Зурма

Зурма (оьрс. Труба (музыкальный инструмент); ширалакхаранем. trumba; итал. tromba, фр. trompette, нем. Trompete, инг. trumpet^[1]) — цӀестан хӀуп олу музыкин гӀирс альтово-сопранан регистран, уггаре лекха декарца цӀестан хӀуп олу^[2]. Ширачу заманахь дуьйна бакъйолу зурма лелайора сигналан гӀирс санна, гергарчу хьесапехь XVII бӀешарахь дуьйна оркестран йукъайахара. Вентилийн механизм кхолларца зурманна йуьззина хроматикин аз делира, XIX бӀешо йуккъе дахча дуьйна хилира классикин музыкин буьззина гӀирс. Къегина, онда, эффект йолу тембр йу, лелайо солан гӀирс санна йа симфонин а, син а оркестрашкахь, ткъа иштта джазехь а, кхечу жанрашкахь а. Зурма лелайо тайп-тайпана музыкин ламасташкахь, царна йукъахь Россин ламасташкахь а^[3]^[4].

Зурмана тӀехь ловзуш волчух олу зурманча. Россин империн гвардехь а, эскарехь а (дошлойн а, артиллерин а) лахара чин дара «Зурманча» — сигналаш луш волу эскархо. И санна йолу функци гӀашсалтийн эскарехь кхочушйора горнисто (горн дешах)^[5]^[6].

Йукъара бӀаьргтохар

Зурма — уггаре а ширачу музыкин гӀирсех ца цхьаъ йу. Оцу тайпана уггаре а ширачу гӀирсех лаьцна хьахораш вайн эрал 3600 шо гергга хьалхарачу замане дӀадоьду^[7] Зурманаш яра дукха цивилизацешкахь — Ширачу Мисрахь, Ширачу Желтойчохь, Ширачу Цийчохь а, кхин а, уьш лелайора сигналан гӀирсаш санна. Мисран пирӀунан Тутанхамонан къуббехь карийна ши зурма — детин а, борзанан а^[7]. Иштта роль зурмано лелора дуккха а бӀешерашкахь, XVII бӀешо тӀедалалц. Антикин заманахь хилла металлан цхьана дийнна агӀонах гӀирс баран технологи.

Йуккъерчу бӀешерашкахь зурманаш эскаран декхарийлахь болу декъашхой бара: церан бен йиш йацара сигналан гӀоьнца геналлехь долчу эскаран кхечу дакъошна буьйранчин омра сихха дӀадала. Зурмана тӀехь ловзаран исбаьхьалла элитийн лоруш йара, цунна къаьсттина схьакъастийна нах бен ца Ӏамабора. Маьршачу хенахь зурманаш йекара дездечу денойн боламашкахь, къонахийн турнирашкахь; йаккхийчу гӀаланашкахь «бӀаьвнийн» зурманийн дарж дара, цара хаамбора лакхара стаг схьакхачарх, де-буьйсанан хан хийцарх, гӀалина герга мостагӀийн эскар гӀертарх, кхиин долчу хиламех а. Даздаран зурманийн сигналех а, кхайкхамех а фанфараш олу.

Йуккъерчу бӀешерийн а, Дендаларан а дозанехь биргӀанаш йаран технологи кхачаме йар бахьана долуш оцу гӀирсашка йолу хьашто хаъал лакхакхаьчна. Бароккон муьран музыка(оьр.)нохч. муьран композиторш зурманийн партеш оркестрана йукъайахийта буьйлало. «Кларино» исбаьхьалла йолу виртуозан кхочушдархой гучубовлу (зурман лакхарчу регистрехь диатонически аз передуваница(оьр.)нохч. кхочушдар). Бароккон муьрах ала мегар ду «бакъйолу зурман дашо бӀешо». Классицизм а, романтизм а йеъча, мукъаман сизаш лакха доьналла доцу бакъйолу зурманаш шолгӀачу плане йовлу, оркестрашкахь озанмогӀан коьрта тӀегӀанаш кхочушдархьама бен пайда ца оьцу.

1830-чу шерашкахь дуьйна шуьйра йаьржина а, зурманна хроматически аз делла а йолу вентилийн механизм дуьххьара дозатоьхна лелайора, хӀунда аьлча хроматикин дерриге а аьзнаш интонационни цӏена а, тембрехула цхьатера а дацара. Цӏестан хӏуп олу тобанехь лакхара аз оцу хенахь дуьйна сих-сиха тӏедилла долийра корнетана(оьр.)нохч. — мелла а кӏеда тембр а, мелла а кхачаме техникин таронаш а йолчу гергарчу зурманна. Корнеташ (зурманашца цхьаьна) оркестран гуттарлера гӀирсаш бара XX бӀешо доладалале, оцу хенахь гӏирсийн конструкци тойаро а, зурманчийн говзалла кхачаме йаро а практически дӏайаьккхира чехкаллин а, тембран а бала, корнеташ оркестрера дӏайевлира. Карарчу хенахь корнетийн оркестран партеш кхочушйо, бакъонца ма-хиллара, зурманаш тӏехь, наггахь оригинальни гӏирс а лелабахь а.

