ГӀалгӀайчоь

ГӀалгӀайчоь лаьтта Йоккха Кавказан дукъан (цуьнан юккъерачу декъехь) къилбаседа басешкахь а, цунах кхетначу кегийра даккъаш тӀехь а, Теркан, Соьлжин, Тархийн. Къилбаседера къилбехьа йахйелла 144 км, малхбузера малхбалехьа — 72 км.

Къилбаседа кӀошташкахь рельеф буц-аренийн йу, къилбехахь — ламанийн, иза лаьтта атагӀаша а, чӀожаша а декъна даккъех. Къилбаседа кӀошташкахь лаьтта Соьлжин а, Ӏалханчуртан атагӀин дакъа, йккъерачу кӀошташкахь — Соьлжа а, Ӏаьсса а эркийн тогӀенаш йу, республикин къилба декъехь Кавказан лаьмнаш ду.

Уггаре лекха лам — Шан-лам (4451 м). ГӀалгӀайчоьнан кхин лекха лаьмнаш: ЦӀен-лам (3171 м), Цхьорой-лам (3000 м)^[35]. ГӀалгӀайчуьра Кавказан лаьмний дохалла — 50 км.

ГӀалгӀайчоь лаьтта сахьтан асанехь МСК (москохан хан) . UTC хан дӀасататтар хуьлу +3:00^[36].

Климат континенталан, лекха лаьмнийн; йоьзна хӀордан сизал локхаллех. Январан йуккъера температураш — +3 …+10 °C, июлан — +21…+23 °C. Атмосферин йочанаш — шарахь 1200 мм гергга^[37].

Чухчари Фуртоуг	Соьлжа эрк
	Назранка эрк

Йуьззина йа дакъошкахь Республика ГӀалгӀайчоьнан махкахь йолу гидрографин объекташ, цхьаьнаэшшара йекъна йац, дикка къаьсташ йу шен физикин-географин хьолашца, иза доьзна ду ГӀалгӀайчоьнан рельеф чолхе хиларца — республикин цхьа дакъа дӀалоцу лаьмнаша а, гунаша а, ткъа цхьа дакъа — аренаша а, чутаӀенаша. Рельефо билгалйоккху ГӀалгӀайчоьнан Ӏаламан областаш — къилбехьара къилбаседехьа уьш хийцало лекха ламанан тӀера бай-аренан тӀекхаччалц. Республикин хинан ресурсаш жигара лелайо адаман бахамехь, ткъа иштта гидротехникица тойо — ГӀалгӀайчоьнан къилбаседехьа йу кхиина хиш дохку система.

Эркаш

РФ Пачхьалкхан хинан реестрца ГӀалгӀайчоьнан дерриг эркаш йукъадогӀу Каспий-хӀордан шина эркан йукъан Теркан а, Ийдалан а эркан майданан (терхьийн код — 02), иза йукъайоьду Малхбузен-Каспийн майданан гуонан (терхьийн код — 07). ГӀалгӀайчоьнан правительствон хаамашца, республикин махкахь йу йуккъера а, кегийра а эркийн 720 майда, дерриг эркийн цхьаьнатоьхна дохалла 1350 километр сов хуьлу, хӀора квадратан майданна йуккъера барам 590 м эркан маша кхочу. И гидрографин гайтам бу РФ Къилбаседа-Кавказан федералан гуонан масштабехь уггаре лакхарчех цхьаъ^[38].

Къилбаседа-Малхбален Кавказан уггаре доккха эрк ду Терк, амма, ГӀалгӀайчухула эрк чекхдолу къилбехьахула жимачу декъехь Къилбаседа ХӀирийчоьнан дозанца (охьадогӀу къилбехьара къилбаседехьа; ЖӀайрахьан кӀошт). ГӀалгӀайчоьнан коьрта эркаш — Теркан га Соьлжа (коьрта хинан бахаман объект; охьадогӀу малхбузера малхбалехьа; Несаран а, Соьлжин кӀошташ, ткъа иштта гӀалин гуонаш МагӀасан, Несаран, Эльдархан-ГӀалин), Соьлжин га — Ӏаьс-хи (охьадогӀу къилбехьара къилбаседехьа; Соьлжин а, ЖӀайрахьан а кӀошта)^[39][38]. ОхьадогӀу кхин а эркаш: Марта, Ӏарамхи, Ачалкха, ГӀулой-хи, ХӀутта, ЧемалгӀа, ГӀалми. Эркийн йукъара майда йу 3073 км²^[40].

Чухчариш

• Ляжгера чухчари
• Фуртоугера чухчари
• Эка-чӀожера чухчари
• Шоанин чухчари

Латта а, лаьттан кийра а, кхин Ӏаламан ресурсаш а лелайо, Ӏалашйо Республика ГӀалгӀайчохь шена чохь дехачу къаьмнийн дахаран бух а, гӀуллакх а санна, иза йаздина Республика ГӀалгӀайчоьнан Конституцин 10 йаззамехь. Кхин а, тӀеэцна республикин закон «Лаьттан кийранах лаьцна» (1996 шеран 8 февралехь), цуо билгалдоху, республикин лаьттан кийра геологин талларехь, лелорехь, Ӏалашбарехь кхоллало йукъаметтигаш лело коьрта хьесапаш, ткъа кхин а ламанан маьӀда даккхарехь а, цуьнца йоьзна кечдаран промышленностан а даххаш хӀаллакдар. Кхоьллина Республика ГӀалгӀайчуьра Ӏаламан ресурсийн Комитет, цуо шен бакъонийн дозанашкахь урхалла до ГӀалгӀайчоьнан пачхьалкхан лаьттан кийранан фондана. Билгалдаьккхина маьӀда доллу меттигехь болх бан бакъонан лицензи йаларан низам.

Республика ГӀалгӀайчоьнан латтанаш Ӏаьржа, хьена ду. Климат континенталан йу. Ӏаламан-климатан хьелаш дика ду йуьртан бахам кхиорна. Йуьртабахаман латтанаш дӀалоцу 60 % мохк, царех ах латта охана ду.

Минералан-аьргаллин база лаьтта мехкдаьтта долу меттигех (теллина промышленностан мехкдаьттан резерв йу 11 млн тонн гергга, прогнозан резерв — 60 млн тонн сов), Ӏаламан газ, мармар, доломиташ, кир-маьӀда-лахьорч, лакхара дикаллин кибирчиган сацкъар-латта, «Боржомин» тайпана термалан дарбанан а, минералан а хиш^[37][41] долу меттигех, цӀена ламанан шовданийн хиш. ГӀалгӀайчоьнан лаьттах дохкуш геологашна карийна наггахьлера металлаш. Дагардина минералан аьргаллин тайпанийн балансан резерван йуккъера барам, 100—150 шо^[42] ду.

Мехкдаьтта а, газ а, ладаме пайден маьӀданаш ду, республикин йагорган-энергетикин комплексан бух бу. Республика ГӀалгӀайчохь мехкдаьтта доккху 1915 шарахь дуьйна, оцу хенахь карийра мехкдаьтта Маьлхбикан кӀоштахь. 1950—60-гӀа шерашкахь мехкдаьтта даккхар цӀеххьана тӀекхийтира лакхара сурсаталлин мехкдаьтта кардар бахьнехь. Мехкдаьтта а, газ а лахаран-талламан, мехкдаьтта доллу меттиг кечйаран белхаш дӀахьо ПУП «ГО Ингушнефтегазпром»^[42].

Республикин махкахула чекхйолу магистралан мехкдаьттан биргӀа Бакох-Новороссийск Махьмад-ХитӀера мехкдаьтта тотту станцехула (ММТС), ГӀалгӀайн махкара биргӀан йохалла 12,7 км, d = 700 мм. ММТС чухула мехкдаьтта таттаран барам бу 3 млн тонн гергга.

Ораматаш: къилбаседехь — хьуьнан а, хьун-аренан а, къилбехьа лаьмнийн (1800 метр локхалле кхачалц)^[43] — шуьйра гӀа долу хьаннаш, лакхахь ду лаьмнийн цанаш. Лаьмнийн басешкахь башха, цигахь бен йоцу микроклимат йолуш йу. Къилбаседа Кавказехь дукха меттигаш йац лулахь оццул дукха ораматийн тайпанаш долуш^[44]. Ламанан кӀажошкахь (2200 метр кхаччалц) йаьржина йу шуьйра гӀа долу а, баганан а дитташ долу хьийкъина хьаннаш.

Хьаннийн фондан лаьттан йерриг майда 84,4 эзар гектар йу, цунна йукъахь, хьаннийн орамаш долуш — 75,6 эзар гектар^[45]. Ийна шуьйра гӀа долу хьаннаша (поп, наж) дӀалоцу 140 эзар гектар майда^[37]. Йерриг дечиган резерв йу 11 млн м³^[46].

ГӀалгӀайчоьнан пейзажаш

Буц-аренан пейзаж, Керла Редант эвла

ГӀалгӀайчохь йеха 60 гергга тайпана декха дийнаташ, 150 тайпана олхазарш, 24 тайпана амфибеш, 8 кепара рептилеш. Уьш йерриш лулахь йеха лаьмнашкахь а, аренашкахь а^[44]. Текхаргаш а, цоьстурш а йу. Олхазарш — дарта, акха бедаш а, гӀезаш а, эркийн тогӀенашкахь — кавказан акха котам, ламанан цанашкахь — тилла гӀиргӀа, кавказан ламанан москал, кавказан сарсал. Лаьмнашкахь меттигаш йу тӀулгийн а, хьаннийн а салораш, боьра ча, нал, лу, хьуьнан цициг, безоаран бож, лайн цӀокъ, кхин а дийнаташ дехаш меттигаш^[37][44]. 2008 шарахь хӀоттийна ГӀалгӀайчоьнан ЦӀен жайна^[47]. Цунна чохь 136 тайпана тӀепаза дойш долу дийнаташ а, 89 тайпа ораматаш а ду, уьш Ӏедало лардеш ду^[44].

