Хьалха-Мартанан кӀоштан берийн исбаьхьаллин цӀа

Берашна тӀетоьхна дешаран хьукумат кхоьллина 1957 шарахь, цуьнан цӀе йара Пионерийн а, ишколера дешархойн а цӀа, цӀе хийцира 1991 шарахь^[2].

Берийн кхоллараллин цӀа 2020-чу шеран эсаран беттан дуьйна дӀахьош йу ГихтӀа йуьртарчу 5-чу йуккъерчу йукъарадешаран ишколехь а, иштта Хьалха-Мартанан муниципальни кӀоштан йуккъардешаран хьукуматашкахь а^[1]. «Бозбуунчаллин пхьалгӀа» кружкаиш йу Хьалха-Мартанерчу № 2, № 4, № 5 йуккъерчу-йукъарадешаран ишколашкахь^[3].

Кхоьллинарг йу «Хьалха-Мартанан муниципальни кӀоштан дешаран урхалла» йолу муниципалан хьукумат^[1].

ТӀетохаран дешаран муниципальни бюджетан хьукумат «Берийн исбаьхьаллин цӀа Хьалха-Мартанан муниципальни кӀоштан» урхалла дӀахьо «Россин Федерацехь дешарх лаьцна» федеральни законца а, учрежденин уставца а догӀуш^[1]. Дешар (Ӏамор) дӀахьош долу меттанаш оьрсийн ду^[4]. Хьукумато вовшахтуху уггаре а хьалха 5 шарера 18 шаре кхаччалц хенаш йолчу берашца болх^[5].

Хьукумато кхочушйо кхин а йукъара кхиаран дешаран программаш:

• Исбаьхьаллин программаш (3 шаре кхаччалц);
• Ӏаламдовзаран программаш (3 шаре кхаччалц);
• Социальни а, хьехархойн а программаш (3 шаре кхаччалц);
• Физкультуран а, спортан а программаш (3 шаре кхаччалц)^[1].

Исбаьхьаллин агӀонан гурашкахь берийн кхоллараллин центран хьехархоша хӀокху цхьаьнакхетараллашкахь болх дӀахьо:

• «Горянка» (хореографи);
• «Акварелька»;
• «Марта» (вокальни);
• «Дашо мехий»;
• Къоначу хьовсархочун театр «Улыбка»;
• «Къона артист»;
• Къоначу хьовсархойн «Фантази»;
• «Бозбуунчаллин мехий»;
• «Туьйране хьошалгӀа вахар»;
• «Оригамин бозбуунчаллин дуьне»;
• «Исбаьхьаллин говзалла»;
• «Литературни»;
• «Феникс» ;
• Вокал;
• «Дечиган говзалла».

Социалан а, гуманитаран а хьажам:

• «Вай цхьаьна ду»;
• «My English»;
• «Говзанчийн ишкол»;
• «Дешнийн а, терахьийн а къайле»;
• «Терахьийн дуьненахь».

Ӏаламдовзаран хьажам:

• «Адам а, цуьнан могашалла а»;
• «Къона филолог».

Физкультуран а, спортан а фокусехь:

• «Шах и Мат»^[1].

Лабораторни гӀирсашца кечйина: «Адам а, цуьнан могашалла а» а, «Граждански а, бакъон а» а, «Къона художник» а, лаборатореш «ГихтӀа йуьртахь берийн кхоллараллин цӀа» чохь, «Хьалха-Мартанан № 11 йолчу йуккъера дешаран ишколехь» «Декоративни а, прикладни искусство» а, «Хьалха-Мартанан № 5 йолчу йуккъера дешаран ишколехь» «Социокультурни адаптаци а, йукъараллин жигаралла кхиор а» лаборатори, «Димаев Ӏумаран цӀарахчу кӀоштан культуран цӀийнахь» «Музыкальни кхолларалла: кнопка йолу баян а, аккордеон а, кехат-пондар а» лаборатори, «Йуьхьанцара йукъара ишкол № 2 йолу ишкол ГихтӀара»^[4].

Хьукуматехь кхоьллина заьӀапчу берашна оьшу хьелаш а долуш, класс^[6].

2022 шарахь дуьйна берийн исбаьхьаллин цӀа кхочушйо школийн театрашна йукъахь «Цуьнан сийлалла — театр» муниципалан проект, «Дешар» къоман проектан «ХӀора беран кхиам» федеральни проект кхочушъйарехь^[7]. Иштта, берийн исбаьхьаллин цӀан буха тӀехь, къоман «Дешар» проектан «ХӀора беран кхиам» федеральни проект кхочушъяран гурашкахь кхочушъйеш йу «Дашо маха» ассоциаци похӀма долу бераш къастор а, царна гӀо дар а, дешархошна модан истори а, духарехь стилан кхетам а бовзийтар^[8].

2021-чу шарахь ГихтӀан 5-чу ишколехь йолчу берийн кхоллараллин центрехь дӀайаьхьира «Хьо седа ву» муниципалан вокалан къовсам, «Дешар» къоман проект а, «ХӀора беран кхиам» федеральни программа а кхочушъйарехь^[9].

Берийн кхоллараллин центрехь болх бечу «Грамотей» цхьаьнакхетаралло арахийцира «Оьрсийн нийсайаздаран къайленаш» цӀе йолу жайна, цу тӀехь йовзуьйту оьрсийн маттахь практически йоза-дешар лакхадоккхуш оьрсийн нийсайаздаран бакъонаш^[10].