Карарчу хенахь зурма шуьйра лелайо солан гӏирс санна, симфонин а, духовни а оркестрашкахь, ткъа иштта джазехь, фанкехь(оьр.)нохч., скахь(оьр.)нохч., кхечу жанрашкахь а.

Тайп-тайпана жанрийн гӀарабевллачу солан зурманчашна йукъахь бу Морис Андре, Луи Армстронг, Диззи Гиллеспи, Тимофей Докшицер, Клиффорд Браун, Майлз Дэвис, Чет Бейкер, Фредди Хаббард, Уинтон Марсалис, Сергей Накаряков, Георгий Орвид, Эдди Кэлверт, Артуро Сандоваль.

Натуралан зурма

Натуралан, йа шира, зурма исторехь дуьххьарлера тайпа ма-дарра музыкин зурма йу — вуьшта аьлча, практикин а йоцуш, эстетикин(оьр.)нохч. Ӏалашонашна лелош хилла йолу. Цуьнан къастаман башхаллаш — дукхах дерг цилиндран хадор, дикка тӀаьхьа конически декъалуш долу, ткъа иштта гӀеххьа кегий раструб а, мундштук(оьр.)нохч. а. Йукъарчу хьесапехь, оцу тайпанан зурма чӀогӀа йеха йара (герггарчу хьесапехь кхузаманан хроматически зурмал шозза йеха), готтачу мензура(оьр.)нохч. гӀирсийн терахьна йукъайогӀуш а йара, цо таро лора, цхьа а ницкъ а боцуш, цуьнан гӀоьнца аьзнийн шуьйра спектр йухаметтахӀотто — ма-дарра аьлча, лаахь, цунна тӀехь тайп-тайпана могӀанаш цхьаьнатохарца практически йуьззина хроматикин озанмогӀа(оьр.)нохч.. Амма композитораша(оьр.)нохч. классикин муьран йерриге а спектр цуьнан таронех пайда ца оьцура, хӀунда аьлча оцу муьрехь зурманаш, тохаран гӀирсаш(оьр.)нохч. санна, наггахь а, наггахь а лелайора оркестрашкахь(оьр.)нохч., дукха хьолахь цхьадолу къаьстина аьзнаш йа чолхе доцу мукъамийн карчамаш йухаметтахӀиттош. Къевлинчу аьзнех пайдаэца таро цахиларца доьзна партиш(оьр.)нохч. оцу хенан зурманийн кӀезигаха хьал долуш йара, масала, партеш валторнийн(оьр.)нохч., делахь а иза цхьадолчунна церан декаран башхаллица меттахӀоттош дара. Ноташ(оьр.)нохч. Натуралан зурманна, валторна санна, «соль» догӀанехь йаздеш дара; цуьнан конструктиван башхаллашца кхочушдархочун йуьхьанцара аьзнийн локхалла(оьр.)нохч. хийца йиш йацара, цундела композиторийн ша гӀирсан зурмано ма-дарра арахоьцучу аьзнашна бен тидам бан ца безара.

Ширачу зурма чуьра аз паргӏат а, нийсаллин лаккхарчу тӏегӏанца а доккхуш дара, цундела гӏоьналлин кепийн тоъал дозатоьхна гулам лелийча а цу тӀехь тоъал сиха ловза йиш йара. Clarino хотӏан муьрехь, йа, цунах альтернативни олуш ма-хиллара, полифонистийн заманахь, натуралан зурман тӀехь ловзаран техникина билггал кхиар хилира, амма тӀаьхьа кхочушдаран хатӏ йуха а йухадирзира коьртачу декъана чолхе боцу мукъамийн хӏоттамаш йа атта гармони(оьр.)нохч. йухаметтахӏотторна. Классически оркестро цу хенахь пайдаоьцура, бакъонца ма-хиллара, шина зурманах литаврашца а, валторнашца а цхьаьна, амма хаалора кхин а дуккха а кепаш — билггалчу говзарийн башхалле хьаьжжина. ТӀаьхьарчу муьрашкахь, оркестран ницкъ алсамбаларе хьаьжжина, зурманийн барам иштта алсамболуш бара: масала, Р. Вагнера «рыцарийн Маршехь» оперера «Тангейзер(оьр.)нохч.» оцу сохьта 12 зурма лелийра.

