ХӀордан сизал локхалла
ХӀордан сизал локхалла[1], дуьстина локхалла, дуьстина билгало йа альтиту́да (лат. altitude) — кхаа барамера координат (кхин шиъ — шоралла а, дохалла а), оцо гойту хӀордан тӀегӀанал лакхахь йа геодезин лакхенаш билгалйахар.
ТӀетовжу меттигаш геодезин гӀоьнца билгалйоху. Пачхьалкхе йа лелош йолчу меттиге хьаьжжина, лараран тайп-тайпана хьесапаш а, лакхаллаш а лелайо. Цхьайолу системаш регионан маьӀна долуш йу йа хин барамех йозуш йу. XVIII—XIX бӀешерашкахь лакхаллин бакъонаш йерриг пачхьалкхан махкахь дӀасайаьржина йара.
Истори
Пачхьалкхан геодезин белхашна дукхахьолахь хӀордан йисттера мареографан станцин йуккъера барам йа пачхьалкхан чоьхьарчу махкара буон меттиг санна лелайора. Официальни лакхаллин реперни тӀадамаш (ВРТ) нивелированин гӀоьнца вовшахтухуш система кхоллало. Масала: Амстердаман, Кронштадтан а, Марселан а мареографш. Нуль билгалйаьккхича, лакхаллин отметкиш хин барамах йозуш йац. Махкара гӀорторан тӀадаман масалаш — Берлинера 1879-чу шеран тӀадам йа Женевера тарх.
ХӀинца лакхаллаш дуьненайуккъерачу тӀегӀане йало гӀерташ бу (Европин система, UELN). 2015-чу шарахь дуьйна кхоллаш йу Йерригдуьненан лакхаллин система (IHRS).
Оцу геодезин лакхаллин отметкин нуль санна хӀордан йуккъера барам лелабо. Иза меттигерачу хӀордан станцешкахь билгалбоккху йа бакъонца хӀоттабо. Нуль билгалйаьккхиначул тӀаьхьа, лакхенаш хӀордан барамах йозуш йац. Пачхьалкхе хьаьжжина тайп-тайпана лакхаллаш лелайо.
ХӀора пачхьалкхийн официалан локхаллин системаш
Локхаллин системийн башхаллаш, дукхахьолахь, масех сантиметрера масех дециметре кхаччалц хуьлу, ткъа инзаречу хьолашкахь метрашка кхача тарло.
Тайп-тайпанчу системашна йукъахь хийцадалар, хаддаза мах лелош, бен йиш йац вуно гергарчу барамехь (1 дм сов), хӀунда аьлча нисдаран мах а бозуш бу локхаллин машанехь йолчу меттигца, ткъа локхаллин тайп-тайпана къастамашца, ша локхаллех. ТӀаьххьарниг къаьсттина хаало лаьмнашкахь.
