Р. Э. Товзаевн цӀарах йолу ишкол (Хьажи-Йурт)

1940-гӀа шераш дуьйлалучу хенахь Хажи-Йуртара цхьана нехан хӀусамехь схьайиллина йуртан дуьххьарлера йуьхьанцарчу классийн ишкол, массо а хенашкахь берашна йоза-дешар Ӏамош йолу. 1958 шарахь схьайиллина йалх шеран ишкол^[3].

ХӀинца цӀе хийцинчу Мамакхин-КӀотар йуртарчу йалх шеран ишколехь хьалхара директор вара Дашаев Мовладди Дашан воӀ. Дуьххьарлера ишколан гӀишло йира 1962-чу шарахь, директор хӀоттийра Гунаев Ӏабдус Шарпуддинан воӀ. 1975 шарахь ишколан йелира «Мамакхин-КӀотар йуккъера ишкол» статус, цул тӀаьхьа дешархойн аьтто бара лакхарчу классийн диплом эца. ШолгӀа ишколан гӀишло йира 1988-чу шарахь, 2008-чу шарахь йуртахь йира керла шина гӀат долу ишколан гӀишло. Зеделлачу хьехархоша, масала, ишколан директоран даржехь болх бира Арсалиев Ш. И. а, Зайпулаев И. Т. а, Магомадова К. Н. а, Акмерзаев А. А. а^[3].

Эсаран беттан 6-чу дийнахь 2003 шеран № 131 йолчу федеральни законца нийса а догӀуш, «Россин Федерацехь меттигерчу ша-шена урхалла даран йукъарчу принципех лаьцна», ишколан директоран дехар а, хьехархойн кхеташонан заседанин протокол а тидаме а оьцуш, дай-нанойн кхеташонан депутийн омраца кхерамзаллин декъан кӀоштан администраци, тӀеман декхарш кхочушдеш кхелхина, 2001-чу шеран бекарг беттан 6-чу дийнахь «ТӀеман доьналла бахьана долуш» мидал йелла Нохчийчоьнан Веданан кӀоштан тӀеман комендатуран(оьр.)нохч. тӀеман комендантан заместитель Товзаев Райбек Эмьен воӀ КхоалгӀачу кхайкхаман Веденан муниципалан кӀоштан депутатийн кхеташоно сацам бира йуккъера йукъарадешаран ишколина Товзаев Райбек Эмьен воӀ цӀе тилла 2020 шарахь^[4].

2020-чу шеран кхолламан баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун омрица йурт йухаерзийра шен хьалхалера историн цӀе «Хьажи-Йуртан». Цунах терра, ишколин цӀе хийцира «Р. Э. Товзаевн цӀарах йолу Хажи-йуртан йукъарадешаран ишкол» аьлла^[3].

Кхоьллинарг йу «Веданан кӀоштан дешаран урхалла» муниципалан хьукумат^[1].

ХӀора шарахь 90 сов дешархо дӀаоьцу дешаран хьукуматехь^[5].

Йуьхьанцара йукъарадешар хьалхарчу классан дешархошна дӀадолало 6 шо 6 бутт кхаьчча, нагахь санна могашаллина дуьхьал гайтамаш бацахь, амма 8 шарел тӀаьхьа ца хилча.

Ишколана билгалъйаьккхинчу меттигехь бехачу хинболчу хьалхарчу классан дешархойн дай-наношна латкъамаш бар дӀадолало оханан беттан 1-чу дийнахь, чекхдолу асаран беттан 30-чу дийнахь. ТӀедиллинчу меттигехь дехаш доцчу берашна хьалхарчу классе деша заявкаш схьаэцар дӀадолало карарчу шеран мангалан баттахь 6-чу дийнахь, меттигаш йуьззина дӀайаллалц, амма карарчу шеран товбецан беттан 5-чу дийнахь тӀаьхьа ца дуьтуш. Россин низамашца нийса а догӀуш, рогӀера арахьа а, хьалха дӀаэцаран а бакъо лелайо цхьацца льготан категорешкахь болчу бахархойн берашна.

Ишколан дешархошна дешаран коьрта кепаш, № 273 «Россин Федерацехь дешарх лаьцна» федеральни законехь билгалъйаьхна ма-хиллара. Дешаран кеп: очно. Хьехаран мотт: оьрсийн мотт.

Дешар дӀахьо хӀокху программашца: йуьхьанцара йукъара дешар (1-4 классашкахь 4 шо) а, коьрта йукъарадешар (5-9 классашкахь 5 шо) а, йуккъера йукъара дешар (10-11 классашкахь 2 шо) а. Иштта ишколехь кхочушйо берашна а, баккхийчарна а тӀетоьхна дешаран дешаран программаш а, аутизман спектран сингаттам дешархошна адаптированни йуьхьанцара дешаран программа а.

Ишколехь 12 дешаран кабинеташ йу, царех 11 кхузаманан мультимедиан технологешца кечъйина йу, шайна йукъахь физикин лаборатори а, химин лаборатори а, биологин лаборатори а, цхьа компьютеран класс а, дахаран кхерамзаллин баххашан кабинет а, Ӏаморан лаборатори а йолуш. Физикин а, химин а, биологин а лаборатореш лабораторин а, технологийн а гӀирсашца кечъйина йу. Цигахь библиотека йу (библиотекин гуларехь 2716 книга йу)^[5].

Ишколехь дешаран-методически болх кхочушбархьама кхоьллина йуьхьанцарчу классийн хьехархойн школин методически цхьаьнакхетаралла^[5].

2023 шарахь дуьйна ишколе деша баьхкина заьӀапхой болу дешархой: 1 — аутизман спектран сингаттам йолуш^[5].

2019 шарахь ишколо схьайиллина «Кхиаран точка» гуманитаран а, терахьийн дешаран а центр, регионан «Керла ишкол» проектан гурашкахь^[6].

2021-чу шарахь ишколехь кхоьллина «Сокол» тӀеман-патриотически клуб.

2023-чу шарахь ишколехь кхоьллина Россин берийн а, кегийрхойн а боламан йуьхьанцара ячейка, «Хьалхарчийн болам». Ячейкехь вара 5-11-чу классашкара 40 дешархо. 2023 шарахь уьш дӀакхийтира РДДМ Йерригроссин «Историн лардархой» а, «Хьалхарчеран кхане» а проектехь^[5].

• Дешаран шо дӀадолало товбецан баттахь 1-чу дийнахь, дешаран шо чекхдалар — хӀутоссург беттан 25-чу дийнахь;

• 2-11-чу классашкахь урокан хан 45 минот йу;
• 1-чу классехь график дӀасайекъало: 35 минот (товбецан бутт — гӀуран бутт) а, 40 минот (кхолламан бутт — хӀутоссург бутт) а;
• Дешаран хан: 1-ра, 9-ра, 11-ра классаш — 33 дешаран кӀира; 2-4, 5-8, 10-чу классашкахь — 34 дешаран кӀира;
• Ишкол дӀайолало хьалхарчу сменехь Ӏуьйранна 9 сахьт даьлча, 12 сахьт 40 минот йаьлча шолгӀачу сменина лерина;
• Ишколехь дешаран гӀуллакхаш дӀахьо 1-чу классашна пхеа дийнахь, 2-11-чу классашна 6 дийнахь;
• Ишкол шина сменехь болх беш йу;
• Урокашна йукъахь садаӀар лаххара а 5 минот, уггаре дукха 20 минот хуьлу^[7].

Ишколан хьехархойн коллективехь, 2023 шарахь, йерриг а — 19 хьехархо вара а, царех 15 — лакхара хьехархойн дешар долуш а, 5 — лакхара квалификацин категори йолуш а, 4 — хьалхара категори йолуш а, 5 — 30 шарахь сов хьехархочун болх бина а^[5].

Нохчийчоьнан куьйгалхочун 2023-чу шеран эсаран беттан 2-чу дийнахь динчу омрица Зайпулаева Иманан Исмаилан йоӀе йелла «Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо» цӀе^[8].

Ишколан куьйгалхо: Дадаханова Шукран Шахмагомедан йоӀ.

• Нохчийн Республикехь йукъардешаран организацеша йукъардешаран дикалла ларъйарехь динчу дакъанан 2022-чу шеран рейтингехь хьалхара 23 меттиг;
• Йерригроссин «Методически ProActive — хаарийн а, дӀадерзоран а цхьаалла» конкурсан толамхо — хьехархо Тайсумова Мадина Харонан йоӀ;
• Йерригроссин «Шеран хьехархо» конкурсан муниципальни этапан толамхо ву Салтагирев Ӏимран Хасан-Эдилан воӀ;
• 2023-чу шарахь Нохчийчоьнан дешаран хьукматашкахь тоьллачу хьехархойн коллективан Нохчийчоьнан Куьйгалхочун пачхьалкхан дешаран совгӀат делира йуьхьанцарчу классийн хьехархочунна Тайсумова Мадина Харонан йоӀ, физкультуран хьехархочунна Эльдарханов Магомед-Рамзан Германан воӀ.