Хьукуматехь йу исбаьхьаллин студи а, хелхаран зал а, 2 класс а. 2021—2022 дешаран шарахь берийн исбаьхьаллин цӀахь 27 цхьаьнакхетараллехь дӀадаьхьира дешаран гӀуллакхаш. Тобанийн йерриге а терахь ду 122. ЗаьӀап дешархой — 15^[1].

ХӀора шарахь 1200 сов бер доьшу цу хьукуматехь^[1].

• Дешаран шо дӀадолало товбецан беттан 1-чу дийнахь, чекхдолу хӀутоссург беттан 31-чу дийнахь;
• Ассаран беттан дуьйна аьхкенан (садаӀаран) могашалла Ӏалашъйаран акцин гурашкахь кхочушъйеш йу гӀуллакхийн план;
• Дешаран шеран хан 36 кӀира ду^[5];
• Дешаран кӀиранан хан 6 де ду;
• Занятеш дӀайахьаран хан: 40-45 минот, хӀора классана йукъахь 5-10 минотехь тӀедиллина садаӀар а долуш (7 шарера 18 шаре кхаччалц долчу берашна садаӀа), 25-35 минот, хӀора урокана йукъахь 5-15 минотехь тӀедиллина садаӀар а долуш (7 шо кхачанза долчу берашна садаӀарна).

Хьехархойн коллективан терахь 2023-чу шарахь 32 ду, шайна йукъахь: 20 очни хьехархо а, 12 заочни хьехархо а, лаккхара хьехархойн дешар долуш — 23 хьехархо а, лаккхара квалификацин категори йолуш — 10 хьехархо а, хьалхарчу категори йолуш — 8 а, шарахь сов хьехархочун болх бина — 7 хьехархо а, «Россин Федерацин юкъардешаран сийлахь белхахо» — 1 а, Нохчийн Республикан сийлахь артисташ — 3 а, Нохчийн Республикан халкъан артисташ — 1 а^[1][5].

ТӀетохаран дешаран муниципальни бюджетан хьукумат «Берийн исбаьхьаллин цӀа Хьалха-Мартанан муниципальни кӀошт» директор: Долтагов Хусейн Валидан воӀ^[11].

• Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министерствос вовшахтоьхначу 2013-чу шарахь Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министерствос вовшахтоьхначу «Ас сайн дог берашна берашна» корматаллин тоьллачу республикин конкурсехь толам баьккхина тӀетоьхна дешаран хьехархо Бакараева Липа Жумалотенан йоӀ^[12];
• 2018-чу шарахь Нохчийн Республикин Куьйгалхочун совгӀат дешаран декъехь делира хьехархочунна Бакараева Липана Жумалотенан йоӀ Нохчийн Республикан муниципальни кхолларан берийн кружокийн а, организацешна а тоьлла куьйгалхо санна^[13];
• 2021-чу шарахь дӀайаьхьначу «Россин бераша иллеш олу» Йерригроссин ишколийн хорийн фестивалехь 2-гӀа меттиг;
• 2021-чу шарахь Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь Толам баккхаран денна леринчу тӀеман шерашкара инсценировкийн эшарийн республикин къовсамехь 1-ра меттиг;
• Йерригроссин берийн а, кхиазхойн а кхоллараллин, цу йукъахь заьӀап берашна лерина йолчу фестивалан совгӀаташ а, толамхой а: исбаьхьаллин агӀор — 2-гӀа меттиг а, театран агӀор — 1-ра меттиг а, кхочушдаран (вокалан а, инструментан а) — 1-ра а, 2-гӀа а меттигаш а, гран-при а, хореографин агӀор — 2-гӀа меттиг а;
• «Нохчийчоьнан къона похӀма» берийн кхоллараллин фестивалан республикин къовсамехь 1-ра меттиг (2021 шо);
• «ТӀетоьхна дешаран хьехархо 2021» муниципальни конкурсан лауреат — хьехархо Бексултанов Хь. А.;
• ТӀетоьхна дешаран хьукуматашна йукъахь 7-чу Йерригроссин берийн халкъан культурин «Ламастийн верасаш» фестивалан регионан мур: «Халкъан духар» (кхузаманан духар) номинацехь 1-ра меттиг а, музыкан тобано 1-ра меттиг баьккхира номинаци «Фольклор» (хенан категори 14-17 шераш) а, гран-при «Фольклор» номинацехь (хенан категори 10-13 шераш) толам баьккхина выпускникаш Берийн исбаьхьаллин цӀачура (2022 шо)^[14];
• 2023 шарахь Нохчийн Республикехь хьехархочун а, наставникан а шарна а, К. Д. Ушинскийн 200 шо кхачарна а лерина республикански сочиненийн къовсамехь «Сан хьехархочуьнга хаам» 2-гӀа меттиг йаьккхина «Шах а, мат f» ассоциацин куьйгалхочо Межидова Яха^[15];
• Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а министерствос а, «Квант» йукъара а, тӀетоьхна а дешаран республикин комплексо вовшахтоьхначу Йерригроссин берийн а, кегийрхойн а кхоллараллин фестивалехь тайп-тайпанчу номинацешкахь совгӀатийн меттигаш: 1-ра меттиг — вокал а, 1-ра меттиг — театральни исбаьхьаллин а, 1-ра меттиг — исбаьхьаллин искусство а, 1-ра меттиг — инструментан искусство а, 3-гӀа меттиг — декоративни а, прикладни а искусство^[16].