Хьалхара адаман охьахевшина меттигаш аренан ГӀалгӀайчохь карийна Несаран махкахь. Меттигера тайпанех бина белхан гӀирсаш карийна. Оцу меттигехь мустьен муьрехь тӀулг кечбеш пхьолгӀа хиллачух тера ду^[48]. Оцу муьран иэсаш карийна БурскӀелхе йуьртан, Эккажакъоьнгий-Йуртан, Пхьилинкъоьнгийн-Йуртан йисташкахь^[49].

ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкара хьалхара йарташ^[50].

Ломанан ГӀалгӀайчохь Ӏаьс-хин чӀожара Мужиче йуьртара хьалхара борзанан бӀешеран иэсаш (Байаренан каш). Регионехь йевза кхийра^[50].

Къилбаседа Кавказехь йаьржа хьалхара борзанан бӀешеран археологин оьздангаллаш: майкопан а, куран-араксан а, церан дозанан тӀаьхь бу ГӀалгӀайчоьнан мохк. Майкопан оьздангаллин тӀаьхьара муьран бу ГӀалгӀайчоьнан масех барз: Аби-Гу (Несара-Корт), Мурад-Барз (Ӏаьлий-Йурт), Альти-Йуртан барз (Альти-Йурт), кхин а^[49].

Уггаре йевза ГӀалгӀайчура куран-араксан оьздангаллин иэсех цхьаъ йу: Бай-аренан меттиг, Эгикхаьллан кешнаш, Эгикхал каш, Оьзмин каш^[49].

Шуьйра йаьржаш йу йуккъера борзанан оьмаран цхьа могӀа гергара археологин оьздангаллин, хьалхара борзанан оьмаран оьздангаллин бух тӀехь кхиъна, Ӏилманехь йукъара цӀе «Къилбаседа Кавказан оьздангаллин-историн йукъаралла» аьлла. ГӀалгӀайчоьнан махкахь йуккъера борзанан оьмар гойту цхьа могӀа хӀолламашца, Ӏамийна цуьнан массо а бохург санна физикин а, географин а зонашкахь. Цу йукъадогӀу ларамаза цхьацца карийнарг а, дӀабоьхкина а, денна лелаш а оцу заманан хӀолламаш а^[49].

Къилбаседа Кавказан оьздангаллин бух тӀаьхь вайн эрал II эзар шеран йуккъехь ГӀалгӀайчохь а, Къилбаседа Кавказан кхечу регионашкахь а кхоллайала йолало Кобанан оьздангалла^{[К. 1][51][52]}. ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь йан йолайо циклопически гӀишлош а, Эгикхаьллин, Леймин, Дошхаклен, кхечу кешнашкахь^[50]. Кобанан оьздангалла антропологин агӀор лелориш бара кавказан тайпана расин векалш, кхин а, цхьа могӀа талламхойн ойланца, бара вайнехан меттанаш буьйцурш^[53][54].

Ширачу гуьржийн хроникашкахь и мур билгалбоккхуш, кобанхойх «кавказхой» а, «дзурдзукаш» а олу. Уьш дӀатарбеллачу меттиган доза – малхбалехьа долчу «Ӏаьндийн дукъ» тӀера, адыгийн ваьрраш дехачу меттигашка кхаччалц – догӀу, «кобанан оьздангалла» дӀакхоьхьучу нехан дӀатарбеллачу дозанашца. Ширачу хьосташкахь (Лукиан Самосатан, Клавдий Элиан) кобанан оьздангаллин ваьррех «махли» (махлихой, махалаш) олу^[55].

Вайн эрал I эзарлагӀа шеран шолгӀачу декъехь кобан тайпанаша кхоьллира тайпанийн йоккха политикин цхьаьнакхетаралла, иза йевза антикин хьосташца Малх (Махли, Махелони) цӀарца, гуьржийн хьосташца — Дзурдзукети (СурдукъетӀе) ^[56]. Оцу заманан дикка онда пачхьалкх йара иза^[57]. СурдукъетӀено терго йора коьрта Кавказан некъана — Теркан чӀожан, цуьнан йара луьста политикин уьйранаш ширагуьржийн пачхьалкхаца^[58]. Леонти Мровелин хаамашца Гуьржийн хьалхара паччахьехь Фарнавазехь йара марехь «Кавкасан тӀахьенах волчу сурдукъхойн тайпанийн зуда» царна кӀант вира Саурмаг^[59][60] (нох. «саьрмак»^[61]). Да веллачул тӀаьхьа иза паччахь хӀоьттира, ткъа ша гуьржийн элий вен гӀертарх хиина, ненаца лечкъина ненаваша волчохь СурдукъетӀехь^[62]. Ширачу йаздархочо Лукиана дийцарехь, ширачу кобанхойн политикин цхьаьнакхетараллин хьаькамех цхьаннан цӀе йевзаш йу - Адирмах, иза абхазийн талламхочо Г. Д. Гумбас, гӀалгӀайн меттан гӀоьнца гочдина «маьлхан ницкъ берг» аьлла^[63].

Вайн эрал хьалхара II бӀолгӀа шарахь, селевкидан паччахь Антиох III Къилбаседа Кавказан тӀелатар бахьнехь кобанан политикин барт бохийра^[57]. Иза бохаран жамӀехь хьосташа йукъара кобан цӀераш лелор сецира а, тӀаьхьо - вайн эрал I бӀешарахь - вайн эран I бӀешарахь кобанхойн тӀаьхьенаш йевзаш йу хьосташкахь цхьацца тайпанийн йа этномехкийн тобанийн цӀерашца, «хамекиташ», «сьербаш», «двалаш», «троглодиташ», «цӀанараш», "хьонаш", "масахаш", "исадикъаш", и.дӀ.кх.а^[55].

Тарло, кобанан оьздангаллин тайпанашца дихкина хилар этноним «гаргарейш»^[64], уьш хьахабо ширажелтойн географо Страбона шен «Географехь» (вайн эрал хьалхара I бӀешо) амазонкашна уллехь деха къилбаседа кавказан къам санна^[65]. Археологин а, лингвистийн а бух тӀаьхь, масала, вайнехан терминца «гаьргара» доьхкуш, цхьацца Ӏилманчаша уьш хуьлийта гӀалгӀай^[66][67].

Страбона хьахийна кхин этноним — «гелаш» («гелай»), цхьа могӀа Ӏилманчаша хуьлийта гӀалгӀай^{[68][69][70][71][72]}.

«СурдукъетӀе» а, «сурдукъхой» а цӀераш хьосташкахь хьахийна йуккъера бӀешераш чекхдаллалц, нагахь санна хьалхарчу муьрехь цара массо а вайнах дӀалоцуш хиллехь, тӀаккха йуккъера бӀешерашкахь «сурдукъхой» бохучу терминан къаьмнийн чулацам гӀалгӀай хилла^[73]. Дийнна могӀа талламхоша сурдукъхой ламанан ГӀалгӀайчохь бо йа гӀалгӀашца бусту^{[24][74][75][76][77][78]}.

Вайн эран хьалхара бӀешерашкара дуьйна йозанан хьосташкахь гучудолу этноним «аланаш», цаьрца луьста уьйр йу гӀалгӀайн а, ГӀалгӀайчоьнан а. Ткъа Йуккъера бӀешерашкахь Къилбаседа Кавказехь хӀоьттина Аланин пачхьалкх^[79][80]. VII-VIII бӀешерашкахь хилла Ӏаьрбийн-хазарийн тӀемаш, цу тӀехь аланаша дакъалоцуш хилла. «Сулейманан аьрзу» - лаьманан ГӀалгӀайчоьнан КӀистойн чӀожара Эрзи эвлара аьрзунан цӀестан сурт - цу муьрера ду. Хетарехь, тӀеман хӀонц санна йеана иза кхуза. Аьрзу бохучу эвлан хӀост санна лелаш хилла аьрзу, тӀаьхьенера тӀаьхьене дӀалуш хилла доьзалан воккхахволчу декъашхочуьнга^[81]. Тахана и аьрзунан сурт нийса терахь хӀоттийна исламан говзаллин борзанан статуя йу^[82].

VIII—IX бӀешерашкахь ГӀалгӀайн лаьмнашкахь йоьгӀна йерда Тхаба-Йерда^[83].

Аланин коьрта гӀала хилла МагӀас. Дуьххьара хьахийна Ӏарбийн авторан МасӀудин балхахь 943 шарахь^[84][85]. Цуьнан хила тарлучу меттигех цхьаъ йу изза цӀе йолу кхузаманан ГӀалгӀайчоьнан коьрта шахьаран (МагӀас) мохк а, цунна уллера йарташ а: Яндаре, ГӀаьзи-Йурт, Эккажакъоьнгий-Йурт, Ӏаьлий-Йурт, Сурхо-ХитӀе. Оцу меттигехь лаьтта дуккха а аланийн заманан хӀолламаш, шайна йукъахь цхьа могӀа аланийн нах баьхна меттигаш а йолуш. Талламхоша билгалдаьккхина, кхузахь дуккха а нах беха меттигаш гуш йолчу меттигехь тобанашца я "баннашца" лаьтташ хилар. «Бен» дӀахӀотторан меттигаш йоьзна йу догӀучу йукъараллехь тайпанийн чӀогӀа ларашца^[86]. В. Б. Виноградовн хетарехь, хӀолламан тобанийн и кӀошт — Къилбаседа Кавказехь йаккхийчарех цхьаъ йу^[87][88].

«МагӀас» топониман этимологи йу гӀалгӀайн мотт лелош. «МагӀас» дашехь «ма» дешдекъа – «малх» бохург ду, ткъа «гӀа» бохург ду. Дешан чаккхенгахь долу «с» элп гӀалгӀайн топоформант ду, «са» - «латта, меттиг» бохучу дашах кхолладелла долу. Цу кеппара, «МагӀас» - «лаьтта, маьлхан меттиг» бохург ду, нагахь иза цхьана гӀалин цӀе йелахь – «маьлхан гӀала»^[88]. ГӀалгӀайн дайша ширачу заманахь дуьйна бусалба дин тӀеэццалц малхана Ӏибадат деш хилла, абхазхойн талламхочун Г. Д. Гумбин жамӀашца, цхьа могӀа «иштта топонимийн кхолламаш» битина Къилбаседа Кавказехь «малх» тӀехь - Малка хи (Малха), Малкана (Малк-ан), Малхар, Малгобек (Малк-/о/бек) Къилбаседа ХӀирийчохь; Маьлхбик, Малка хи, Нохчийчоьнан Малхйиста»^[89]. Цу кеппара, ламанан ГӀалгӀайчоьнан махкахь а йу «МагӀас» топоним ( кхечу вариантехь ). «Сеска Солса» цӀе йолчу гӀалгӀайн туьйрано хьахош ю МацӀагӀатан аре. Оцу дийцарца Сеска Солса гӀалгӀайн мехкан урхалхо ву, тӀеман баьчча ву, шен тӀеман тоба а йолуш, ша гӀалгӀай а ву, МацӀагӀатехь вехаш а ву^[90]. Тарло, оцу меттигехь йуьйцуш хила МагӀас гӀала, цигахь хилла Аланин урхалчаш^[88].

1238 шеран гурахь, Менгу коьртехь волу монголаш тӀом болийра Аланина дуьхьал. Оцу тӀеман коьрта хилам бара МагӀасан го а бина, схьайаккхар. Джувайнин, Рашид ад-Динан, «Юан шин» иштта кхечеран а хаамашца, цунна тӀехь луьра къийсам хилла. Монголаша йеххачу хенахь го латтийра Аланин коьртачу шахьарна^[91], цхьаьна хаамца гуо бахбелира 1 баттахь эха баттахь, кхечу хаамашца — 3 баттахь. ЖамӀехь МагӀас йерриг а йохайира. Джувейнин хаамашца, монголаша МагӀасах йитира «йеккъа цуьнан цӀе, цигахь карийра дуккху хӀонс»^[92].

Аланехь кхин цхьа гӀала а йевзаш йу - Дедяков. 1238—1239 шерашкахь эшначул тӀаьхьа, дукхахболу аланийн бахархой лаьмнашка дӀабахча, аланийн цхьа дакъа дехира монголийн Ӏедалехь аренгахь Ӏаш. Цунна тоьшалла до оьрсийн хроникийн хаамашца, аланийн гӀала «Дедяков» я «Дадаков» йуьйцуш. ГӀалгӀайн маттана тӀе а тевжаш, гӀалин цӀе йеша мегар ду «Дада ков» санна, иштта «Дада» я «Дедя» хила тарло адаман цӀе, и вариант кхин а алсам йогӀуш йу тӀаьхьарчу гӀалгӀайн ламастаца нах бехачу меттигашна цӀераш тохарехь. Цхьаболчу талламхоша дийцарехь, Дедяков лаьттачу меттиган билгалонаш, оьрсийн хроникашкахь хьахийна, уггаре а гергара догӀу Соьлжа (Теркан га) а, Несара-хи а йуккъехь лаьттачу нах бехачу меттигийн йоккха комплекс хиларца, Дошлакъийн-Йуьртан а, Несара-Кортана а административан гуонийн^[88].

1277 шарахь Дедяковн бахархой гӀаттам бина ордан зуламна дуьхьал. Цхьаболчу талламхошна хетарехь, иза гӀалин гӀаттам бацара, мелхо а, алсам бахархой бехачу кӀоштан гӀаттам бара, цуьнан йукъ Дедяков гӀала йара. Вуьшта дийца хала ду, хан Менгу-Тимур ша шен эскарца гӀаттам охьатаӀо новкъа а ваьлла, кхечу оьрсийн элашка: Городецкий Андрейга, Ростовский Глебе шен кӀантаца а, вешин кӀантаца, Ярославский Федоре а, кхиболчаьрга а шайн тобанашца кхайкхамаш бар^[93][94][88]. ЖамӀехь гӀала схьа а йаьккхина, йерриге а йохийра, ткъа гӀаттам охьатаӀийра. Монголаша схьайаккхар бахьанехь Аланийн пачхьалкх йохийра^[88].

ХΙV бӀешеран (1395 шарахь гурахь) Къилбаседа Кавказан тӀелетира йуккъера бӀешерийн баьчча АстагӀа Тимар. Тимар тӀелатаран некъаш толлуш талламхой коьртаниг тӀетовжу шина хроникин — «Зафар-намэ» («Толаман жайна») Низам-ад-дина Шамин, иза нийсархо а, Тимаран шен долара секретарь а вара, «Зафар-намэ» Шереф-ад-дина Йезди, ваьхна ХV бӀешеран хьалхарчу декъехь^[95]. ГӀалгӀайн талламхоша дийцарехь, ГӀалгӀайчоьнан латта тӀехь хила тарлуш хилла лакхахь хьахийначу хроникашкахь йуьйцу «Бурибердан» кӀошта, цигахь урхалча Буракан хилла, цунна дуьхьал Тимура аланашна дуьхьал шен цхьа поход йина (хроникийн тексташкахь» – «элбурзхой»)^[96]. Цу тайпана, и аре къастайо хӀинцалерачу гӀалгӀайн йартийн Обарг-Йурт-Яндаре- Пхьилинкъоьнгийн-Йурт-БурскӀелхе-ГӀаьзи-Йурт йолчу кӀоштаца. «Буриберд» цӀе кхоллайала тарлора, лакхахь хьахийначу йарташкахула дӀадоьдучу Соьлжа хин лекхачу аьтту бердаца йоьзна. Цу бердана лакхахь йу лекха меттиг, цу тӀехь лаьтта дуккха а аланийн нах баьхна меттигаш. И берд масех иттаннаш километр бахбелла. Дуккха а меттигашкахь куьйга йаьхна саьнгараш йу. Хетарехь, ширачу заманахь и берд чӀогӀа чӀагӀбина дуьхьалонан могӀа хилла. Кхузахь, цу махкахь, Борга-Каш зийарат хиларо (XV бӀешо долалучу хенахь хилла) гойту, «БоргӀа» эла (Борохан, Буракан) кхузахь дӀавоьллина хила тарлуш хилар^[97][96].

XVIII бӀешарахь чекхйелира гӀалгӀайн Соьлжин а, Теркан а майданашкахь шайн токхе латтанашка йухадерзаран процесс. Оцу муьрехь оьрсийн-гӀалгӀайн йукъаметтигаш кхиаран керлачу муьре йахара. XVIII бӀешеран тӀаьххьарчу доьалгӀа декъехь гӀалгӀайн цхьана декъо (ангуштан йукъаралла) гайтира Россин бахархой хила лаам. 1770 шеран 4-6 мартехь, «Берта-Басахь» символан цӀе йолчу аренгахь, лаьмнийн буьххьехь Ангушт эвла уллехь, 24 къаночух лаьттачу авторитетан векалан межено сийлахь дуй биира. Академик И. А. Гюльденштедт цу барамехь вара^[98][99]. Оццу шарахь куьг йаздира дуйна российн олалле Тагауран йукъараллин гӀалгӀай дӀаоьцуш^[100]. Ангустан йукъараллин тӀаххье 1771 шарахь российн админстрацица барт бира гӀалгӀайн йукъаралло — орстхоша)^[101].

Оцу акташа гӀо дира Россин а, гӀалгӀайн а йукъахь доттагӀаллин бартхойн йукъаметтигаш дӀахӀитторехь. Цуьнца цхьаьна, цхьаболчу талламхошна хетарехь, и тайпа дуйнаш баар цхьаъ йа важа халкъ Оьрсийчоьнна йукъадалоран акт санна лара мегар дац. "Бакъдерг аьлча, сурт дуккха а чолхе дара. Оьрсийн агӀоно а, цуьнан накъосташа а дукха хьолахь муьтӀахь хиларан а, тешаме хиларан а йукъаметтигаш йерриг а кхечу кепара тӀеоьцура"^[102]. Ма-дарра аьлча, шина а агӀоно тӀеийцира и дуй, барт бар санна^[99].

Терк а, Соьлжа а хишна йуккъера меттиг, цу чухула чекхболу Гуьржийчу боьду некъ, оцу муьрехь Российна стратегин маьӀна долуш хилира. И латта карадерзийна гӀалгӀаша XVII бӀешо чекхдолуш — XVIII бӀешо долалуш. И. А. Гюльденштедта дийцарехь, Соьлжа а, ГӀалми а хин йистошца дуккха а гӀалгӀайн йарташ хилла. Ангушт хилла «Бакххий гӀалгӀайн» кӀоштан йукъ. «Баккхий гӀалгӀашна» тӀера дӀатарбеллачара кхоьллира керла колони «Жима гӀалгӀай», цуьнан йукъ йара Шолхи йуьрт^[103]. ТӀаьхьо гӀалгӀай дӀатарло Несаран тогӀи чохь.

1781 шарахь Несара-хи Соьлжех кхетачохь Ангуштера бевллачара йиллира Несара йурт. Оьрсийн эскаран квартирмейстеро Л. Штедера оцу шаррахь дӀайазйо цу махкахь гӀалгӀайн гӀарул^[104]. Иштта, 1781 шарахь Несаран тогӀе тергоне оьцу гӀалгӀайша^[105].

1784 шеран майхь Гуьржийчуьра тешаме некъаш эшарна гӀалгӀайн йуьрт Зовр-Кевнехь гӀап йуьйгӀира БуритӀе^{[106][107][108][109]}.

ГӀалгӀаша дакъалецира Кавказан тӀамехь Российн агӀора а, имам Шемалан агӀора а^[110]. Цхьана хенахь лаьттира Шемалан исламан пачхьалкхан шиъ вилайат — Аьрштин а, Галашкин^[111] а.

1858 шеран майхь-июнехь ГӀалгӀайчохь иккхира Несарин гӀаттам. Цуьнан бахьна хилира Кавказан тӀеман Ӏедалан сацам, цуьнца гӀалгӀайн кегийра кӀотарийн меттана йаккхий нах беха меттигаш кхолла гӀертара^[112] ГӀаттам охьатаӀийра^[112].

1860 шарахь Къилбаседа Кавказан тӀеман урхалла дӀайаьккхина, императоран Александр II омарца Къилбаседа Кавказан малхбален декъехь кхоьллира Теркан область, цунна йукъа йахара Нохчийн, Ичкерин, ГӀалгӀайн, Ломанан гуонаш.

1871 шарахь ГӀалгӀайн гуо дӀатуьйхира ХӀирийчух, царех бира БуритӀера гуо.

1888 шарахь йукъайаьккхира тӀеман-гӀазакхийн урхалла, ГӀалгӀайчоьнан мохк йукъабахара Соьлжин гӀазакхийн декъан. 1909 шеран 10 июлехь кхоьллира Несаран гуо, цуьнан хьаькамаш бара БуритӀехь^[33].

Россехь Октябран социалистийн революци хиллачул тӀаьхьа, 1917 шеран ноябрехь кхайкхийра маьрша Ламанан республика, цуо цхьаьнатуьйхира Къилбаседа Кавказан дукха къаьмнаш.

БуритӀехь гуьржийн ишколан гӀишло чохь 5-гӀа мартехь хоржу ГӀагӀайчоьнан кхочушдаран комитет.

Инарла Деникинан эскарша ДегӀастана схьайаьккхинчул тӀаьхьа, Ламанан республикин правительствос шеш дӀасахецар кхайкхийна кхелхира Тиблиси. Ламанан республика дӀаелира.

Пятигорскехь хилла Теркан къаьмнийн II-гӀа гуламо (1918 шеран 1—18 март) къобал дира советийн Ӏедал, кхоьллира Теркан советийн республика РСФСР йукъахь^[113] (июлера декабрь кхаччалц Теркан советийн республика Къилбаседа-Кавказан Советийн Республикин йукъахь йара). Цуьнан йара шен Конституци а, лакхара меженаш а — Теркан халкъан кхеташо а, ХККх а.

1919 шеран февралера 1920 шеран март кхаччалц аренан ГӀалгӀайчоь дӀалаьцна йара инарла А. И. Деникинан Российн Къилбан ТӀеман ницкъаша^[114]. 1920 шеран мартехь ГӀалгӀайчуьра советийн Ӏедал меттахӀоттийра.

Советийн Ӏедал хӀоттийначул тӀаьхьа, 1920 шеран мартехь, Теркан область дӀасахийцира, ткъа Нохчийн (Ичкерица цхьаьнатоьхна) а, ГӀалгӀайн (Ламананчуьнца цхьаьнатоьхна) а гуонаш хилира шеш болу мехкан кхолламаш.

1920 шеран 17 ноябрехь кхайкхийра Ламанан ССР, цунах 1921 шеран 20 январан ВЦИК декретаца тӀаьхьа йира Ломанан АССР. Цунна йукъа йахара ГӀалгӀайчоь а, Нохчийчоь а, Кхарачой-Чергазийчоь а, ГӀебартойн-Балкхаройчоь а, Къилбаседа ХӀирийчоь а.

1924 шеран 7 ноябрехь ВЦИК декретца Ламанан АССР дӀайаьккхира, иза бахьнехь кхоьллира ГӀалгӀайн АО РСФСР йукъахь.

1934 шеран 15 январехь кхоьллира Нохч-ГӀалгӀайн автономин область, 1936 шеран 5 декабрехь цунах йира Нохч-ГӀалгӀайн АССР.

1942 шеран август чекхболуш вермахтан эскарш вышли Йеха-ГӀала, Мазалк, Ишоре асан тӀе кхаьчна^[115]. 1—28 сентябрехь советийн эскарш дӀайаьхьира Мазалкан-Маьлхбикан дуьхьалонан операци. ТӀаьххьаре немцойн баьччаллин планаш йохийра — немцойн аьтту ца белира Чоьхьара Кавказе дехьа а бевлла Кавказан регион ССРС дӀахадо.

Депортацин планаш — Операци Чечевица — кечйан йолийра 1943 шо чекхдолуш дуьйна, цу хенахь йуьхьанца кховдийра махкахбаьхнарш дӀатарбан Сибрех — Новосибирскан а, Омскан а областаш, кхин а Красноярскан мохк а, Ламанан Алтай. Цул тӀаьхьа Кхазакхстане а, Юккъера Ази а махкахбаха сацам бира^[116].

1944 шеран 29 январехь ЧГӀХК коьрто Лаврентий Берийс чӀагӀйира «Нохчий а, гӀалгӀай а арабахаран низаман инструкци».

Арабаха болийра 1944 шеран 23 февралехь. Хьалхара дийнахь-бусий йарташкара араваьккхира 333 739 стаг, царех шалонашна тӀебоьттира 176 950 стаг.

1944 шеран 7 мартехь автономи хӀаллака йинера. ГӀалгӀайчоьнан доккхаха долу дакъа (Гуьржийн ССР-н кхаьчна Пригородни кӀошт йоцург) йукъайахара Къилбаседа-ХӀирийн АССР-н Несаран кӀошт аьлла.

1956 шеран 16 июлехь ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман омарца дӀабехира Ӏар-дахаран бехкамаш арабаьхначарна, цӀа берза бакъо а йелира^[117].

1957 шеран 9 январехь ССРС а, РСФСР а Лакхара Кхеташонийн Президиумаш дехира омараш арадаьхна къаьмнийн автономеш меттахӀотторех, царна йукъахь, нохчий а, гӀалгӀай а бара.

Арабаьхна бахархой йухаберзарца Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийра.

1991 шеран 30 ноябрехь хилира дерриг халкъан гӀалгӀайн референдум, хаттар дара РСФСР йукъахь ГӀалгӀайн Республика меттахӀоттор. Референдуман комиссин хаамашца, уьш МХГӀ зорба туьйхира, 92 эзар стагах (70 % баккхийра ГӀалгӀайчоьнан бахархоша) лаамца кхаж тесира шайн республика кхолла, иза 97,4 % хилира референдумехь дакъалаьцчеран^[118]. 1992 шеран 4 июнехь РФ Лакхара Кхеташоно тӀеийцира «Российн Федерацин йукъахь ГӀалгӀайн Республика кхолларх» закон^[119]. Республика кхоллар чӀагӀдан чуйелира Российн Федерацин халкъан депутатийн гуламе^[120]. 1992 шеран 10 декабрехь гуламо чӀагӀдира ГӀалгӀайн Республика кхоллар^[121], хийцам бира 1978 шеран Российн Федерацин Конституцина, Нохч-ГӀалгӀайчоь официалан йийкъира ГӀалгӀайн Республикина а, Нохчийн республикина а^[122]. И закон зорба туьйхира 1992 шеран 29 декабрехь «Российн газетан» тӀаьхь^[123], леладаьлла 1993 шеран 9 январехь, 10 де даьлча газета тӀе зорба тоьхна^[124]. 1993 шеран 25 декабрехь лелайелира дерриг халкъо кхаж тесна Российн Федерацин конституци, цуо чӀагӀдира ГӀалгӀайн Республика хилар.

Махкахбаьхначара цӀа берзарца тӀедожадора шайн Пригородни кӀошт схьайалар.

1991-чу шеран 26-чу апрелехь РСФСР-н Лакхарчу Кхеташоно тӀеийцира «Къаьмнашна реабилитаци йарах лаьцна» цӀе йолу закон, цуо билгалдаьккхира, кхечу хӀуманашца цхьаьна, гӀалгӀайн мехкаца реабилитаци йар.

1992 шеран гурахь мохк къийсарца иккхира герзашца долу дов. ЖамӀехь доза ца хийцаделира, ткъа берриг аьлча санна Къилбаседа ХӀирийчоьнан гӀалгӀайн бахархой (35 эзар сов стаг) дийзира кхалха керла кхоьллина ГӀалгӀайн Республике.

2002 шеран сентябрехь Гуржийчоьнан махкара ГӀалгӀайчу йахара Гелаев Русланан тӀемлойн тобанаш 300 сов стаг, уьш тӀом бан болабелира 19-гӀа мотокхийсархойн дивизин 58-гӀа эскаран дакъошца; тӀаьхьо уьш йекъайелира кегийра тобанашка, тӀаккха къайлайевлира Нохчийчоьнан махкахь.

2018-чу шеран гурахь массашкахь нах реза ца хилар дӀадоладелира ГӀалгӀайчохь, регионашна йукъара доза билгалдаккхаран хьокъехь бинчу Бартана дуьхьал, ГӀалгӀайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека а, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а 2018 шеран 26 сентябрехь, иштта ГӀалгӀайчоьнан Халкъан Гуламан депутаташа иза тӀечӀагӀйарна дуьхьал. Мехкан хаттаран бакъдерш теллинчул тӀаьхьа, Российн Федерацин Конституцин кхело тӀечӀагӀбира карарчу хенахь болу барт, цуо провокаци йира керла массийн сийсарш доладелира.

ГӀалгӀайчохь 122 нах беха меттиг йу, царна йукъахь 5 республикин маьӀна долу гӀала йу.

5000 сов стаг нах беха меттигаш.

Конституци — ГӀалгӀай Республикин коьрта закон ду. ТӀеэцна массо а харжамийн бакъонца 1994 шеран 27 февралехь.^[118]. Йуьхьанца иза 114 йаззамах лаьтташ йара. ГӀалгӀайчоьнан Конституцин башхаллех цхьаъ ду хӀетахь пачхьалкхан массо а регионийн конституцех иза цхьаъ бен ца хилар дерриге а халкъо, вуьшта аьлча, референдумца тӀеэцнарг^[118].

Лакхара даржера Республикин стаг ву куьйгалхо, иза хоржу Республика ГӀалгӀайчоьнан халкъан гуламан депутаташа 5 шарна^[157].