| Пачхьалкх | Билгалдар | Δ к DHHN2016 | Лакхалла билгалйаккхар | Мареограф | Датумная точка |
|---|---|---|---|---|---|
| Беларусь | Baltic 1977 | +13 см | Нормальная высота | Кронштадт | Ломоносов (к Санкт-Петербургу), по совместной оценке высотных сетей Восточной Европы 1977 года |
| Бельги (DNG/TAW) | meter boven Oostends Peil (m O.P.) (метр над уровнем мареографа Остенде) |
−233 см | нисйина локхалла, Лаьттан гравитацин майда тидаме а ца оьцуш, Остендан хин хьалаяларан датчик, кхечаьрца ца догӀуш, юккъерачу барамехьа хьажийна йац, амма уггар лахарчу хин тӀегӀанехьа хьажийна йу. | Остенде | Уккль, репер GIKMN с 100,174 м TAW |
| Болгари | BGS2005 | −2 см | Дика лакхалла | Амстердам | 58 точек по Болгарии в EVRF2007 |
| Дани | meter over havets overflade (m.o.h.) | −1 см | Ортометрическайа высота | 10 датских мареографов | Dansk Vertikal Reference (DVR90), относительно собора в Орхусе[2][3] |
| Германи (Ur-Nivellement) | Метр над нормальным нулём (NN) | до −59 см | Нормально-ортометрическайа высота | Амстердам | |
| Германи (DHHN2016): | Метр над нормальным высотным нулём (NHN) в DHHN2016 | ±0 см | Нормальная высота | Амстердам | 72 точки по Германии с их высотой в DHHN92 |
| Эстони | EH2000 | −1 см | Нормальная высота | Амстердам | Точка у Пылтсамаа |
| Финлянди | N2000 | −1 см | Нормальная высота | Амстердам | Мецйахови, по совместной оценке измерений вокруг Балтийского морйа («Балтийское кольцо») с привязкой к Амстердаму |
Франци (NGF-IGN69)
|
mètres au-dessus du niveau de la mer (m) (метр над уровнем морйа) |
−56 см | Нормальная высота | Марсель | Марсель[4] |
| Греци | Hellenic Vertical Datum 1985 (HVD85), National Triangulation Network (NTN) |
Ортометрическайа высота | Пирей | Пирей | |
| Ирланди | metres above sea level (m ASL / m a.s.l.) | Ортометрическайа высота | Малин-Хед | Малин-Хед | |
| Итали (Генуйа 1942) | metri sul livello del mare (m s.l.m.) (метр над уровнем морйа) |
−30 см | Нивелировани | Генуя | Генуя |
| Япони[5] | Tōkyō-wan heikin kaimen (東京湾平均海面) (средний уровень морйа [= средний уровень воды] Токийского залива) Токийский мареограф (T.P.) |
Ортометрическая высота | Тиёда, Токио | Nihon suijun genten (日本水準原点), 24,4140 м | |
| Государства-преемники Югославии:
Боснийа и Герцеговина, Черногорийа, Сербийа |
Nadmorska visina (m/nv, ~метр над Адриатикой) | −35 см | Нормально-ортометрическая высота | Триест | Триест 1900 |
| Хорвати | Хорватская система высотной привязки 1971,5 – HVRS71 (метр над Адриатикой) | −35 см | Нормально-ортометрическая высота | 5 различных адриатических мареографов (Дубровник, Сплит]], Бакар, Ровинь и Копер) | Дубровник, Сплит, Бакар, Ровинь, Копер[6][7] |
| Латви | LAS 2000,5 | −1 см | Нормальная высота | Амстердам | 16 точек в Латвии с их высотой в EVRF2007< |
| Лихтенштейн (LN02) | метр над уровнем морйа (m ü. M.) | −28 см | Нивелировани | Марсель | Репер Пьер-дйу-Нитон |
| Литва | LAS07 | −1 см | Нормальная высота | Амстердам | 10 точек в Литве с их высотой из EVRF2007 |
| Къилбаседа Македони | NTV1 | −57 см | Нормально-ортометрическая высота | Триест | Триест 1875 |
| Люксембург | NG95 | +1 см | Ортометрическайа высота | Амстердам | Амстердам |
| Нидерландаш (NAP) | meter boven/onder NAP (m NAP) (метр над/под NAP) |
±0 см | Нивелировани | Амстердам | Амстердам |
| Къилбаседа Ирланди | Белфаст | ||||
| Норвеги (NN2000) | meter over havet (moh.) (метр над уровнем морйа) |
−3 см | Нормальная высота | Амстердам | совместнайа оценка измерений вокруг Балтийского морйа («Балтийское кольцо») с привйазкой к Амстердаму |
| Австри (GHA) | метр над Адриатикой (m ü. Adria) | −33 см | Нормально-ортометрическайа высота | Триест | Триест 1875 с главной высотной точкой Хутбигль |
| Польша (Кронштадт 1986) | metry nad poziomem morza (m n.p.m.) | +16 см | Нормальная высота | Кронштадт | Ратуша в Торуни |
| Португали (RNGAP) | Nível Médio das Águas do Mar (m NMM) | −29 см | Ортометрическайа высота | Кашкайш | Кашкайш |
| Румыни | m | +3 см | Нормальная высота | Констанца | Констанца |
| Росси (Baltic 1977) |
wyssota (metry) nad urownem morja (высота (метры) над уровнем морйа) (высота (метры) над уровнем морйа) |
+11 см | Нормальная высота | Кронштадт | Ломоносов (к Санкт-Петербургу) |
| Швеци (RH2000) | Meter över havet (m ö.h.) (метр над уровнем морйа) |
−2 см | Нормальная высота | Амстердам | совместнайа оценка измерений вокруг Балтийского морйа («Балтийское кольцо») с привйазкой к Амстердаму |
| Швейцари (LN02) | метр над уровнем морйа (m ü. M.) | −24 см | Нивелированнайа высота без учёта гравитационного полйа Земли | Марсель | Репер Пьер-дйу-Нитон |
| Словаки (Bpv1957) | metrov nad morom (m n.m.) (метр над уровнем морйа) |
+13 см | Нормальная высота | Кронштадт | Ломоносов (к Санкт-Петербургу), по совместной оценке высотных сетей Восточной Европы 1957 года |
| Словени | SVS2010 | −29 см | Нормальная высота | Копер | Руше |
| Испани (REDNAP-2008) | metros sobre el nivel del mar (msnm) (метр над уровнем морйа) |
−45 см | Ортометрическайа высота | Аликанте | Аликанте |
| Чехи (Bpv1957) | metrů nad mořem (m n. m.) (метр над уровнем морйа) |
+12 см | Нормальная высота | Кронштадт | Ломоносов (к Санкт-Петербургу), по совместной оценке высотных сетей Восточной Европы 1957 года |
| Турци | TUDKA 99 | −41 см | Ортометрическая высота | Антали | Антали |
| Украина | Baltic 1977 | +12 см | Нормальная высота | Кронштадт | Ломоносов (к Санкт-Петербургу), по совместной оценке высотных сетей Восточной Европы 1977 года |
| Венгри (EOMA1980) | Tengerszint feletti magasság (высота над уровнем морйа) |
+14 см | Нормальная высота | Кронштадт | Надьап |
| Йоккха Британи (ODN) |
metres above sea level (m ASL / m a.s.l.) (метр над уровнем морйа) |
−20 см | Нормально-ортометрическая высота | Ньюлин | Ньюлин |
Дозанашна йукъахь йинарш
Къаьсттина ладаме йу лекхачу меттигийн системийн башхаллаш дозанал арахьара конструкцеш еш, хӀунда аьлча цара гӀалаташ дан тарло. Масала, 2003 шарахь хьесап дина 27 см башхалла Лекха Рейн тӀай тӀехь йукъара тидаме ийцира, амма билгалонан гӀалаташ бахьана долуш башхалла шозза совйаьлла 54 см кхаччалц.
GPS лакхенаш
Глобалан позиционированин система (GPS) лелайо эллипсоидийн локхаллаш къастош, Дуьненан геодезийн системин (WGS84) хьажийначу эллипсоидца дуьстича. И локхаллин мах Германехь 36 м (Малхбузера Померанехь) 50 м (Ӏаьржачу хьуьнхахь а, Альпашкахь а) лакхара бу нормалан локхаллин нулевой махел. Портативан GPS-приемникашкахь лекха меттигаш дукхахьолахь хийцало ша приемнико геоидан модельца меттигерчу лекхачу меттигийн махка. Профессионалан GPS гӀирсех пайда а оьцуш, вуно нийса локхаллин таллам бан йиш йу. WGS84 локхаллаш хӀинцалера немцойн DHHN2016 датуме ерзош, лело еза догӀу GCG2016 квазигеоидан модель.
Карташ тӀехь лекхачу меттиган билгалонаш
Топографин карташ тӀехь лекха хилар гойту лекха хиларан билгалонашца (коташца), контурийн сизашца, йа бес-бесара лекха хиларан шардаршца. Бахархой бехачу меттигийн лекхачу меттигийн билгалонашна дукха хьолахь хаьржина йуккъехь векалан меттиг — дукхахьолахь иза йу базаран майда, мэрина уллехь йолу меттиг, цӀерпоштан вокзал, йа килс. Резервуаршна гойту йуккъера хин барам. Лекха меттигаш дукхахьолахь хуьлу шен башхалла йолчу, атта йовза йиш йолчу меттигашкахь, масала, некъаш вовшахкхеттачохь йа дӀасалелачу меттигашкахь, триангулйацин меттигашкахь, йа лакхенийн жӀарашкахь. Амма рельефан уггар лакхара йа лахара меттигаш даима а гойтуш йац, масала, нагахь санна триангулйацин меттиг йа саммитан жӀар уггар лакхарчу меттигехь йацахь. Карта тӀехь локхаллаш хьажийна йолу локхаллин система цуьнан йистехь билгалъйаккха еза.
ХӀордан навигацехь лакхенаш
Навигацехь а, хӀордан карташ тӀехь а лелайо хӀордан картан меттиг (НКД) (иштта йевзаш йу картографин меттиг). Тидалан хиш чохь ЛАТ догӀу уггар кӀезиг астрономин тидаца (ЛАТ). Тидалан доцучу хиш чохь НКД догӀу йуккъера хин тӀегӀанца (МВ).
ХӀорда тӀехь локхаллаш, СКН-ца дуьстича, гойту хин кӀоргалла санна (негативни локхалла, хӀордан агӀор хӀордан картан нулевой тӀегӀан сизера). ХӀордан йистера локхаллаш, вуьшта аьлча, ватташца хӀордан картан меттигера хӀордан йистте кхаччалц, иштта гойту хӀордан картан меттигца йуьстича (позитивни локхалла). Бердан йистера чуьра лаьтта локхаллаш дукхахьолахь хьахош йу догӀу хьажийна локхалла, Германехь «DHHN2016 шарахь нормалан локхаллин нулех (NHN) лакхара локхаллаш».
Авиацехь лакхенаш
Авиацехь локхалла лелайо ингалсан билгалонца (Лакхахь) йуккъера хӀордан тӀегӀан ((A)MSL), цу йукъахь леларан локхалла а, дуьхьалонан локхалла а гойтуш. MSL билгалйоккху EGM-96 геоидах пайда а оьцуш, иза а лелайо WGS 84. EGM-96 нийсалла кхачам боллуш йоцчу регионашкахь лело мегар ду регионан, къоман йа меттигера геоидийн моделаш. И моделаш дӀайазйина йу хьакъйолчу авиацин справочникехь.
Билгалдахарш
- ↑ Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — Грозный, 1978. — С. 657. — 728 с.
- ↑ DVR90 (инг.). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
- ↑ Wayback Machine. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
- ↑ 1 2 Wayback Machine. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
- ↑ Shoichi Matsumura, Masaki Murakami, Tetsuro Imakiire. Concept of the New Japanese Geodetic System. — Vol. 51. — P. 5–6.
- ↑ Marinko Bosiljevac, Marijan Marjanović. New Official Geodetic Datum of Croatia and CROPOS System as its Implementation. — Мюнхен. — P. 3/15.
- ↑ Matej Varga, Olga Bjelotomić, Tomislav Bašić. 3. Croatian Height Reference System // Initial Considerations on Modernization of the Croatian Height Reference System. — Вараждин. — P. 223.
Хьажоргаш
- Альтитуда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.