Йукъан муьран зурманаш

Музыканташна бакъйолчу биргӀин принципиальни дозатохарш дара аьлла кхетам кхочучу хьелашкахь, иза кхачаме хилийта а, керла конструктиван сацамаш лело а тайп-тайпана гӀортарш дора. Оцу лехамийн жамӀехь хиллачу зурманийн тайпанийн къаьсттина ханна бен маьӀна ца хилла оркестран кхочушдаран исторехь, амма цара шайн роль ловзийра гӀирс кхиаран процессехь а, цунна шен хӀинцалера куц карорехь а. Йукъарчу барамехь тайп-тайпанчу кхиамашца кхо гӀортар дира

Дуьххьара гӀортор, гергга XVIII бӀешерашца хилла а йолу, йара зурман тӀехь «къевлина аьзнаш» дахаран приём лело лууш. ХӀара техника дукха хан йоццуш кхоллинера, лелош а йара валторни тӀехь ловзуш: локхучо шен куьг гӀирсан раструб чу доьдура, цуьнца кхин декар хьалхадоккхуш. Локхучунна оцу тайпа куьг таро хилийтархьама, проект йинера ах-овалан кепара Ӏаламан зурман, арахьара бӀаьргашца ахбутт дагабууьйтуш (цуьнца байланыш а йолуш Францехь, масала, цунна тиллира тиша цӀе — фр. trompette demi-lune). Цунна коьртаниг «фа» крон йара, иштта таро а йара звукоряд «ми-бемоль» йа «ре» чу гечйан. Ловзучу хенахь раструб агӀонга хьажийна йара. Оцу кепара дизайнера бакъалла а къевлина аьзнаш схьаэца таро лой а, овалан саттамо негативни Ӏаткъам бира гӀирсан тембран басара. Зийначу эшамаша бахьана дира XIX бӀешеран хьалхарчу цхьанна чийрикехь ахбутт-зурма лелора бӀаьрмециг дӀадаларан.

Шолгӏа гӏортаран жамӏ, иштта XVIII бӏешо чекхдолуш дина долу, хилира клапанан зурма олуш йолу. Оцу гӏирсан тайпа билгала даьржинехь а тӏеман ансамблашкахь, симфонин музыкехь(оьр.)нохч. билгалйина зурма цкъа а ца лелийна ала мегар ду (йукъарадаккхар Дж. Мейерберан(оьр.)нохч. «Роберт-Йилбаз(оьр.)нохч.» опера бен ца хилира). Цуьнан цӀаро ма-баххара, оцу зурман йиъ йа пхиъ клапан йара, ловзучу хенахь шина куьйгах пайдаэцар оьшура; керла йукъабалийначу гӏирсо, цхьана агӀор, дӏайаьккхира натуралан зурманна йогӏуш йолу йекаран башхаллаш, ткъа вукху агӀор — аьзнаш схьадохуш цазставаран бахьана хилира, цо цуьнан гӏарайалар ца хилар а билгалдира.

КхоалгӀа вариаци хилира кулиса(оьр.)нохч. йолчу зурманах, шуьйра йаьржина йолу, масала, Йоккха Британехь, цигахь гӀарайаьлла йисина XIX бӏешеран шолгӀачу декъе кхаччалц. Конструкцица иза тера йара тромбонах(оьр.)нохч., цуьнан кулиса хьалха а йоцуш, тӀехьа хьалхатоьттуш хиларан башхаллица. Оцу зурман амалехь дара натуралан звукоряд а, хила тарлуш долу диъ дӀахӀоттам(оьр.)нохч.: «фа», «ми», «ми-бемоль», «ре».

Вентилаш йолу зурма

Натуралан зурман оьмар тӀаьххьара чекхйалар доьзна ду кхолларца вентилан механизм(оьр.)нохч., принципехь кхузаманахьлерчух тера йолу. ХӀетте а дехьаваран процесс цхьана минотехь йацара, дуьненан тайп-тайпанчу мехкашкахь тайп-тайпана дӏайоьдуш йара — масала, Францехь дикка йехачу хенахь гӏарайаьлла йара корнет-а-пистон пистонан механизмаца, ткъа Россин XIX бӏешеран йуккъехь тӏаьххьарнаш кест-кеста вентилан зурманашца цхьаьна лелош хуьлура (къаьсттина, иштта варианташ амалехь йу Даргомыжскийн(оьр.)нохч. йа Чайковскийн). Цуьнца цхьаьна дуккха а композиторша керла зурманаш кхоьллинчул тӀаьхьа а жигара пайдаоьцура натураланчарах, хенан йохалла бен кхузаманан тайпанан хроматически зурма хила ма-йеззара ца йаржира. Дехьаваран муьран йохаллехь дӏасайаржаран иштта йара «шира хроматически» — вентилан механизм йолу натуралан зурма, нисйина тон(оьр.)нохч., ахтон(оьр.)нохч., цхьаъ ах тонна, цо таро лора коьртачу тӏегӏанашна йукъара йаьсса меттигаш йуза.

Кхузаманан хроматикин биргӀа — иза йацйина гӀирс бу, и гучуйалар билггалчу барамехь композиторш декарехь мелла а лакхарчу оркестран партешка гӀертарца доьзна ду. Цуьнан дӀахӀоттамо, къаьсттина, коьртачу декъана конически мензура а, йуккъерчу кӀоргаллин кедах тера мундштук а шена йогӀуш йолчу, ширачу зурманийн амалехь йолу декаран йуьззина хилар дӀадаьккхира, делахь а гӀирсана къегина а, зевне а, цхьадолу кӀоршаме а хилар тӀетуьйхира^[8].

Зурма Россехь

Оьрсийн хьостанашкахь зурманех лаьцна хьахор хьалхарчу Йуккъерачу бӀешерашкара ду. «Повесть о Мамаевом побоище» цӀе йолчу тептаран хӀолламехь билгалбаьхна зурманийн хаамаш Куликовски тӀомаца(оьр.)нохч. (1380) боьдуш: «Шина а агӀонара хезаш долу зурманийн аьзнаш долийна. Татарийн зурманаш Ӏадйисинчу санна Ӏадайоьлхира, оьрсийн ерш кхин а чӀогӀа хезаш чӀагӀйелира»^[9].

Зурманна тӀехь ловзаран корматаллин даймехкан школа кхоллайалар уггар хьалха цӀарца доьзна ду Михаил Иннокентьевич Табаковн(оьр.)нохч. (1877—1956) — зурманчина а, хьехархочун а, оцу гӀирсана тӀехь кхузаманан даймехкан кхочушдаран бухбиллархойх цхьаъ волчу^[10]. Цуьнан дешархошна йукъахь бу — Тимофей Докшицер(оьр.)нохч., Георгий Орвид(оьр.)нохч., Сергей Еремин а, кхиболу гӏарабевлла зурманчаш а.

Зурма, кхин цӀастанан хӀуп олу гӀирсаш санна, лаьтта кхаа коьртачу декъах: мундштуках, Ӏуьргах (йа биргӀанах), базах. Ӏуьргано кхуллу гӀирсан коьрта татол, цунна чохь хӀаваан бӀогӀам дегоран чоьтах декар кхоллало. Ӏуьрган йохалла 130—150 см йу, компактналла хилийтархьама иза шозза саттийна йу: иштта гӀирсан йохалла мундштукан Ӏуьргара дуьйна база кхаччалц 47-50 см йу^[2]. Йохаллин доккхахдолчу декъехь (2/3) зурман Ӏуьрган цилиндран кеп йу, чоьхьара диаметр 11 мм гергга а йолуш^[11], тӀаьххьарчу декъехь саттарна тӀера база кхаччалц конусах тера йу иза (тӀаьхь-тӀаьхьа шорло).

Партитурехь зурма билгалйоьккху Tromba (итал.) а, Trompete (нем.) а аьлла^[2].

Зурманийн материал — цӏаста(оьр.)нохч. а, цинкца цӏестан лаламаш а: латунь(оьр.)нохч., томпак(оьр.)нохч., ахтомпак. Арахьа зурманашна тӀе лардаран-декоративан чкъор дуьллу лаках(оьр.)нохч., никелах(оьр.)нохч. йа детинах(оьр.)нохч.^[12].

Деталаш

Мундштук(оьр.)нохч. — музыкантан балдашца гӏирсан татол чохь хӏаваан бӏогӏам лестаран хьоста кхоллалуш долу муьлхха а цӏестан хӏуп олу гӏирсан чӀогӀа ладаме дакъа.
Мундштан зурма — зурман кегийчу дакъалгех цхьаъ, мундштукца вовшахтосуш йолу.
Кронаш — дӀаэца йиш йолу U-кепара зурманийн дакъош, гӀирсан технически гӀуллакхдаран цунна канална тӀекхача аьтто боккхуш. Йукъара дӀахӀоттаман энгӀалера крон лелош йу зурма дӀахӀотто (оцу кронан билламан барамехь арахьайаккхарца). 1, 2, 3 кронаш тӀедахаран турбанийн дакъа ду.
ТӀедахаран тайп-тайпарчу йохаллин пхаьннийн кепара турбаша коьртачу каналан йохалла совйоккху.
Вентилаша (клапанаша) схьааьлла а, дӀакъовла а до тӀедахаран турбанаш схьаоьцу гармоникаш лахйархьама: 1-чу клапано лахйо тонна, 2-чу — ахтонна, 3-чу — ахтонанна. Цхьаьна хенахь маflare клапанашна тӀетаӀоро гармоника лахйо шина, шина ах а, кхаа тонна а. Зурман цхьацца тайпанаш тӀехь (масала, пикколо-зурман тӀехь) йу йеалгӀа квартвентиль, гармоника цӀена квартинга (шина ах тонна) лахйолуш.
Дӏаӏаноран клапан оьшу татол чуьра гулйелла тӏуналлин конденсат дӏайаккха. Йукъарчу дӏахӏоттаман кронехь йу, кхин тӏе кхоалгӏачу кронехь а хуьлу.
Раструб^[13] — чаккхенан шорлуш долу дакъа, аз нисдеш а, чӀагӀдеш а долу.

B (си-бемоль) дӀахӀоттамера зурма транспониран музыкалан гӀирс(оьр.)нохч. йу: цунна нотаци йаош йу бакъболчу декарал йуьззина тон(оьр.)нохч. (йоккха секунда(оьр.)нохч.) лакхахь.

Вентилех пайда ца оьцуш зурма тӀехь схьаэца луш ду деккъа натуралан озанмогӀа(оьр.)нохч. аьзнаш (царах олу гармоникаш), шолгӀачун тӀера дуьйна(коьрта тон схьацаоьцу зурман готта мензура(оьр.)нохч. бахьана долуш^[14]):

Зурман натуралан озанмогӀа^[15]
Нотаци	B	f¹	B¹	d²	f²	a²_$\flat$	B²
Гармоникин лоьмар	2	3	4	5	6	7	8
Гармоникин луьсталла, Гц	233.082	349.623	466.164	582.705	699.246	815.787	932.328
Темпер тӀера дӏатаӏар., Цент	—	+1.96	—	−13.69	+1.96	−31.17	—
Темперированни луьсталла, Гц	233.082	349.228	466.164	587.330	698.456	830.609	932.328

Вентилийн системо таро ло хӀора гармоника цхьана тӀера йалх ахтон(оьр.)нохч. бараме охьайаккха, цу кепара аьтто хуьлу дерриге а аьзнаш схьаэца цхьанаэшшара темперированни дӀахӀоттам(оьр.)нохч. гӀирсан диапазонан дозанашкахь. Ловзучу хенахь коьрта аппликатурица(оьр.)нохч. ворхӀалгӀа гармоника ца лелайо, хӀунда аьлча иза харц дека (темперированни ля-бемольал лаха), цуьнан метта борхӀалгӀаниг схьаоьцу.

Аппликатура^[16]
Нотация	$\new Staff \with { \remove "Time_signature_engraver" } {\cadenzaOn fis1}$ e	f	g_$\flat$	g	a_$\flat$	a	B	h	c¹	d¹_$\flat$	d¹	e¹_$\flat$	e¹	f¹	g¹_$\flat$	g¹	a¹_$\flat$	a¹	B¹
Гармоника	2							3							4
Коьрта апп.	123	1-3	23	12	1	2	0	123	1-3	23	12	1	2	0	23	12	1	2	0
ГӀоьнан				3							3		123	1-3		3	123	1-3	23

Нотаци	h¹	c²	d²_$\flat$	d²	e²_$\flat$	e²	f²	g²_$\flat$	g²	a²_$\flat$	a²	B²	h²	c³	d³_$\flat$	d³
Гармоника	5				6			(7) 8			8		(9) 10		10
Коьрта апп.	12	1	2	0	1	2	0	23	12	1	2	0	12	1	2	0
ГӀоьнан	123 3	1-3	23	123 12	1-3	23 123	3 12 1-3	1 123	1-3 2 3	123 1-3 0	3 1-3 12	1-3 1 23	3 123 2	1-3 0	12 23	3 12

Регистрш

Мелла а тембран(оьр.)нохч. кхачаме аьзнаш схьаоьцу гармоникаш тӀехь 3 тӀера 6 кхаччалц; 2-чу гармоникехь (жима октава) аьзнаш мелла а шога а, техкаме а ду (къаьсттина лахарчу ноташ тӀехь), 8-чохь гӀоьртина дека, 9-чохь а, 10-чохь а-чӏогӏа къевлина а, халла схьадохуш а ду^[15] (дуккхачу хьолехь ца доху).

Йукъара хаамаш

Зурманна тӀехь ловзаран кеп натуралан звукорядан гармоникаш схьаэцарехь йу (амбушюр(оьр.)нохч. хийцарца) вентилийн системин гӀоьнца уьш лахйарца.

Зурма къаьста йоккха техникин тӏахъаьлла хиларца, магадо диатоникин а, хроматикин а пассажаш(оьр.)нохч., атта а, кегйина а арпеджио(оьр.)нохч. и.дӏ. кх. д. Зурманна тӀехь садаӏаран харж гӏеххьа йоккха йац, цундела цунна тӀехь йиш йу шуьйра, къегина тембр а, мукъаман фразийн йоккха йохалла а легатохь(оьр.)нохч. лакха. Зурманна тӀера стаккатонан техника маса а, къаьсташ а йу (уггар йистера регистраш йоцурш). Цхьалхе, шалха а, кхолха а стаккато(оьр.)нохч. чӏогӏа къаьсташ хуьлу. Кхузаманан зурманаш тӀехь дика нисло дукхахйолу вентилин трелаш(оьр.)нохч..

Зурма — аьтту агӀора гӀирс бу^[15]: ловзуш зурма латтайо аьрру куьйгаца, ткъа аьтту куьйгаца вентилашна тӀетаӀайо.