Республика ГӀалгӀайчоьнан халкъан гулам — ГӀалгӀайчоьнан законашкхолларан меже (парламент), иза лаьтта 21 депутатах. Хоржу йукъара кхаж тасарца. Халкъан гуламан куйгалхо ву Халкъан гуламан председатель.

Конституцица а догӀуш, ГӀалгӀайчоьнан Халкъан Гуламна жоьпалла ду:

1. ГӀалгӀайн Республикин законаш тӀеэцар;
2. ХӀокху Конституцин хьалхара дакъа доцург, ГӀалгӀайчоьнан Конституци хийцар;
3. Меттигерчу Ӏедалан меженашна харжамаш дӀабахьаран кеп хӀоттор а, цуьнан Ӏедалан дозанехь меттигерчу Ӏедалан меженийн белхан низам къастор а;
4. ГӀалгӀайн Республикин административан-мехкан дӀахӀоттам а, иза хийцаран раж а хӀоттор;
5. Республикин бюджет а, иза кхочушйарх лаьцна чот тӀечӀагӀйар;
6. ГӀалгӀайн Республика социалан-экономикин программаш чӀагӀйар;
7. ГӀалгӀайн Республикин Правительствон Председатель хӀотто ГӀР-н Куьйгалхочунна резахилар;
8. ГӀалгӀайн Республика Конституционни Кхела председатель а, гӀовс а, суьдхой а хӀиттор;
9. ГӀалгӀайчоьнан Лакхарчу Кхелан а, ГӀалгӀайчоьнан Арбитражан Кхелан а, кӀоштан суьдан а председательийн, гӀовсийн, суьдхойн даржашка хӀитторан кандидатийн координаци йар;
10. ГӀалгӀайчоьнан берташ бар а, уьш дӀабахар а, иштта ГӀалгӀайчоьнан доза хийцаран хьокъехь бина барт а тӀечӀагӀбар;
11. ГӀалгӀайн Республикин Куьйгалхочун а, ГӀалгӀайчоьнан Халкъан Гуламан депутаташ а харжаран де билгалдаккхар;
12. ГӀалгӀайн Республикин Харжамийн комиссин декъашхойх ах декъашхой хӀиттор;
13. ГӀалгӀайн Республикин референдум хӀоттор, республикин конституцин законо билгалдаьхначу гӀуллакхашкахь а, кепехь а;
14. Федералан низамо Российн Федерацин хӀоттаман субъектийн компетенцина йукъадогӀу налогаш а, йал а хӀоттор, иштта уьш гулйаран кеп а хӀоттор;
15. ГӀалгӀайн Республикин бюджетал арахьара а, валютан а фондаш кхолларан а, болх баран а низам хӀоттор, оцу фондашкара ахча дайаран чоташ къобалъяр;
16. ГӀалгӀайнн Республикин бахамна урхалла даран а, цуьнца болх баран а низам хӀоттор;
17. ГӀалгӀайн Республикин федералан законаша а, Конституцица а билгалъяьхна кхийолу бакъонаш кхочушйар.

Пачхьалкхан Ӏедалан уггар лакхара кхочушдаран меже йу ГӀалгӀайчоьнан Правительство. Правительствон коьртехь ву ГӀалгӀайчоьнан Правительствон председатель, иза хӀоттаво ГӀалгӀайчоьнан Куьйгалхочо, ГӀалгӀайчоьнан Халкъан Гуламан реза хиларца. ГӀалгӀай Республика Правительство лаьтта председателах а, цуьнан гӀовсах а, ГӀалгӀай Республикин министрех а^[158].

Республика ГӀалгӀайчоьнан правительство^[158]:

1. Кхочушдо, шен бакъонан дозанехь, ГӀалгӀайчоьнан кхочушдаран меженашна урхалла дар.
2. ГӀалгӀайн Республика социалан-экономикин а, къоман-оьздангаллин а кхиаран программаш хӀиттайо а, кхочуш а йо.
3. Республикин бюджет хӀоттайо, кхочушйо.
4. ГӀалгӀайчоьнан массо а агӀор социалан-экономикин кхиаран гӀуллакхаш кхочушдо, финансаш, Ӏилма, дешар, могашалла Ӏалашъяр, социалан Ӏалашдар.
5. Адамийн а, гражданийн а бакъонаш а, маршонаш а кхочушйарехь, ларйарехь, йукъараллин къепе ларйарехь а, зуламашца къийсам латторехь а низамца догӀуш долу гӀуллакхаш до.
6. ГӀалгӀай Республикан бахамах а, иштта ГӀалгӀайчоьнан куьйгалле дӀабеллачу федералан бахамах а урхалла до, цуьнан доладо.
7. Федералан кхочушдаран меженашца барт бо юрисдикцин а, бакъонийн а меттигаш къасторан хьокъехь, ткъа иштта шен бакъонийн цхьа дакъа кхочушдар вовшашна дӀадаларан хьокъехь барт бо.
8. Кхочушдо ГӀалгӀайн Республикин Конституцино а, законаша а, Россин Федерацин Конституцин 78-чу йаззамехь билгалйаьхначу федералан кхочушдаран меженашца бинчу берташа билгалйаьхна кхин йолу бакъонаш.

ГӀалгӀайн Республикехь йу ГӀалгӀайчоьнан Конституцин кхел, ГӀалгӀайчоьнан Лакхара кхел, ГӀалгӀайчоьнан Арбитражни кхел, кӀоштан кхелаш а, маслаӀатан суьдхой а.

Къилбаседа ХӀирийчоьнна а, ГӀалгӀайчоьнна а йукъахь мехкан къийсам бу — ГӀалгӀайчоьно къуьйсу Пригородни кӀоштан малхбален историн дакъа, БуритӀе гӀалин аьтту бердан дакъа, Мазалкан кӀоштан дакъа, «Кескеман сеничура» йа «Мазалкан сеничура»^[162][163] — готта лаьттан аса, ГӀалгӀачоьнан ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан йукъахь гӀалгӀайн йуьрт Кескем лаьтташ йолу.

ГӀалгӀайчоьнан Конституцин 11-гӀа йаззамо билгалдоккху, пачхьалкхан уггаре коьрта декхар ду «политикин гӀирсашца низамехь доцуш ГӀалгӀайчуьра схьайаьккхина территори йухайерзор а, ГӀалгӀайчоьнан Республикин территорин цхьаалла ларйар а»^[164].

ГӀалгӀайчоьнан доза ду Гуьржийчоьнца 45 км гергга деха. Иза дӀадоьду Коьрта Кавказан дукъца, республикин ЖӀайрахьан кӀошт къилбаседbн дозанца. Оцу дозанан чӀожехь йу уггар баккхийчу гӀалгӀайн доьзалийн-тайпийн дайн йарташ: БарахоевгӀеран, БаркинхоевгӀеран, ГелатхоевгӀеран, ЕвлоевгӀеран, КартоевгӀеран, КоккурхоевгӀеран, ОздоевгӀеран, ХамхоевгӀеран, ХолухоевгӀеран, ЦороевгӀеран, ШанхоевгӀеран, иштта кхиберш а^{[К. 2]}.

Байракх йан йолийра 1994-чу шеран январь баттахь, республика кхоьллина ши шо даьлча. Иза чӀагӀйира 1994 шеран 15 июнехь, 1999 шарахь байракх мелла а хийцира. Байракхан автор ву йаздархо, профессор, академик, фольклорист, Ахриевн цӀарах Ӏилма-талламан институтан директор Дахкилгов ИбрахӀим Ӏабдурахьманан воӀ^[168]:

"1-ра йаззам. ГӀалгӀайн Республикин Пачхьалкхан байракх — нийса агӀонан кӀайн кӀади ду, йуккъехь маьлха билгало йолуш, гонан цӀен контур кепехь, цу тӀера дӀасайаьржина кхо зӀаьнар, хӀораннан чаккхе чекхйаьлла йоцучу гонан контурца. Байракхан шуьйраллин нисдалар цуьнан йохаллица ду 2:3." Байракхан лакхарчу а, лахарчу а декъийн йерриге а йохаллехь баьццара ши сиз ду, хӀора а байракхан шуьйраллин доьалгӀа дакъа ду. Маьлхан билгалонан чоьхьарчу гонан радиус байракхан шуьйраллин йалхалгӀа дакъа ду. Маьлхан билгалонан зӀаьнарш чекхдовлуш чекх ца даьллачу гонан радиус байракхан шуьйраллин ткъе пхоьалгӀа дакъа ду. Маьлхан билгалонан го кхуллуш йолчу асанан шуьйралла байракхан шуьйраллин ялхалгӀа дакъа ду. Маьлхан билгалонан зӀаьнарийн асанан шуьйралла байракхан шуьйраллин ткъе итт дакъа ду. Маьлхан билгалонан цхьа зӀаьнар байракхан йохаллица дуьстича вертикалан лаьтта, иза лаьтта ГӀалгӀайчоьнан Пачхьалкхан Байракхан лакхахь. ЗӀаьнарш чекхдовлуш чекх ца даьллачу гонан лакхара меттигна а, малхан билгалонан арахьарчу гонна а йукъахь йолу геналла байракхан шуьйраллин иссалгӀа дакъа ду. ЗӀаьнарш цхьабосса лаьтта Маьлхан билгалонан ерриг гонах, сахьтан агӀонна дуьхьал дӀахьош йу».

