Телевизион

Télévision дош ду хІоттаман дош желт. τῆλε «гена» а, лат. vīsio «гар». Дуьххьала термин лелийна французийн маттахь 1900 шарахь оьрсийн Іилманчо Перский Константина VI Дуьненайукъара электротехникин конгрессехь, иза хилира Дерригдуьненан гайтаман гуран чохь Парижехь^[2][3]. Ингалсан маттахь дош дуьххьара декна 1907 шарахь сурт хІоттош «лела суьрташ дІадахьйийтаран гипотезан системин телеграфан йа телефонан серашна чухула»^[4]. Россехь дуьххьара лела суьрташ дІадахьийтина профессора Б. Л. Розинга дакъалоцуш, цуо 1907 шеран июлехь, Петарбухан техникин институтан 4 профессорца цхьаьна дІадахьийтина лела суьрташ, ткъа 1912 шарахь йолийна схьаэца радиохаам Эйфелан бІов тІера. ХІиттийра схьаоьцурш а, детекторш а. Иза дара хьалхара зиеделларг 18 шо долчу телевизион йинчун, оццу техникин институтан студентан — В. К. Зворыкинан (1889—1982). «Телевизион» дош оцу хенахь ца леладора, ткъа йукъаделира ССРС, хийцира 1930-гІа шерашкахь терминаш «электровизион», «генаравизион», «радиотелескопи»^[3], «электрийн телескопи», «телевизировани», «кинорадио», «радиокино» (кинофильмаш телевизион чухула гойтуш)^[5].

Йуьззина мехала телевизион йарал хьалха йина цалела суьрташ дІадаларан технологеш, уьш йолийна XIX бІешеран йуккъехь. Хьалхарниг царех лору факсимилан машен Бейн Александран, цуо патент йаьккхина 1843 шарахь^[6]. Дукхаха йолу иштта аппараташ йина XIX бІешарахь фотомеханикийн процессаш тІехь, цара таро ло сурт дехьадаккха комбинаце ток чекхйалийтаран а, изоляци йаран а дакъа, иза мега хийца электрийн хаам. Телевизион йина Смит Уиллоубин 1873 шарахь дагайеъначу селенан суртчекхдалийтарца, кхин а арахьара Герц Генриха 1887 шарахь йина суртэффектца ^[7]. Кхин тІе йаран импульс йелира сканеран экъано 1884 шарахь Нипков Паулас йина йолчу, иза хилла Дуьненан ШолгІа тІом болабаллалц механикин телевизионан коьрта дакъалг^[8].