Сурдина лелор

Зурман базахь дӀахӀиттайо тайп-тайпана сурдинаша цуьнан озан чӀогӀалла а, темпран бос а хийцара до. Къаьсттина шуьйра лелош йу уьш джазехь. Уьш йеш йу папье-машех, дечигах йа эчигах^[17]. Кхуллуш йолу эффект сурдин кепах йоьзна йу^[17]:

Кхор, Нийса-ира (straight mute) наштарх (йа кхечу эчигах) йа фиброви коьчалх — аз зевне а, дуткъа а до. Forte тӀехь чӀогӀа а, гротеске а дека зурман пен дегош кхуллуш долу зевне кхайкхар бахьана долуш, цигахь сурдина хӀаваъ арадалар дӀакъовлу (валторнехь тера тӀеэцарх соцунгӀа олу); piano-хь геналлехь декаран эффект ло, цу тӀе озан башхаллин къарс дуьсу.
«Кад» (инг. cup mute) — декар лагӀдо.
Грибок (robinson) — деш ду и кӀеда а, мехкалин а, жимма белхаш санна а.
Рупорца (solo-ton, mega mute) — мерзачу.
Эффект луш йолу « уа-уа» (harmon mute).

Уггаре а йаьржина зурман кеп йу си-бемоль (in B) могӀарехь йолу зурма, цуьнан ноташ йазйинчулла а тон лахахь йекаш йолу. Америкин оркестрашкахь кест-кеста иштта лелайо до (in C) могӀарехь йолу зурма, транспонировать ца йеш а, in B зурманал жимма къегина, диллина аз долуш а. Зурман бакъдолчу озан барам — e (ми жимачу октавера) тӀера c3 (кхоалгӀачу октаве кхаччалц) тӀекхаччалц бу, кхузаманан музыкехь а, джазехь а кхин а лакхара аьзнаш схьаэца тарло. Ноташ йазйо скрипични догӀанца, дукха хьолахь, коьрта хьаьркаш йоцуш, in B зурманна бакъдолчу озал цхьа тон лакхахь а, in C зурманна бакъдолчу декарца догӀуш а. Вентилийн механизм гучуйалале а, цул тӀаьхьа цхьана ханна а хила тарлучу массо а дӀахӀоттамашкахь зурманаш йара: in D, in Es, in E, in F, in G а, in A а, царах хӀора а лерина йара билггалчу тоналехь музыка лакхар аттачу даккхарна. Зурманчийн говзалла лакхаяларца а, ша зурман конструкци тойарца а оцу барамехь гӀирсаш оьшуш хилар дӀаделира, ткъа гӀирсан тӀурба йоца а, стомма а хилира (цуьнан дӀахӀоттам октаве хийцабелира, тесситура изза йиснехь а). Карарчу хенахь музыка массо а тональносташкахь локху йа in B зурман тӀехь, йа in C зурман тӀехь наггахь бен ца локху.

Зурма-пикколо (жима зурма). XIX бӀешо чекхдолуш йина кеп; карарчу хенахь керла айадалар лов ширачу музыкега йеллачу марзонца доьзна. Си-бемоль (in B) дӀахӀоттамехь лелош а йу, диезни тональносташна ля (in A) могӀаре йерзо таро йолуш а йу. Гуттарлерачу зурманал октави лакхахь йека, хӀунда аьлча цуьнан каналан йохалла шозза йоца йу^[18]. Гуттарлерачу зурманал къаьсташ, цуьнан виъ вентиль бу. Зурма-пикколоца лелош бу кегийра чӀагӀа йолчу кепара мундштук, лакхарчу регистран ноташ схьаэца атта хилийта. Жимачу зурман тӀехь говзачу лакхархошна йукъахь бу — Уинтон Марсалис, Морис Андре, Хокен Харденбергер.
Альтан зурма in G йа in F, йазйинчу ноташал цӀена кварта йа квинта лахахь йекаш йолу а, лахарчу регистрехь аьзнаш декарна лерина йолу а (Рахманинов — КхоалгӀа симфони). Карарчу хенахь чӀогӀа сатийна лелош йу, ткъа цуьнан партина хьажина йолчу сочинешкахь флюгельгорн лелайо.
Басовая труба in B, гуттарлерачу зурманал октави лахахь а, йазйинчу ноташал йоккхачу нонин лахахь а йекаш йолу. XX бӀешеран шолгӀачу эхигегахь лелора дӀадаллара; карарчу хенахь цуьнан парти локху тромбон тӀехь — регистрца а, тембрца а, дӀахӀоттамца а цунна тера йолчу гӀирс тӀехь.

Доза доцуш мукъаман сизаш кхочушдан таро луш йолу хроматически зурманаш XIX бӀешеран йуьххьехь бен гучу ца йевлла хиларе хьаьжна ца Ӏаш, карарчу хенахь жимачу зурман тӀехь локхуш йолу бакъйолу аьзнийн къепе йолчу зурманна йазйина дуккха а сольни произведенеш йу.

Солан кхолларш

Хроматин зурма

Йозеф Гайдн — Зурмина а, оркестран а концерт Es-dur
Иоганн Гуммель — Зурмина а, оркестран а концерт E-dur (дукхахьолахь Es-dur локхуш йу)
Василий Брандт — Зурмина а, оркестран а концертштюк № 1 f-moll, № 2 Es-dur
Александра Пахмутова — Зурмина а, оркестран а концерт (1955)
Альберт Лорцинг — Интродукци а, вариацеш а зурмина а, оркестран а B-dur
Джордже Энеску — «Легенда» зурмина а, фортепианона а
Сергей Василенко — Концерт зурман а, оркестран а
Александр Гедике — Концерт зурман а, оркестран а; Концертан этюд зурман а, фортепианон а
Малькольм Арнольд — Фантази зурман а, фортепианон а
Александр Арутюнян — Зурмина а, оркестран а концерт As-dur
Мечислав Вайнберг — Зурмина а, оркестран а концерт
Пауль Хиндемит — Соната зурмина а, фортепианона а; Концерт зурмина а, фаготана а, оркестран а
Анри Томази — Зурмина а, оркестран а концерт; Триптих
Борис Блахер — Зурмина а, кегийчу зурмина а, оркестран а концерт
Алан Хованесс — «Сийлахьчу Григорин дика куьг» зурмина а, зӀенан оркестран а; «Йухадерза а, дитина эвланаш йуха меттадӀахӀиттаде а» — зурмина а, хӀаваан гӀирсашна а концерт
Родион Щедрин — Зурмина а, оркестран а концерт

Натуралан зурма

Иоганн Себастьян Бах — Бранденбурган концерт № 2 F-dur
Михаэль Гайдн — Концерт D-dur
Иоганн Мольтер — кхо концерт
Леопольд Моцарт — Концерт
Георг Филипп Телеман — Зурмина а, мерзийн а концерт D-dur
Джузеппе Торелли — Соната зурмина а, мерзийн гӀирсашна а D-dur

Соло оркестрехь

Иоганн Себастьян Бах — Бранденбурган концерт № 2 F-dur; Месса h-moll; Рождествон оратори; Магнификат; Оркестран сюита № 3 D-dur
Бела Барток — Оркестрана лерина концерт (I, II, V дакъош)
Людвиг ван Бетховен — «Леонора» № 2 а, № 3 а увертюраш
Иоганнес Брамс — Академин дезден увертюра; Симфони № 2
Аарон Копленд — «Тийна гӀала» а, «Родео» а балеташ
Клод Дебюсси — «ХӀорд»; «Даздарш»
Джордж Гершвин — «Америкахо Парижехь»; Концерт F-dur (II дакъа)
Густав Малер — Симфонеш № 1 (I дакъа), № 2 (I, II, III, V дакъош), № 3 (сцена тӀехьа соло), № 5 (I, III, V дакъош)
Модест Мусоргский (Морис Равелан оркестровкаца) — Гайтаман суьрташ («Волавалар», «Ши жуьгти»)
Морис Равель — Концерт фортепианон а, оркестран а G-dur (I, III дакъош)
Отторино Респиги — Симфонин сюита «Риман пинеш» (I, II, IV дакъош)
Николай Римский-Корсаков — Сюита «Шехерезада» (III, IV дакъош); Испанин каприччио (IV дакъа)
Александр Скрябин — Симфони № 3 («Далан поэма»); «Экстазан поэма»; «Прометей»
Дмитрий Шостакович — Концерт фортепианон а, оркестран а № 1 c-moll (соло локхучу зурмаца)
Рихард Штраус — «Альпийн симфони»; симфонин поэмаш «Дон Жуан» а, «ТӀемалочун дахар» а
Игорь Стравинский — «Жар-птица» а, «Петрушка» а, «Безаман бӀаьсте» а балеташ, «БӀаьбула» опера
Пётр Ильич Чайковский —Симфонеш № 4 (дӀадолор), № 5 (I, IV дакъош), № 6 (III дакъа); Италийн каприччио (корнет), «Лебединое озеро» балет (Неаполан хелхар — корнет)
Джузеппе Верди — опера «Аида»

↑ Музыкальная энциклопедия, 1981.
↑ ¹ ² ³ Большая российская энциклопедия, 2016.
↑ Банин А. А. Русская инструментальная музыка фольклорной традиции. — М.: Государственный республиканский центр русского фольклора, 1997. — 247 с. (Архивйина 2018 шеран 13 январехь).
↑ Русская музыка в энциклопедии Кругосвет (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 25 август. Архивйина 2016 шеран 5 декабрехь
↑ Трубач, нижний чин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ Петухов М. О. Горнист // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ ¹ ² Иков, 2004.
↑ Рогаль-Левицкий, 1953.
↑ Усов Ю. А. История отечественного исполнительства на духовых инструментах. — М.: Музыка, 1975. — 199 с.
↑ Очерки о трубе и трубачах в России (бил-боцу.). Московская консерватория. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 25 август.
↑ Труба // Музыкальный энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 554. — 672 с.
↑ Усов, 1989, с. 7.
↑ Раструб // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1978. — Т. 4. — С. 541. — 976 с.
↑ Риман Х. //Полные инструменты // Музыкальный словарь. Том 3. — Москва-Лейпциг: П. Юргенсон, 1904. — С. 1035. — 1531 с.
↑ ¹ ² ³ Чулаки М. И. Труба // Инструменты симфонического оркестра : Учебное пособие. — 3-е изд. — М.: Музыка, 1972. — С. 123–127. — 176 с.
↑ Баласанян С. А. Школа игры на трубе. — 3-е изд. — М.: Музыка, 1988. — С. 4. — 136 с.
↑ ¹ ² Усов, 1989, с. 8.
↑ Усов, 1989, с. 21.