ТӀеэцна Республикин Халкъан Гуламо 1994 шеран 26 августехь. Республика ГӀалгӀайчоьнан Пачхьалкхан хӀостах лаьцначу Законаца^[169]:

"ГӀалгӀайчоьнан Пачхьалкхан герб йу йуккъехь дӀасадаржийна тӀемаш долу аьрзу а йолуш, сийлаллин а, доьналлин а, хьекъалан а, тешаме хиларан а сийлалла йолу го. Эмблеман йуккъехь, вертикалан асаца, Кавказан лаьмнийн фонехь лаьтта Овлуран тӀеман бӀов, шира а, къона а ГӀалгӀайчоьнан сийлалла йолуш. Овлуран бӀовна аьтту агӀор бу Маьт лам, ткъа аьтту агӀор бу Башлам. Лаьмнашна а, бӀевна а тӀехула шен зенитехь Маьлхан ахго бу, цунах нийса ворхӀ зӀаьнарш охьахьаьвза. Жимачу гонан лахарчу декъехь ю Маьлхан билгало, Маьлхан а, Лаьттан а даима лелар, массо а долчу хӀуманан вовшашца зӀе хилар а, чаккхе йоцуш хилар а гойтуш. Маьлхан билгалонан Ӏодан зӀаьнарш сахьтан агӀонна дуьхьал йерзайо. Боккхачу а, жимачу а гонашна йуккъехь йоза ду: лакхахь — «Республика Ингушетия», бухахь — «ГӀалгӀай мохк». ГӀалгӀайчоьнан Пачхьалкхан хӀост пхеа басахь кхочушйина йу: кӀайн, сийна, баьццара, цӀен, дашо, Ӏаьржа. КӀайн бос гойту ГӀалгӀайчоьнан халкъана билгалйолу ойланаш а, амалш а цӀеналла; айсийна бос стигалан, космосан билгало йу; баьццара басо гойту Ӏалам, ГӀалгӀайчоьнан лаьттан алссамалла, беркаталла, иштта бусалба динан билгало йу; цӀен — бӀешерашкахь гӀалгӀайн халкъо дийна дисархьама латтийначу къийсаман сийлалла йу; шарло – адамна а, Ӏаламна а са луш долу Маьлхан бос».

ГӀалгӀайчоьнан хӀост чӀагӀдира 1993-чу шарахь, мукъаман автор ву Р. М. Зангиев. Оцу хӀостан дешнийн автор ву гӀалгӀайн поэт Цуров Рамзан. Цул тӀаьхьа, 2005-чу шарахь чӀагӀдира ГӀалгӀайчоьнан керла хӀост^[170]. В 2010 г. был официально возвращён вариант гимна 1993 г^[171].

ГӀалгӀайчохь дукха сийлаллаш йу: цхьа дакъа лаьтта аренехь, важа дакъа — Ломанан ГӀалгӀайчохь. Республикин махкахь кхуллу туристийн маршруташ кӀоргера йовзархьама регионан оьздангалла а, истори а^[172].

Республикехь уггаре а йоккха мемориалан комплекс йу Иэсан а, сийлаттин мемориал, Несарахь лаьтташ йолу, ГӀалгӀайчоьнан исторехь уггаре а мехала дагалецамечу даташна, бохамечу а, сийлахьчу а хиламашна лерина йолу. Мемориалан комплекс чолхе а, барт болуш а архитектуран а, Ӏаламан а цхьаьнакхетар ду. Комплексан хӀолламаша а, композицеша а гойту историн хиламаш, гойту гӀалгӀайн пачхьалкхалла кхоллайяларехь а, кхиарехь а доккха дакъа лаьцна болу билгалбевлла нах. Цо иштта кхетам ло ГӀалгӀайчоьнан историн коьртачу муьрех: Российх дӀакхетарна тӀера таханлерачу дийне кхаччалц.

Дагалецаман а, сийлаллин а мемориалан долу дакъа ду, цуьнан ансамблан таж дӀа а лоцуш, кхин цхьа хӀоллам бу, репрессийн зе хиллачарна мемориалан комплекс. Иза кхоьллина кхин а хьалха, 1997-чу шеран февраль баттахь, гайтаман бух тӀехь материалаш (суьрташ, документаш) Вайнах махкахбахарх а 1944 шарахь, ХӀирийн-гӀалгӀайн дов 1992 шарахь. Комплекс йина ю исс гӀалгӀайн бӀевнан кепехь, цхьаьна а тоьхна, цига хьарчийначу Ӏиттало тело гойту, махкахдаьккхинчу исс халкъан сийлалла^[173]. Мемориал чуйаьккхина Российн исбаьхьаллин академин реестре^[174].

• ТкъобӀа-Йерда (гӀалгӀ. Ткъобӏа–Ерды) — Российн Федерацин мехкара ширачех йерда, архитектурин хӀоллам, коллабелла VIII—IX бӀешерашкахь. Ресраврацин проектан авторан Л. А. Химсашвилин хетарехь гӀишлоно вайн зама тӀекхачале масийттоза шен куц хийцуна, вайга кхаьчнарг XIV—XVI бӀешеран куц ду^[175].

йердан терхьаш а, нартоллаш а хазйина йу тайп-тайпана кепашца — зӀарашца, гуьржийн архитектурехь шуьйра лелош долу бустаман тайпанашца. Йердан дуккха а билгалонаш йу (масала, чоьхьара, мӀаьргонан нартолашца декъадалар, малхбален пенан барельеф тӀулгаца йина, кхин а) лаьмнин ГӀалгӀайчоьнан динан гӀишлошна тайпана. Йердан тхов хьалха фронтонца бара, иза лаьттара шиферан сланецах а, масех тӀулган экъанах а^[175]. Ламанан ГӀалгӀайчохь иштта кепара уггаре йоккха гӀишло хилла, ТкъобӀа-Йерда йу гӀалгӀайн а, Гуьржийн а архитектурин иэдар^[175]. Йерда йехачу хенахь хилла коьрта культан гӀишло ламанан ГӀалгӀайчоьнан, цуьнан синмехаллин а, оьздангаллин а йукъ^[176]

• Борга-Кашан зийарат (гӀалгӀ. Боргӏа-Кас) — ГӀалгӀайчохь уггаре а хьалха бисина бусулба нехан хӀолламех цхьаъ. БоргӀа-Кашан зийарат ду федералан маьӀна долу историн а, оьздангаллин а хӀоллам бу, пачхьалкхан Ӏуналлехь а бу. Иза лаьтта Плиево юьртан къилба-малхбузан йистехь, Соьлжа хин аьрру бердаца, Соьлжин дукъан генна гу тӀехь (хӀордан тӀегӀанал 652 м лакхахь), ГӀалгӀайчохь бевзаш болу Шейх лам тӀахь. Арахьара зийарат нийса къуб ю, ахкхоченан нартол йолуш. Цуьнан нартолан кепара чувола меттиг йу^[177].
• Маьтцели маьлхан каш - Маьт-лам тӀехь лаьттачу кхаа кудьтан гӀишлонех цхьаъ йу. Цуьнан нийса агӀонан бух а, гӀулчаш йолу фронтонан тхов а бу, агӀонашца ши аркан чувола меттиг а йолуш.
• Вовнушка йуьрт — XVI—XVII бӀешерашкара бӀевнийн гӀишло, Жайрахь-Ӏаьсан пачхьалкхан историн-архитектурин а, Ӏаламан а музей-заповедникан йукъайогӀуш йолу конструкцин комплекс.
• Мецхал поселок — Маьт-ломан генаа тӀехь лаьтта бӀов кепара конструкцин комплекс. И бӀевнийн комплекс йара йуккъера бӀешерийн чаккхенехь Жайрахь-Мецхалан ламанан гӀалгӀайн йукъараллин административан а, оьздангаллин-экономикин а центр.
• Аьрзу йурт — Аьрзу масех бӀе Ӏер-дахаран а, тӀеман а бӀевнаш йу, тӀулгех йина, нийссачу меттиг тӀехь дӀахӀиттийна. ТӀеман бӀевнаш 25-30 метр локхалла йолуш йу, когашкахь пенийн шоралла 6 метре кхаччалц йолуш.

ГӀалгӀайчонан сийлаллаш

Аьрзу эвлан тӀеман бӀевнаш.		Ӏарамхин тогӀенехь Лаьжгие эвлан тӀехулара бӀевнаш.		ТӀаргим эвла.		ГӀап-гӀала Вовнушка.

• Жайрахь-Ӏаьссан пачхьалкхан историн-архитектурин-Ӏаламан музей-заповедник йукъайогӀу лаьмнин меттиг а, иштта Ӏаламан хӀолламаш а, масала, ТӀаргим тогӀи, Ӏарамхи а, Ӏасс хин а чӀожаш.
• Аьрзу — Жайрахьан кӀоштара заповедник. Кхоьллина 2000 шеран 21 декабрехь. Лаьтта Йоккха Кавказ къилбаседин басехь, Жайрахь-Ӏаьсан майданахь а, къилбседехьа луларчу Тархий дукъан а. Майда: 5 970 га^[178].

• «ГӀалгӀайн» заказник — лаьтта ГӀалгӀайчоьнан Соьлжин а, ЖӀайрахьан кӀошташкахь. Коьрта Ӏалашйаран объект ю: зубр, бож, нал, ло, безоаран бож. Заказникан махкахь кхин а Ӏалашдо историн а, шира оьздангаллин а хӀолламаш. Заказникан майда 70 000 га йу^[179].

• Пачхьалкхан драмин И. М. Базоркинан цӀарах театр^[180]
• Пачхьалкхан оьрсийн музыкин-драмин театр «Нийсархо»
• ГӀалгӀайн къоначу хьажархойн театр^[181]

• ГӀалгӀайн пачхьалкхан Т.Х. Мальсаговн цӀарах мохкбовзаран музей
• Маьлхбикан тӀеман а, къинхьегаман а сийлаллин музей
• Репрессеш лайначарна лерина мемориалан комплекс
• С. Орджоникидзен музей-петар
• ГӀ.С.Ахриевн мемориалан цӀа-музей
• Турпалхочун Шериповн цӀа-музей
• Несара гӀалин тӀеман а, къинхьегаман а сийлаллин музей^[182]

ГӀалгӀайн меттан йоза кхолладелла Оьрсийчохь Октябран революци хиллачул тӀаьхьа (хьалха Ӏаьрбийн, тӀаккха латин, тӀаьххьара а, кириллицин бух тӀехь, иза лелаш йу таханлерчу дийне кхаччалц). ТӀекхуьуш йолу гӀалгӀайн литературех Советийн литературин дакъа хилира. Дуьххьарлера кхоллараллаш кхетош-кхиоран Ӏалашо йолуш йара. Дуьххьара гӀалгӀайн йаздархойх цхьаъ вара Ахриев Чакх. Цул тӀаьхьа гучуйовла йолайелира проза жанрехь йолу кхоллараллаш (масала, Х. Осмиевн очеркаш («Дай а, кӀентий а»), Базоркин Идрисан «Боданера серлонга» а, «Дакъазаалла» а дийцарш, и. дӀ. кх. а), пьесанаш («ЧӀир» Мальсагов Заурбекан). Оцу муьрехь оьрсийн маттара кхоллараллаш гӀалгӀайн матте дахар а алсамделира. ГӀалгӀайн литература шен лакхене кхаьчна 1930-гӀа шерашкахь, цу тайпана драмин Мальсагов Орцхон а, Дошлукон а кхоллараллаш «КӀелхьардовлар» пьеса, Хь.-Б. Муталиевн «Оьздэскархой», Д. Д. Мальсаговн историн поэма «Ӏарамхи», Хь.-Б. Муталиевн «Керла хьеший». Оцу шерашкахь гучубевлира зударийн йаздархой а, царна йукъахь йара мехкарийн иллеш кхочушдеш йолу Мальсагова Фатима а. 1930-гӀа шераш чекхдовлуш, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабалале масех шо хьалха даймахках а, винчу Ӏаламах а лаьцна поэзи халкъан жанр хилла дӀахӀоьттира. ГӀалгӀайн литература кхиар йукъах а даьккхина, йеххачу хенахь сецна 1944 шарахь гӀалгӀай арабаьхначу хенахь. Цхьадолу дендар дола ца делира Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа бен, 1957 шарахь^[183].

ГӀалгӀайн музыкин фольклоран жанраш кхаа тайпане декъало: йозуш йоцу ладугӏа йиш, ХелхаршӀхелхаран, леларан, беренан йиш. Илли — ламастан вокалан жанрех цхьаъ йу, турпалаллин, эпосан, тӀеман теманашна тӀехь иллийн цхьацца эшарш гойтуш. Илли кхочушдечух илланча, иллиалархо олу. Дукха хьолахь илли цхьана музыкин гӀирсан аккомпанементца олу (дукха хьолахь пондар олучо локху). «Илли», «эшар», «мукъам», «йиш», «аган илли» олу гӀалгӀаша. Ламаста музыкин гӀирсаш – дечиг-пондар (3 мерз болу), (чӀондарг) (3 мерз болу), Кехатан-пондар, вота, зурма, жиргӀа. — Пачхьалкхан бюджетан учреждени «А. Э. Хамхоевн цӀарах филармони»

ГӀалгӀайн Республикин гӀарайевлла хелхаран коллективаш:

• ГӀалгӀайчоь (ансамбль)ӀПачхьалкхан халкъан хелхаран ансамбль "ГӀалгӀайчоь"
• Берийн а, кегийрхойн а хелхаран ансамбль "Соьлжа".
• ГӀалгӀайчоьнан цӀеллаш

ГӀалгӀайн а, нохчийн а уггаре мехала а, коьрта а кхачанан сурсатех цхьаъ ду жижиг. Дукхаха болу кхачанаш кечбо уьстагӀан жижигах, бежан жижигах йа олхазарийн жижигах. Дукхадезаш долу малар чӀогӀа а, довха а чай ду.

Дукха даарш до хьаьжкӀех, кӀалдах, гӀабакхах, хьонканех. Гарнираш дукха хьолехь хастоьмийн, Ӏевнан а йу.

Дукхаха йолчу кхачанан дакъош ду хох, сарамсекх, бурч. Кавказан къаьмнаша санна, гӀалгӀайн кухни чохь лелайо кӀон берамаш а, бецаш а.

Бапиг — дукха хьолехь кӀайниг.

ЧӀогӀа гӀарадаьлла ду кӀалд, картол, гӀабакх чу йоьллина деман даарш (чӀепалгаш, хингалаш), сискал, иза хьалха йуьллу тlо-берамца йа кӀел-даьттица. Иштта гӀарадаьлла ду галнаш жижигца — жижиг-галнаш, уьш ло саьрамсекхан, хьонкин, хохан йа картолан берамца^[184].

• Киностуди «МагӀасфильм»
• Кинокомпани «МагӀас»
• Кхоллараллин цхьанакхетар — «Зокх»
• Театран а, кинон а студи «Барт»

ГӀалгӀайчоь — аграрийн-индустриалан республика^[191]. Мехкан 60 % майдано дӀалоцу йуьртабахаман латташ, царех ах — оханаш.

Экономика — гӀийла кхиина, лакхара дотацин^[125]. Республика ГӀалгӀайчоьнан шен санийн дакъа ду дерриг а15 %. Йуьртабахаман сурсаташ арахецаран чухоамца Россехь 37-гӀа меттигехь йу^[192]. ВРС российн регионийн испискехь ГӀалгӀайчоьно дӀалоцу 85-гӀа меттиг. 2021 шарахь ГӀалгӀайчоь тӀеххьара йара белхазаллин тӀегӀанехь 30,5 % балхахь боцу нах^[193].

ГӀалгӀайн Республикехь Ӏаьржа латта ду, токхе а ду. Кхузахь климат континентан йу. Йуьртабахаман кхиарна Ӏаламан а, климатан а хьелаш дика ду. Йуьртабахаман латтанаш дӀалоцуш ду 60 % мехкан, царех ах гергга лелош долу латтанаш ду^[42].

Коьрта йуьртабахаман культураш йу йалта, маьлхан хӀуш, хасстоьмаш, картолаш. Иштта хаъал кхиъна кемсаш кхиор а, тонка кхиор а. ДӀайийна йу хьаьжкӀаш, кӀа, сула, мукх, шекаран бурак^[194]. Пачхьалкхан экономикин дакъа дакъа 25% а дац, дисинарг кхин долахь хиларан кепаш йу. Республикехь болх беш йу 900 гергга ахархойн фермерийн бахамаш. Йуьртабахаман латтанаш ду 222,2 эзар гектар, цу йукъахь 112,2 эзар гектар лелош долу латтанаш, 2,5 эзар гектар дуккха шерашна дӀадийна ораматаш, докъарш — 9,6 эзар гектар, дежийлаш — 97,9 эзар гектар. Республикехь болх беш йу 115 йоккха а, йуккъера а йуьртабахаман предприятеш^[192].

2008 шарахь ГӀалгӀайчоьно дакъалецира российн агропромышленностан гайтамехь «Дешин гуьйре-2008»^[195].

Даьхнийлелор

Даьхнийлелоран ламаста агӀо — шурин а, жижигшурийн а бежнийлелор ду, кхин а уьстагӀийлелор^[191] а, гезарийлелор.

2021-чу шеран февраль бутт чекхболуш даьхнийн барам бара 68 531 корта (+2,0%), цу йукъахь 35 341 бежана (+5,5%). УьстагӀийн а, гезарийн а терахь дара 285 896 корта (+32,1%), иза доьзна дара и дийнаташ лелочу долахь йолчу хӀусамийн терахь алсамдаларца. ЗӀакарадаьхнийн дара 348 эзар корта (+2,6%).

Февралехь ГӀалгӀайчохь йаьккхира 8 928,9 т шура (11,3 % сов), шура йаккхар алсама даьлла бажа карлабаккхарна (массо а категори бахамашкахь дӀадоху лахара сурсаташ ло даьхний, оьцу лакхара сурсатийн даьхний^[196]).

Латталелор

2020 шеран 10 августехь йалтан культураш хьаькхна 23,5 эзар гектар майданахь (43,6%), йалта гулдина 61,1 эзар тонн, йуккъера йалтан барам 25,9 ц/га (2019 шарахь йуккъера йалта 12,5 ц/га). Ӏаьнан йалта гулдар чекхдаьлла: 8,1 эзар гектар йалта гулдина, 23,2 эзар тонна йалта дӀадаьккхина, йуккъера барамехь 28,7 ц/га (шо хьалха 8,4 эзар тонна сула гулдина 6,1 эз. га тӀера, 14,9 ц/га). Ӏаьнан ялта гулдар чекхдала герга ду: 12,4 эзар гектар латта дӀадаьккхина, йа планан мехах 91,4%, гулдина 33,9 эзар тонна йалта, йуккъера барамехь 27,4 ц/га (шо хьалха 13,0 эз. га тӀера хилира 17,2 эз т кӀа, йалталла хилира 14,2 ц/га). Ӏаьнан рапс гулйеш йу, цунна кхушара билгалйаьккхина 488 гектар (2019-чу шарахь регионехь кхиош йацара рапс). 75 гектар хӀинцале хьаькхна, 82,5 тонн и йалта гулдина, йуккъера барамехь 11,0 ц/га йалта луш^[197].

Бошмашлелор

ЦӀазамаш а, стоьмаш а арахецаран Российн коьрта регионашна йукъайахана ГӀалгӀайчоь.

2022-чу шарахь стоьмийн а, цӀазамийн а культурийн йалта гулдина 64,4 эзар тонн, иза 71,9% лакхара ду 2021-чу шеран тӀегӀанал. Царах гулдина 64,1 эзар тонн Ӏежаш. ООО «Сад-Гигантская Ингушетия» рекордни барамехь Ӏежаш гулдина (58,1 эзар тонна Ӏежаш, 680 ц/га Ӏежаш луш). Цул сов, лаган стоьмаш (туьркаш, баьллаш, хьечаш) 165 тонн барамехь хилла (92,3% алсамдалар). Иштта цӀазамаш гулдина 126 тонн (36,9% алсамдаьлла).

Кхен культураш 2022 шарахь хилла 3 эз. тонн, иза шозза дукха ду 2021 шеран тӀегӀанал (хорбазаш — 2 эз. тонн сов; пастанаш — 1 эз. тонн)^[198].

Республика ГӀалгӀайчоьнан промышленность гӀийла кхиина^[199]. Уггаре кхиина йу мехкдаьттадаккхар («ГӀалгӀайнмаьхкдаьтта»), мехкдаьттахимин, химин промышленность («Химпром»), газтойеш йолу а, металлтодеш а йолу промышленность (байн лаламийн завод «Вилс»)^[194]. 74,6 % сов промышленностан чухоам мехкдаьттапромышленни комплексо ло^[192]. 2003 шарахь мехкдаьтта даьккхина 300 эз. гергга тонн^[200], амма тӀаьхьара шерашкахь мехкдаьтта даккхар охьадоьжна (2009 шеран хаамашца) 50 эз. тонне кхаччалц^[201].

Мехкдаьтта ГӀалгӀайчохь доккхуш ду 1915 шарахь дуьйна^[202].

Республикин промышленностан шолгӀа маьӀна долу отрасль — йуурган — цуьнан база йу меттигера йуьртабахаман сурсаташна тӀаьхь.

Кхин а нисбина трикотажан а, йуургийн а предприятийн.

Кхийолу предприятеш йу - кондитеран фабрика "Росси" (Маьлхбик), зорба завод (Несара), цӀенош деш йолу завод, кибирчиган заводаш (Несара гӀала а, ГӀажарийн йурт а), гӀийла электромоторийн завод (Несара), мебелан фабрика (Сипсо-ГӀала), бепиган завод (Несара)^[192].

ГӀалгӀайчоь — электростанцеш йоцучу шина регионах цхьаъ йу Россехь; иштта, регионехь лелош йу арахьара схьайогӀуш йолу электроэнерги. 2020 шарахь ГӀалгӀайчохь энерги лелийна 827 млн кВт/с, уггаре йоккха дукха йайар 141 МВт^[203][204].

ГӀалгӀайчухула чекхболу Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштан некъан дакъа а, федералан маьӀнийн автомобилан «Ростов-Бакох» некъан дакъа , 40 километр беха^[205]. Автомагистралийн йерриг йохалла 900 км гергга йу, цу йукъахь 651 км силам-бетонан тротуар а, 250 км гравий тротуар а йу. Чоьхьара аэропорт «МагӀас йар а, кхиор а дӀахьош ду. Цигахь телефонан зӀе а, радио а, телевизион а йу^[206].

Республика ГӀалгӀайчоь лахара интеграцин индексаш йолу мохк бу. Регионан инвестицин рейтинг — 3D (лахара потенциал — экстремалан риск). Регионийн инвестицин рейтингехь республика 84-гӀа меттигехь йу Росскхь, 78-гӀа меттигехь инвестицин потенциалца. Уггаре кӀезга инвестицин риск — экологин, уггаре йоккха — финансийн. Уггаре йоккха инвестицин потенциал — инфраструктурин^[207] йу.

1994 шарахь ГӀалгӀайчохь кхоьллира Экономикан аьттонан зона (ЭАЗ), цул тӀаьхьа кхоьллина хьуьнаралла кхиоран центр (ЭДЦ). Иза бахьанехь болх бан йолийра инвестицеш схьаэцаран механизм - ГӀалгӀайчоьнна йелира дуьненахь уггаре а товш йолчу оффшорийн зонех цхьаъ хиларан статус^[208]. ЭАЗ а, ЦРП а болх бечу муьрехь (1994—1999 шерашкахь) льготан хьелашкахь болх беш йара 7000 сов предприяти, йина 100 сов тайп-тайпана объекташ. Российн дуьххьарлера оффшоран центр кхоьллина а, болх беш а йара 30.01.96 № 16-ФЗ йолчу "ГӀалгӀайчоь" дуьненайукъарчу бизнесан йукъан хьокъехь" Федеральни законан буха тӀехь^[208] (2005 шеран 1 январехь дуьйна лелаш дац).

2012-чу шеран 25-чу июлехь ГӀалгӀайчоьнан бизнесан субъектийн бакъонаш а, низаман ойланаш а пачхьалкхо ларйаран гарантеш кхочушйархьама а, цуьнца цхьаьна регионехь инвестицин а, бизнесан а климат кхиоран Ӏалашонца а, Республикин Куьйгалхочун Омарца кхоьллина Республика ГӀалгӀайчоьнан хьуьнарчийн бакъонийн уполномоченни дарж^[209].

• Финансийн чӀогӀалла — хаъал охьайоьжна;
• Экономикин чӀогӀалла — охьайоьжна;
• Социалан чӀогӀаллин рейтинг — охьайоьжна;
• Антикъоьллин чӀогӀаллин комплексан рейтинг — хьалайаьлла^[207].

Россехь уггаре лакхара тӀегӀан белхазалла а, къоьлла а — 55 % сов. Республикера базин хьаштийн гайтамаш — махкахь уггаре лахарчарех, бахархойн барам сиха тӀекхетар бахьнехь а, гӀаланаш кхиина ца хиларна а, Белхан меттигаш цахиларна ГӀалгӀайчохь болх бан таро йац 44 % бахархойн.

ГӀалгӀайчоь дӀатесна буо-бераш доцу, дерриш доьзалашкахь дика дӀатардина йолу цхьаъ бен йоцу регион йу. Кхин а ГӀалгӀайчоь Российн цхьаъ бен йоцу буо-берийн цӀенош а, къеначеран цӀенош доцу субъект йу, гӀалгӀайн йукъараллехь церан хьашт доцун дела^[212].

Российн субъекташна йукъахь ГӀалгӀайчохь уггаре алсама бераш дуьненан тӀедовлу. Бахархошна дарбанан-профилактикин гӀо до республикин 73 дарбанан хьукматашкахь — дарбанан цӀеношкахь, диспансершкахь, поликлиникашкахь, кхин дӀа а. ТӀаьхьарчу заманахь ца тоьу говза белхалой а, медицинин гӀирс а. 2008 шарахь кхайкхийра МагӀасехь Республикин дукха агӀонийн дарбанан цӀа, поликлиникица цхьаьна, Перинаталан центр а йийр йу аьлла^[213].

Республикин ЖӀайрахьан кӀоштахь йу дарбанан-могушаллатойаран комплекс «ЖӀайрахь», цунна чуйогӀу курорт «Ӏармахин маьлхан тогӀе». Комплекс йина 1999 шарахь^[214].

Лакхара

Республикин коьрта лакхара дешаран меттиг — ГӀалгӀайчоьнан пачхьалкхан университет (ГӀалПУ), дӀайиллина 1994 шарахь. ГӀалПУ — Российн университетех уггаре къоначех цхьаъ; цигахь доьшу 10 эзар гергга студенто^[215]. ГӀалПУн исс факультет йу: агроинженерин, медицинин, хьехархойн, физикин-математикин, филологин, финансийн-экономикин, химин-биологин, экономикин, юридически, ткъа кхин а 43 кафедра а йу^[216].

Йуккъера

Бахархой сихха тӀекхетар бахьнехь, ГӀалгӀайчоьнан бахархойн кхоалгӀа дакъа бераш ду. Республикехь болх беш йу 106 ишкол; уьш тоьуш йац, хаало ишколан меттигийн къоьлла, меттигаш ца тоар. Ишколан компьютеризацин пачхьалкхан программица, республике эцна 400 сов компьютер, модернизаци йина 80 ишколан^[217].

Несарехь, Эльдархан-ГӀалахь, Малхабекехь болх беш йу ишкол-лицей, ишколаш-гимназеш, Ламанан кадетийн корпус, гуманитаран-техникин а,медицинин а колледжаш^[217].

• ПКъТРК «ГӀалгӀайчоь» — хьалхара а, цхьаъ бен доцу шайн спутникан телеканал Республика ГӀалгӀайчоьнан;
• ПТРК «ГӀалгӀайчоь» — ЙПТРК филиал Республика ГӀалгӀайчохь;

• ГӀалгӀайн къоман радиостанци «Ангушт». Болх бо 2010 шеран августехь дуьйна 104,0 FM тулгӀенехь. Радио Ангуштан коьрта Ӏалашо — синмехаллин-эхь-бехкан а, къоман-патриоташ кхиор а.
• ГӀалгӀайн къоман радиостанци «ГӀалгӀайчоь». дӀакхайкхош ю 2014 шеран 31 июлехь дуьйна 88,0 FM тулгӀенехь. Йукъатоьхна йаккхийчех йолу радиостанцийн кевнан — «TuneIn»^[en][226].
• Хаамийн-самукъадаккхаран радиостанци «Radio Republic». Самукъадоккху республикин бахархойн 102,4 FM тулгӀенехь.
• РООРИ (RK6QWA) — ГӀалгӀайчоьнан регионан йукъараллин кхолламан радиомарзахойн коллективан йоцатулгӀенан радиостанци^[227].

• Дерриг къоман газет «Серло» (арадолу 1923 шарахь дуьйна);
• Республикин йукъараллин-политикин газет «ГӀалгӀайчоь»;
• КӀоштан йукъараллин-политикин газет «Къинхьегаман байракх»^[228][229];
• КӀоштан йукъараллин-политикин газет «Халкъан дош»^[230];
• ГӀалин йукъараллин-политикин газет «Несаран аз»;
• Журнал «Литературин ГӀалгӀайчоь»;
• Журнал «Стелаӏад».
• Комикс «Саьрмак».
• Комикс «ГIалгIай»

• Республика ГӀалгӀайчоьнан официалан сайт — Ингушетия.ру^[231].
• Республика ГӀалгӀайчоьнан Халкъан Гуламан официалан сайт — parlamentri.ru^[232].
• Республика ГӀалгӀайчоьнан правительствон официалан сайт — pravitelstvori.ru^[233].
• Йаккхийчех интермаша-провайдераш — ЙАЮ «ГӀалгӀайэлектрозӀе» а, КъАЮ «ИТТ».