Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийцаХаам
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Йуккъера Ачалкхе

Йуккъера Ачалкхе (гӀалгӀ. Баьтамарза-Юрт) — Россин Федерацин ГӀалгӀайчоьнан Малхабекан кӀоштан эвла.

Йукъахь цхьаъ бен йоцуш нах беха меттиг санна, «Йуккъера Ачалкхе» йуьртан меттиг муниципалан кхоллам кхуллу[5][6].

Географи

Эвла йу кӀоштан коьрта гӀала йолчу Малхабекера къилба-малхбале 28 км а, МагӀасера къилбаседа-малхбузе 30 км а (некъахула йолу йукъ)[7], Ачалкхе эркан лаьмнашна йуккъерчу аренгахь йу. Эрк эвлара малхбузехьа доьдуш ду, Лакха Ачалкхе эвлан дехьа долуш, тӀаккха къилбаседа-малхбале Йуккъера Ачалкхе, цул тӀаьхьа Лахара Ачалкхе эвлашкахьа дӀадоьду. Цо Соьлжан-Регӏа хедош, тӀаьхьарчу Ӏалханчуртан чӀоже(оьр.)нохч. арадуьйлу. Йуккъера Ачалкхе эвлара жимма къилбаседа цунна аьтту агӀор Синий Камень цӀе йолу жима эрк тӀекхета. Эвлара малхбалехьа Соьлжан дукъан лакхахула Ӏалханчуртан татол дина. Эвлан майда 37 км² йу[3].

Йуккъера Ачалкхе эвла тӀехь йолу Соьлжан дукъ малхбузера малхбалехьа лахлуш доьду. Эвлана къилбаседа-малхбузехьа Бабало лам бу (818,1 м), малхбалехьа — Албаскина лам (777,9 м) ду. Эвла регионан маьӀна долчу Р-296 Мазалк — Мочкъий-Йурт — БуритӀе автомобилан некъана тӀехь йу.

Уллера нах беха меттигаш: къилбе-малхбузе — Лакха Ачалкхе эвла, къилбаседа-малхбузе — ГӀайрбека-Йурт эвла, къилбаседа-малхбале — Лахара Ачалкхе эвла, къилбе-малхбале — Пхьилинкъоьнгийн-Йурт эвла а, Эльдархан-ГӀала гӀала а[8].

Эвлан йуккъера хӀордан сизал лакхалла 421 м йу[2]. Поштан индекс — 386337[4].

Истори

Цхьаболчу хаамашца, Йуккъера Ачалкхе эвла йиллинарш гӀалгӀайн кокурхой тайпан векалаш бу[9]. Кхечу хаамашца, эвла йиллинарг Бятамарз Чириков ву. Цуьнан цӀарах 1847-чу шарахь дуьйна эвлан «Чириков-Юрт», «Чирикова» йа «Бятамарза-Юрт» цӀе хилла[10]. 1874-чу шарахь эвла («Ачалукъ Средний (Чирикова)») иштта билгалйоккху: «хи долчу, Москох почтан некъана тӀехь», 220 цӀа, 1064 вахархо (562 стаг а, 502 зуда а), гӀалгӀай (бусалба-сунниташ) беха, почтан станци йу[11].

undefined

1925-чу шарахь Йуккъера Ачалкхе эвла ГӀалгӀайн автономин областера Ачалукскийн кӀоштан Средне-Ачалукскийн эвлан советана чуйогӀуш хилла. Эвла Къилбаседан Кавказан мехкана чуйогӀуш хилла. Эвлахь 271 доьзал хилла, 1321 стаг (677 стаг а, 644 зуда а) вехаш хилла. Эвлахь гӀу, цхьа библиотека, ши жима промышленни предприяти (пхьалгӀа а, хьера а), цхьа пачхьалкхан (кооперативан) йалт дӀачуьйху пункт, шин партийн организаци хилла. Эвлахь базар дӀахьош хилла[12].

1936-чу шарахь Йуккъера Ачалкхе Ачалукийн кӀоштан(оьр.)нохч. центр хилла.

1944—1957-чу шерашкахь, нохчий а, гӀалгӀай а махкахбохуш а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР йохайеш а хиллачу хенахь, эвлан Ацалык (Средний Ацалык) цӀе хилла[1]. 1958-чу шарахь оцу нах беха меттиган хьалхара цӀе юхаелла.

1990 шеран 1 январехь Йуккъера Ачалкхе а, Лахара Ачалкхе а Ачалукскийн эвлан советана чуйогӀуш хилла (Лакхара Ачалкхено ша тайпана Лакха Ачалкхен эвлан совет кхолла). Оцу дийнахь Йуккъера Ачалкхехь 2028 вахархо вара[13].

Бахархой

2022-чу шарахь эвлахь 3849 стаг вехаш хилла[3].

Къаьмнийн хӀоттам

2002-чу шеран Йерригроссин бахархой лараран хаамашца[14]:

2010-чу шеран Йерригроссин бахархой лараран хаамашца[15]:

  • гӀалгӀай — 2942 стаг (99,8 %),
  • кхиберш — 7 стаг (0,2 %).

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 В Президиум Верховного Совета РСФСР. Президиум Верховного Совета Северо-Осетинской АССР просит утвердить его постановление о переименовании населённых пунктов в новых районах, вошедших в состав Северо-Осетинской АССР… www.ingusheti.ge. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 28 март. Архивйина 2022 шеран 28 мартехь (см. документ № 99)
  2. ↑ 1 2 Определение высоты местности и профиля высот по маршруту. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 18 июнь. Архивйина 2020 шеран 6 июлехь
  3. ↑ 1 2 3 Патиев, 2023, с. 62.
  4. ↑ 1 2 Коды ОКАТО, ОКТМО, почтовые индексы. Село Средние Ачалуки, Малгобекский район. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 6 март. Архивйина 2013 шеран 18 октябрехь
  5. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». ТӀекхочу дата: 2018 шеран 27 февраль. Архивйина 2018 шеран 28 январехь
  6. ↑ Закон РИ от 17 декабря 2009 года № 62-РЗ «О внесении изменений в Закон Республики Ингушетия „Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа“». ТӀекхочу дата: 2011 шеран 14 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2013 шеран 17 октябрехь
  7. ↑ Согласно сервису Яндекс. Карты. yandex.ru. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 24 сентябрь. Архивйина 2018 шеран 24 сентябрехь
  8. ↑ Карта Чечни и Ингушетии (rar) (не ранее 1995). ТӀекхочу дата: 2010 шеран 2 январь. Архивйина 2012 шеран 8 мартехь Объём 8 МБ.
  9. ↑ Дахкильгов, 1991, с. 35.
  10. ↑ Патиев, 2023, с. 63.
  11. ↑ Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. Н. Зейдлицем. — 1879. — C. 445.
  12. ↑ Список населённых мест Северо-Кавказского края. Ростов-на-Дону, 1925. С. 456—457. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 1 октябрь. Архивйина 2023 шеран 6 августехь
  13. ↑ Численность наличного населения по сельским населённым пунктам ЧИАССР на 1 января 1990 года // Архивный вестник : Историко-документальный бюллетень / Отв. сост.: М. Х. Ченчиева, А. И. Духаев. — Нальчик: Архивное управление Правительства Чеченской Республики, 2013. — № 1. — С. 118. — ISBN 978-5-905770-24-1.
  14. ↑ Национальный состав населения Малгобекского района по переписи 2002 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 февраль. Архивйина 2021 шеран 20 январехь
  15. ↑ Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 14 июнь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 6 мартехь

Литература

  • Ингушетия: популярная иллюстрированная энциклопедия / Сост. Я. С. Патиев; науч. ред. М. Г. Цароева, Т. Х. Матиев. — Магас : «Сердало», 2023. — 816 с. — ISBN 978-594452-185-9.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред.: А. А. Зязиков. — Гр. : «Книга», 1991. — 64 с. — ISBN 5-7666-0423-8.

Категореш