Рогаль-Левицкий Д. Р. Труба, Малая труба, Альтовая труба, Басовая труба // Современный оркестр. Том 2 из 4. — М.: МузГИз, 1953. — С. 81–164. — 447 с.
Усов Ю. А. Труба : Популярный очерк. — 2-е изд., пер. — М.: Музыка, 1989. — 64 с.
Усов Ю. А. История отечественного исполнительства на духовых инструментах. — М.: Музыка, 1975. — 199 с.
Черных А. В. Труба // Советское духовое инструментальное искусство : Справочник. — М.: Советский композитор, 1989. — С. 99–101. — 320 с.
Труба // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — Т. 5. — С. 619–621. — 1056 с.
Труба // Большая российская энциклопедия. Том 32. — М., 2016. — С. 442.
Иков А. М. Труба — от бронзового века до наших дней // Музыкальные инструменты : журнал. — 2004. — № 1, 2.
История трубы от Древнего мира до XX века (бил-боцу.). trumpetclub.ru.

[_bc0e12fad7c28ec5-1] Музыкальная энциклопедия, 1981.

[_aeecff41948c09d3-2] ¹ ² ³ Большая российская энциклопедия, 2016.

[3] Банин А. А. Русская инструментальная музыка фольклорной традиции. — М.: Государственный республиканский центр русского фольклора, 1997. — 247 с. (Архивйина 2018 шеран 13 январехь).

[4] Русская музыка в энциклопедии Кругосвет (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 25 август. Архивйина 2016 шеран 5 декабрехь

[5] Трубач, нижний чин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[6] Петухов М. О. Горнист // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[_0788f8f08f716d39-7] ¹ ² Иков, 2004.

[_6294acc80f5ed501-8] Рогаль-Левицкий, 1953.

[9] Усов Ю. А. История отечественного исполнительства на духовых инструментах. — М.: Музыка, 1975. — 199 с.

[10] Очерки о трубе и трубачах в России (бил-боцу.). Московская консерватория. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 25 август.

[slovar-11] Труба // Музыкальный энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 554. — 672 с.

[_cdca1f7d4631d228-12] Усов, 1989, с. 7.

[rastrub-13] Раструб // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1978. — Т. 4. — С. 541. — 976 с.

[riman-14] Риман Х. //Полные инструменты // Музыкальный словарь. Том 3. — Москва-Лейпциг: П. Юргенсон, 1904. — С. 1035. — 1531 с.

[chulaki-15] ¹ ² ³ Чулаки М. И. Труба // Инструменты симфонического оркестра : Учебное пособие. — 3-е изд. — М.: Музыка, 1972. — С. 123–127. — 176 с.

[app-16] Баласанян С. А. Школа игры на трубе. — 3-е изд. — М.: Музыка, 1988. — С. 4. — 136 с.

[_cdca1f7d4631d227-17] ¹ ² Усов, 1989, с. 8.

[_e045aede46a82246-18] Усов, 1989, с. 21.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

ХӀуп олу музыкин гӀирсаш (аэрофонаш)
Шедагкепарнаш	Блокшедаг Вистл Ди Кена Калюка Кугиклы Най (пурхнехьа а, Шорта гӀадаш долу шедаг) Окарина Шедаг (свирель) Тутек Шедаг хӀокху заманан
Меттан	Ингалсан зурма Балабан Волынка Гобой Гуань Дудук Жалейка Зурма Кларнет Контрафагот Мей Саксофон Сона Фагот Хитирики
Амбушюран	Альт Вагнеран туба Валторна Геликон Горн Диджериду Зурма-корнет Мелофон МаӀа Рожок Сузафон Трембита Тромбон Туба Флюгельгорн Эуфониум
Хьажа кхин а	Амбушюр Пиллиг ЦӀузам Йуха хӀуп алар

Зурма

Истори

Йукъара бӀаьргтохар

Натуралан зурма

Йукъан муьран зурманаш

Вентилаш йолу зурма

Зурма Россехь

Конструкци

ХӀоттам. Аппликатура. Регистраш

Ловзаран техника

Йукъара хаамаш

Сурдина лелор

Кепаш

Репертуар

Солан кхолларш

Хроматин зурма

Натуралан зурма

Соло оркестрехь

Билгалдахарш

Литература

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш