Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Литавраш

Лита́враш (тарло, тӀаьхьаражелтойн πολυταυρέα, πολυς — дуккха барамера, ταυρέα — Вота[1]) — туху музыкин инструмент билгалчу лакхара озаца.

Литавраш йу шинна тӀера ворхӀанна тӀе кхаччалц металлин йайкепара кедаш, дӀайиллина агӀо тӀе цӀока йа пластик оьзна хуьлу, ткъа лахара декъан Ӏуьргуш хила тарло.

Истори

13-гӀа драгунийн ТӀеман Ордена полкан литаврхо. Исбаьхьалча Н. Самокиш
Педалан литавраш

Литавраш — шира баьлла гӀирс бу. Европехь литавраш, гергагра йу шен кепаца хӀинцалерчарна, амма гуттаренна могӀа бу, девза XV бӀешарахь дуьйна. «Музыкин хӀоттам» («Syntagma musicum», часть II «De Organographia», 1619) трактатехь Преториусан литавраша дагайохкуьйту «къекъаш долу чармнаш» («ungeheure Rumpelfässer»). XVII бӀешарахь дуьйна литавраш йукъадогӀу оркестран. ТӀаьхьа йукъайаьлла озо винтийн механизм, цуо таро йелла йуха нисдан литавраш. Дукхах йолчу литаврийн йу йалханна тӀера бархӀанна тӀекхаччалц чӀунаш[2]. ТӀеман гӀуллакхехь лелайо беза дошлоша, цигахь лелайора тӀеман урхаллин хаамаш дӀабала, масала, дошлойн могӀан урхаллин. ХӀинцалера литавраш нисйина хила тарло билгалчу йекаран озан локхалле педаль тӀетаӀорца.

Литаврин соло дукха музыкин кхолламашкахь ду. Иштта, масала, литаврин соло долало Штраус Рихардан фортепиано оркестрийна бурлеска.

И шира музыкин гӀирс бевза кхин а Месопотамера заманера дуьйна вайн эрал 3-гӀа шо хьалха дуьйна[3]. ГӀирс баьржинера Къилбаседа ХӀиндостанехь, Иранехь, Ӏарбийн регионан кхечу мехкашкахь, цунах олура нагара, Африкин цхьацца мехкашкахь[3]. Литавраш дукхах йолчу оьздангаллашкахь — иза Ӏадатийн а, церемонийн а гӀирс бу. Кегийра шишша йолу литавраш — иза гӀирс бу тӀеман музыкин цхьа могӀа Азин а, Африкин а мехкийн, (иранан, кхурдийн, Ӏарбийн — наккара, эфиопийн — нэгарит), иза тухура говр йа эмкал тӀехь ххина Ӏашшехь[3].

XI—XII бӀешерашкахь гергга иштта шала тӀеман литавраш йукъайевлира Русехь, царех олура «накраш»[3]. Малхбузен Европехь йевза XIII бӀешарахь дуьйна, ткъа йаккхий литавраш - XV—XVI бӀешерашкахь[3].

XVII—XVIII бӀешерашкахь литавраш йукъайахна европин ансамблан а, оркестран а музыкин. Уьш йара цӀаста корпус йолуш, цӀоканан, ткъа XX бӀешарахь дуьйна пластикан мембранаца[3].

Хан мел йолу литаврин барам оркестрехь тӀехь-тӀехьа хийцалора 2 тӀера 4 а, сов а, симфонин оркестрех уьш, дукха хьолехь, 3-4[3].

Оркестрехь

Хьалхарчу оркестршкахь ши литавра лаьттара боккхачу а, жимачу а «йайнех», уьш тойина йара квар­туца, хӀокху заманан литавраш кхаа бараман тӀеэцна[3].

  • йоккханиг – лахара аьзнаш — «ми-бе­моль», «ре» йоккха октава
  • йуккъера – жиманиг цуьнан лакхара аьзнаш — «до», «ре-бе­моль» 1-ра октавин

хӀора а квартин йа квинтин чура ара а ца йолуш хийцайала таро йолуш йу, хӀетте цхьаболу керла гӀирсаш дуккха а сов диа­па­зон йолуш бу[3].

Нотанаш йохку литаврашна басан догӀанца боккъал а бекарехь[3].

Тохаран говзалла

Литавра тохар лаьтта коьрта шина приёмах: цкъа тохарх а, тремолох а. Цкъа тохарх вовшахкхета уггаре чолхе ритмикин хӀиттамаш, цхьаъ йа масийтта литавра лелош. Тремоло, йоккха луьсталле кхача таро йу, цуо дага йоуьйту къекъа стигал.

