Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Махьмад-ХитӀе

Махьмад-хитӀе[12] (оьрс. Вознесе́нская[13]) — ГӀалгӀайчоьна Малхабекан кӀоштан йуьрт.

Кхуллу муниципалан кхоллам йуьртан меттиг Махьмад-ХитӀе[14].

Географи

Йуьрт лаьтта Теркан дукъан къилба басехь, 20 км къилбаседа-малхбалехь кӀоштаг йукъан Малхабек гӀалин а, 54 км къилбеседехьа МаӀас гӀалин, республикин коьрта шахьрин (йукъа меттиг йуьстина некъаш тӀехула)[15].

Гергара йарташ: къилба-малхбалехь — Эки-Йурт, къилбехьа — Южни йуьрт, малхбузехьа — Жима Малхабек йуьрт, къилба-малхбузехь — Предгорни йуьрт (тӀаьххьара шиъ — Къилбаседа ХӀирийчоьнан махкахь). Малхбузехь доза ду маьхкдаьттадоккхуш хиллачу декъаца Победица, административан агӀор иза Малхабик гӀалин йукъайоьду. Фактехь Победа дакъа, хилла йу йоккха йуьрт Малхабека-Ламанан маьхкдаьтта доллучу меттиган посёлкашна йукъахь, хӀинца Малхабекан гӀалин гуоннна йукъа йогӀу, Махьмад-ХитӀех кхетта йу — йарташна йукъара доза цхьаьна урам тӀехула долу Цхьа агӀо Махьмад-ХитӀе йу, важа агӀо Победа дакъа ду[16].

Истори

1950-чу шерашкахь Махьмада-ХитӀена гергахь карийна цхьацца хӀуманаш ГӀалгӀайчохь карийначу неолитан(оьр.)нохч. меттигашкара йу. Кхузахь ахкарш деш белхаш бечу хенахь тӀулган диг кепара хӀуманаш карийна. И тайпа гӀирсаш дукхахберш дечиган болх бан лерина хилла аьлла хета. Махьмад-ХитӀе юьртана уллохь карийна хӀуманаш вайн эрал хьалхара V-гӀа эзар шарера ду[17].

ХӀинца йуьрт йолу меттиг Жима ГӀебартан(оьр.)нохч. йукъайоьдуш хилла, хьалха гӀебартойн долара мохк болчу МударовгӀеран фамилин хилла, амма 1820-гӀа шерашна йуьххьехь дуьйна долахь хилла БековичгӀеран-ЧергазийгӀеран[18]: Фёдор Александровичан делла и латта когаметтачарна дала бакъо йолуш А. П. Ермоловн сацамца, и латта дара 100 эз. дестина Жимачу ГӀебартахь (1824 шарахь чӀагӀдина Российн империн министрийн комитетан журналан сацамца[19], цул тӀаьхьа, иза веллачул тӀаьхьа долахь хилла цуьнан жимах волчу вешийн Бекович-Чергазийн Ефим Александровичан. ТӀаьхьарниг, Н. Г. Волковас дийцарехь, 1822 шерал тӀаьхьа Жима ГӀебартахь Махьмад-Йуьрт йиллира, цуьнан бахархой бозуш бацара Жима ГӀебартан фамилех МударовгӀарех а, АхловгӀарех а[18]. Йуьртан бахархойх талламхочо олу теркан гӀумкий бара[20]. Кхин дӀа хоийта, 1840-гӀа шерашкахь Махьмад-Йуьрт дӀайелира, цхьа могӀа лулара йаьрташ санна[18]. Хууш ду, Е. А. Бекович-Чергазийн латтанаш пачхьалкхо схьаоьцуш хилар уьш гӀазакхашна даларна дуьхьа[21].

Йуьртан метта гӀазкхийн гӀала йиллира 1847 шеран 21 июлехь Махьмад-ХитӀе йуьрт хиллачохь (йа уллехь[22]). КӀажа бара, Лакхара-Соьлжин чӀагӀйина асанан[23]. Эвлан цӀарах цӀе йелира Магомет-Юртовски[24]. Цхьацца хаамашца, 1847 шарахь дуьйна лелайора гӀазакхийн цӀе Вознесенски[22].

1858 шарахь гӀала Кавказан асанан гӀазкхийн эскаран 1-ра Соьлжин полкан йукъахь йара[24], иза йара Соьлжин дозан асанан кхаа полках цхьаъ, цхьаьнатохара гӀазкхийн гӀаланаш Соьлжин а, Ӏаьс-хин а йуккъера охьадарехь, га дӀадоьду Мазалкан агӀор (Эльдархан-ГӀала, Обарг-Йурт, Сипсо-ГӀала, Эна-Хишка, Эха-Борзе, Махьмад-ХитӀе, ГӀоьжакъе)[25]. 1860 шарахь дуьйна гӀала Теркан областан ГӀалгӀайн гуонехь йара.

1874 шеран хьолехь Махьмад-ХитӀе Теркан областан БуритӀен гуонан гӀазкхийн гӀала санна сурт хӀоттадора, иза лаьттара Теркан дукъ доккхучехь москохан поштан новкъа тӀаьхь, цигахь дара 220 цӀа а, 1450 вахархо (764 боьрша стаг а, 686 зуда а) а, дукхах берш оьрсий, дин лелорца православин. ГӀалахь лаьттара дозанан гӀазкхийн пост, йара православин килс, гӀалин ишкол, поштан станци. Махьмад-ХитӀе йуьртан гуонахьа карийра маьхкдаьтта — маьхкдаьттан гӀунаш йара гӀалин къилбехьара йистехь а, 4 чаккхарма малхбузехьа а (Старицковн гӀунаш)[26]. ЭСБЕ (1896 шо) хаамашца, Махьмад-ХитӀе йара Теркан областан Соьлжин декъехь, цигахь йара 319 керт а, 2206 вахархо а. ГӀалахь йара килс, ишкол, 5 махлело меттиг, 2 промышленни предприяти. ХӀора кӀирнах базараш йора, кхиина накхаршлелор дара[27].

1914 шеран хаамашца Махьмад-ХитӀе йара Теркан областан Соьлжин декъехь йара; цунна уллехь яра Неделькон, Яковлевн, Чумпаловн, Старицкийн, Заболотняныйн, Холухеевскийн, Баренинан кӀотарш. ГӀалахь йара: Ӏийса пайхамар (Ӏ.с.) сигал вахьаран цӀарах килс, гӀалин урхалла, цхьана классан министрийн ишкол, килсан ишкол, кредитан накъосталла, дахчанан а, экъанан а завод, 3 малар молу меттиг, 16 йохка-эцаран меттиг. ГӀалин чудогӀуш хилла 12 164 дестина латта (царех 8 326 оху латта а, 2 715 хьун а), ткъа иштта 1000 дестина латта гӀалин 12 чаккхама гена лаьтташ. Гонахарчу меттигашкахь мехкадаьтта доккху меттигаш йара, шайна йукъахь «Колхида» компани а, «Нобелан вежарийн мехкадаьтта даккхаран партнералла» а, «Майкоп Шпис» доза тоьхна жоьпаллин йукъаралла а йолуш. Йуьртахь вехаш вара 2899 стаг (1447 боьрша стаг а, 1452 зуда а), дукхахберш оьрсийн православин динехь бара[28].

1926 шеран хьолехь гӀала йара Соьлжин гӀазкхийн гуонан Махьмад-ХитӀен йуьртан кхеташонан йукъ, цунна йукъа кхин а йогӀура маьхкдаьттан промыслаш а, Эки-Йурт а. 1926 шарахь бахархой багарбарца, гӀалахь вехара 3497 стаг (1750 боьрша стаг а, 1747 зуда а), царех оьрсий бара 3326 стаг (95,11 %), гӀазакхий ду шеш элира 2688 стага. Берриг гӀалахь 899 бахам бара[29].

1990 шеран 1 январан хаамашца Махьмад-ХитӀен йуьрткхеташонан йукъ йара гӀала, цу йукъа кхин а йогӀура посёлок Южни а, Заьзиков-Йурт а, йуьрт йиллинера амма бахархой хӀинца а бацара. ГӀалахь вехара 2175 стаг[30].

Бахархой

1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
2011
2016
2021
Къоман хӀоттам

2002 шеран(оьр.)нохч. а, 2010 шеран а йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца[31]:

Багарбаран шо 2002 2010
гӀалгӀай 2647
(41,89 %)		 739
(40,72 %)
нохчий 2512
(39,75 %)		 662
(36,47 %)
туркой 763
(12,07 %)		 337
(18,57 %)
оьрсий 318
(5,03 %)		 46
(2,53 %)
кхин берш 79
(1,25 %)		 31
(1,71 %)
берриш 6319
(100,0 %)		 1815
(100,0 %)

Билгалдахарш

  1. ↑ Глава администрации с.п. Вознесенское. voznesenskoe-r26.gosweb.gosuslugi.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 18 декабрь.
  2. ↑ 1 2 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 17 октябрь. Архивйина 2013 шеран 17 октябрехь
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Оценка численности населения 2010-2013. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 23 август. Архивйина 2014 шеран 23 августехь
  5. ↑ 1 2 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  6. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь
  7. ↑ 1 2 Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 8 август. Архивйина 2016 шеран 8 августехь
  8. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  9. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  10. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  11. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  12. ↑ Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. dosham.wordpress.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 11 декабрь.Архиван копи 2013 шеран 4 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ — М.: Русский язык, 1978. — С. 727.
  13. ↑ Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь: 40 000 слов / Под. ред. Ф. Г. Оздоевой, А. С. Куркиева. — М.: Русский язык, 1980. — 832 с. — С. 830.
  14. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». docs.cntd.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 17 декабрь. Архивйина 2018 шеран 28 январехь
  15. ↑ Согласно сервису Яндекс. Карты. yandex.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 17 декабрь. Архивйина 2018 шеран 24 сентябрехь .
  16. ↑ Малгобекский район. Генеральный план МО «сельское поселение Вознесенское». voznesenskoe-r26.gosweb.gosuslugi.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 17 декабрь.
  17. ↑ Кореневский С. Н. Древнейшее оседлое население на Среднем Тереке. — М., 1993. — С. 16—17.
  18. ↑ 1 2 3 Волкова, 1974, с. 225.
  19. ↑ История народов Северного Кавказа (конец XVIII в. — 1917 г.). Под ред. А. Л. Нарочницкого. — М.: Наука, 1988. — С. 95.
  20. ↑ Волкова, 1974, с. 209.
  21. ↑ Бекович-Черкасский Ефим Александрович. web.archive.org circas.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 17 декабрь.
  22. ↑ 1 2 Мартиросиан, 1928, с. 76.
  23. ↑ Кавказский календарь на 1856 год. — Тифлис: Главное управление Кавказского наместника, 1855. — С. 254. Архиван копи 2021 шеран 9 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  24. ↑ 1 2 Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 г. search.rsl.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 17 декабрь.
  25. ↑ Караулов М. А. Терское казачество в прошлом и настоящем. Пятигорск, 2002. С. 136.
  26. ↑ Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. Н. Зейдлицем. — 1879. — C. 445.
  27. ↑ Магомет-Юртовская // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  28. ↑ Список населённых мест Терской области: по данным к 1-му июля 1914 года. — Владикавказ, 1915. ГПИБ. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 17 декабрь. Архивйина 2019 шеран 12 мартехь
  29. ↑ Поселенные итоги переписи 1926 года по Северо-Кавказскому краю. Ростов-на-Дону. 1929. С. 280. vivaldi.dspl.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 17 декабрь. Архивйина 2021 шеран 20 октябрехь
  30. ↑ Численность наличного населения по сельским населённым пунктам ЧИАССР на 1 января 1990 года // Архивный вестник : Историко-документальный бюллетень / Отв. сост.: М. Х. Ченчиева, А. И. Духаев. — Нальчик: Архивное управление Правительства Чеченской Республики, 2013. — № 1. — С. 119. — ISBN 978-5-905770-24-1. Архивйина 2019  шеран  11 августехь.
  31. ↑ Национальный состав населения Малгобекского района по переписи 2002 года. geo.1sept.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 18 декабрь.

Литература

  • Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века. — М.: Наука, 1974. — 280 с.
  • Мартиросиан Г. К. Нагорная Ингушия. Социально-экономический очерк. — Владикавказ, 1928. — 152 с.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш