаламан а музей кхолларан а болх дӀаболийра. 1974 шеран март баттахь музей схьайиллина ишколан коридорехь, цигахь гайтира экспонаташ: къоман дахаран хӀуманаш а, салтийн шлемаш а, пулемётан ленташ а, баклажкаш а, моделяш а, макеташ а, карташ а, стендаш а, схеманаш а. 30 шарахь Пахаевс, Яндарбиев Хамзатца цхьаьна, гулйира, систематизаци йира, йуха а болх бира экспонаташ^[6].

1994-чу шарера 2005-чу шаре кхаччалц Нохчийчохь хилла тӀеман хиламаш бахьана долуш музей болх беш ца хилла. Цхьадолу документаш бен ца ларделла. Пахаевс, Соьлжа-Галин кӀоштан йукъараллин организацица а, Соьлжа-ГӀалин кӀоштан берийн а, кегийрхойн а туризман а, мохкбовзаран Ӏаламан а Центрца а, Йоккха Атаган № 3 йолчу йуккъерчу ишколица а цхьаьна 2005-чу шарахь кхоьллина, цул тӀаьхьарчу шерашкахь шорйира массо а агӀор историн а, мохкбовзаран Ӏаламан а музей^[6].

Музейна материалаш кхаьчна волонтёрийн энтузиасташкара а, ишкола чекхъйаьккхинчу дешархошкара а. 2012-чу шарахь дуьйна музей лелош йу Мовлдин йиша Пахаева Займан^[7].

Музей чохь ду махкахойн бакъдолу документаш (Ӏилманчаш а, спортсменаш а, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранаш а, суьрташ а), шен хӀуманаш а, спортан кадаш а, дӀадаханчу шерашкара хӀусамехь лелош йолу пхьегӀаш а, гӀирсаш а.

Ишколан музейн дозалла ду:

• Йуьртарчу цхьана вахархочун хилла, совгӀаташ тӀехь долу китель. Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеран Чапаев Алхазур Йоккха АтагӀи. 2015-чу шарахь ветеранан йисинчу зудчо Чапаева Табарика музейна совгӀатна йелла и китель. Ткъа 2020-чу шарахь – тоьшаллаш а, совгӀаташ а;
• Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранан Барзукаев Хьасан Вахаевичан мидалш;
• СугаиповгӀеран доьзалан плуг (XX бӀешо);
• Россин суртдиллархойн союзан декъашхочун Седиев Хьасан Туркоевичан суьрташ;
• Дечиг-пондар, Казахстанехь махкахбаьхначу хенахь лелош хилла;
• Кехат пондар — ХХ бӀешеран 60-гӀа шераш;
• Истанг — нохчийн ламастан фетаран ковра а, къоман кепца кечйина а, йина басарийн аппликацин кепах пайда а оьцуш (XIX — XX бӀешерашкахь);
• ЦӀестан кхабанаш^[7].

Таханлерчу дийне кхаччалц дӀахьош бу гонан декъашхоша лехаман болх. Дагалецаме денош, гӀарабевллачу нахаца цхьаьнакхетарш, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеранийн доьзалш билгалбаха мероприятеш дӀахьо^[7].

• 2021 шарахь школийн музейн тоьлла гайтаман Йерригроссин конкурсан толамхо ^[8];
• Ишколан музейн Йерригроссин рейтинган толамхо, 2022 шарахь Дерригроссин дешаран организацешна музейн фестивалан «Цхьа а хан чекхъйаларан хан йац» регионан этапехь 1-ра меттиг^[9].