Литавраш тӀехь дахало тайп-тайпана аьзнаш —гӀила хезачу пианиссимогара къорволаш долчу фортиссимого кхаччалц. Башха эффекташна йукъахь — литаврин йекар лагӀйар, кӀеда машанан кийсигашца къовлар.

Литаврин амалера «къекъа» йекар хаза тарло тайп-тайпана музыкин жанрашкахь: классикин музыкехь, эстрадехь, джазехь, цхьацца рокан агӀонашкахь, иштта неофолкехь а, маршал-индастриалехь а.

ТӀеман гӀуллакхехь

Европин тӀеман гӀуллакхехь литавраш йукъайовлу Гергара Малхбалера ЖӀарахойнт тӀелатарш дӀадевллачул тӀаьхьа, ткъа Россехь — дошлойн полкашкахь «кхачу мехкан могӀаршкахь» XVII бӀешеран. Петр Сийлахьверг волчохь гуттаренна эскар а, флот а кхоьллича литавраш (детин литавраш) ийцира детин биргӀнийн маьӀна, аьлчи а кхолламан къасторан хьаьркаш. Цара арз дора дукха дерг схьайаьхна шведашкара, совгӀат санна билгалваларна йа тидам тӀебахийта Оьрсийн императоран полкан. Иштта, литавраш, шведашкара Полтавин тӀамехь схьайаьхна, дӀайелира шквадронан Меншиковн, ткъа и эскадрон лейб-региментан йукъайахчи, тӀаккха детийн литавраш дӀайелира оцу полке. 1722 шарахь детин литавраш Оьрсийн гвардехь йелира кавалергардашна, даздарца дакъалаьцна болчу тажтилларехь Император-аьзнин ЕкатеринаАлександровнина[4].

ХӀоттам

Литаврин корпус йайкепара кад бу, иза дукха хьолехь бина цӀастанах, ткъа наггахь детех, наштарх йа ангалин хьесех. Коьрта тон гӀирсан билгаладоккху корпусан барамо, цуьнан диаметр 30 - 84 см хуьлу (наггахь кхин а кӀезиг хуьлу). Алсама лакхара тон хуьлу гӀирс жима белахь.

Корпус тӀе мембрана озайо, цӀуоканах йа пластмассех йина. Мембрана сацайо хӀозца[5][6], иза, шен рогӀехь, чӀагӀйо винташца, уьш лелайо гӀирс бекаран локхалла нисйелча. ХӀокху заманан литаврийн педалаш йу, и тӀетаӀоро атта хьйцу гӀирсан нисдар, кегийра мелодин партеш лакхало царна тӀаьхь. Дукха хьолехь гӀирсан хӀора вотанан йу квинтера октаве кхаччалц диапазон.

ГӀирсан тембр билгала йоккху корпусан кепо. Иштта ахсферин кепо ло дека аьзнаш, ткъа параболин — къоро йу[7]. Тембран Ӏаткъам бо, корпусан тӀехулонан дикалло.

ГӀожмаш литавраш тӀетуху дечиган, эрзан йа металлан чӀунаш хуьлу гоьрга йоьхьигаш а йолуш, уьш тӀе кӀеда фильцаш озийна хуьлу. Литаврхочо йоху тайп-тайпана озан эффекташ, цуо лелайо гӀожмаш боьххьехь тайп-тайпана материал йолу: цӀока, эханг йа дитт.

Билгалдахарш

  1. ↑ Музыкальная энциклопедия, 1976.
  2. ↑ Bridge, Robert Timpani Construction paper. ТӀекхочу дата: 2008 шеран 18 февраль. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 29 майхь
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ЛИТА́ВРА : [арх. 15 июнехь 2022] / М. В. Есипова // Лас-Тунас — Ломонос. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 591-592. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 17). — ISBN 978-5-85270-350-7.
  4. ↑ Литавры // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
  5. ↑ Grove George. The New Grove Encyclopædia of Music and Musicians / Stanley Sadie. — 2nd. — Grove's Dictionaries of Music. — P. Volume 18, pp826–837. — ISBN 978-1-56159-239-5.
  6. ↑ Definition of FLESH HOOP (инг.). www.merriam-webster.com. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 13 май.
  7. ↑ Power, Andrew (April 1983). «Sound Production of the Timpani, Part 1». Percussive Notes (Percussive Arts Society) 21 (4): 62–64.

Литература

  • Литавра // Большая российская энциклопедия. Том 17. — М., 2010. — С. 591—592.
  • Литавра // Музыкальная энциклопедия. Том 3. — М.: Советская энциклопедия, 1976. — Стб. 297—298
  • Соловьёв Н. Ф. Литавра // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш