ДегӀаста

ДегӀаста лаьтта Кавказан къилбаседа-малхбален декъехь, Каспий-хӀордан бердаца. Республикин къилбаседан декъехь — аренаш, къилбан декъехь — Йоккха Кавказан лаьмнаш. Къилбаседера къилбехьа йахйелла 400 км гергга, малхбузера малхбалехьа — 200 км гергга. ДегӀастанан къилбаседехьа доза ду Ставрополан махкаца а, ГӀалмакхойчоьнца а, малхбузехьа Нохчий Республикица а, Гуьржийчоьнца а, къилбехьа Азербайджанца. Латта тӀехула а, Каспий-хӀорд чухула а доза ду пхеа пачхьалкхаца — Азербайджанца, Гуьржийчоьнца, Кхазакхстанца, Туркменица, Иранца. Азербайджанан дозанца — Российн къилбан йист йу (41°10' къ-с. ш.).

ДегӀастанан мехкан малхбалехь Каспий-хӀордан хиш ду. Къилбан а, йуккъера а республикин дакъош дӀалоцу Йоккхачу Кавказан лаьмнаша а, ломан кӀажоша а, къилбаседехьа йолало Каспиййистан аре.

Республикин йуккъерачу декъехула чекхдолу эркаш Терк а, ГӀой-хи а. ДегӀастахь ду 6255 эрк (царна йукъахь 25 км дохалла долу, 100 км² хи гулдаран майда йолу, 100 коьртаниг, 185 кегийра а, 5900 сов чӀогӀа кегийра а), царех уггаре даккхийнаш ду Терк, ГӀой-хи, Самур, Рубас геннашца^[42]. Дерриг эркаш Каспий-хӀордан бассейнера ду, амма хӀордах кхеташ 20 бен дац.

ДегӀастанан къилбаседера климат йекъа хиларна эркашца къиен йу. Долу эркаш а аьхка леладо хи дуьллуш, тӀаккха уьш хӀордах ца кхета^[43].

Уггаре дукха хи долуш ду ломан эркаш, хи чехка хиларна уьш Ӏай а гӀуора ца до, церан амалехь ду дикка алсама хи хилар а, йаккхий охьенаш а^[43].

Самур ДегӀастанахь шен барамца шолгӀа эрк ду. Цуьнан майда 7,3 эз. км² йу. Хьост ду ДегӀастанан Рутулан кӀоштахь. Каспий-хӀорд чукхетачу меттигехь Самур геннашна декъа а лой дельта до. Эрк тӀаьхь а, цуьнан коьрта геннаш тӀаьхь а кхоъ ГЭС йан план йу. Самуран хиш иштта леладо йалташна хи дуьллуш: эрк чуьра долу Азербайджанан лулахь долу (Самур-Апшеронан татол) Къилба ДегӀастанан хи дуьллу татолаш (Самур-Дербентан татол)^[43].

ГӀой-хи кхоллало ГӀазгӀумкийн ГӀой-хи, ЖӀайхойн ГӀой-хи, Ӏаьндийн ГӀой-хи цхьаьна а кхетий, ткъа уьш схьадовлу Йоккхачу Кавказан лаьмнашкахь. Цуьнан бассейнан майда йу 15,2 эз. км². ГӀой-хино ло ДегӀастанан йерриг гидроэнергоресурсех ах ресурсаш, кхунна тӀаьхь йу Чиркейн ГЭС, Миатлин ГЭС, Гельбахан ГЭС, Чирюртан ГЭС-1, Чирюртан ГЭС-2.

Ӏаьмнаш

• Къоьзана Ӏам (Ботлихан кӀошт, Ӏоман доккхаха долу дакъа Нохчийчоьнан Веданан кӀоштехь ду^[44] — Къилбаседа Кавказехь уггаре боккха а, кӀорга а ломан Ӏам
• Теркан лахенашкара Ӏаьмнаш
• Акх-Гёль Ӏам — ХӀинжа-ГӀала

ДегӀастанан орографи ша кепара йу: лаьмнийн кӀажойн 245 километр аса гӀоьрта пурх долчу даккъех, цара гуо бо доккхачу Ӏадца Чоьхьара ДегӀастан. Коьрта ши эрк арадолу лаьмнашкара — ГӀой-хи къилбаседехьа, Самур къилбехьа. Ломан ДегӀастан Ӏаламан дозанаш ду: Лайн а, Ишхеш а даккъаш — ГӀой-хин доккхачу Ӏине кхаччалц ду, Генубан, Хьаннийн, Кокма, Джуфудаг, Ярудаг даккъаш — ГӀой-хин а, Самуран бассейнан а йуккъехь ду, Коьрта Кавказан дукъ — шине а бассейнан къилба-малхбузехьа ду^[45].

Чоьхьара ДегӀаста, шеен рогӀехь, йекъало йуккъера лаьмнийн, акъари кепара кӀошт а, альпийн, лекха лаьмнийн кӀошт а^[46].

Лаьмнаша дӀалоцу 25,5 эз. км² майда, ткъа ДегӀастанан берриг мехкан йуккъера локхалла йу 960 м. Уггаре лекха лам — Базардюзю (4466 м). ДегӀастанан лаьмнаш ден породаш, цӀеххьана къаьсташ йу. Коьртаниш царех — Ӏаьржа а, саз-латта кепара а сланцаш, чӀогӀа доломит долуш а, гӀийла щелоч долуш а кира маьӀданаш, ткъа иштта гӀамаран тӀулг а. Сланцийн даккъаш ду Лайн дукъ Дукълуо-Ломаца (4285 м), Богоссан дукъ Адалла-Шухгельмеэр (4151 м) бохьца, Шалиб Дюльтыдаг (4127 м) бохьца^[47].

Каспийн бердйист а, Теркан-ГӀуман а, Теркан-ГӀойхин тогӀен а аренийн доккхаха долу дакъа лаьтта дуьненан океанан тӀегӀанал 27 м лахахь^[48].

ДегӀастанан къилбаседехьарачу а, йуккъерачу а декъера климат йу барамера континенталан а, йекъа а^[49].

ДегӀаста йекъна кхаа лаьттан-климатан зонашка:

• ломан — 850 (1000) м лакхе (майда 2,12 млн.га йа 39,9 % мехках)
• ломан кӀажошкара — 150 (200) — 850 (1000) м (майда 0,84 млн.га йа 16 % мехках)
• аренан — −28 — 150 (200) м (2,35 млн.га йа 43,3 % мехках)^[50].

Январан йуккъера температураш +4 °C чӀожашкахь, −11 °C лекха лаьмнашкахь, июлан температура +30 °C чӀажашкахь, +8 °C лекха лаьмнашкахь. Шеран йочанаш хуьлу, Ӏай 200—300 мм, аьхка 600—800 мм^[51].

Вегетацин мур бу 200—240 де^[46].

Дагестан лаьтта сахьтан асанехь МСК (москохан хан) . UTC хан дӀасататтар хуьлу +3:00^[52].

ДегӀаста географин агӀора йекъало ломан кӀажошкара, ломан, лекха ломан физикин-географин асанашна, хӀоранна а царна чохь йу тайп-тайпана ораматаш. ДегӀастахь йолу 4500 гергга кепара лакхара ораматаш, царех 1100 эндемикаш^[53]. Аренашкахь коьртаниг ахгӀум-аренан ораматаш йовлу. Ломан кӀажошкара асанехь (600 м лакхара) баьржина байнаш а, хьаннаш а. Субальпийн а, альпийн а байнаш тӀаьхь алсама йу овсяница, клевер, астрагал, скабиоза, горечавка, кхин а бецаш. 3200—3600 м лакхахь алсама йу кӀорсамаш а, шело ловш йолу ораматаш а^[54].

ДегӀаста даиман а йекъалора историн-географин областашка: ЖӀайхойн мохк, Кайтаг, ГӀумкийчоь, Табасаран.

ДегӀастанан махкахь нах баьхна 2 миллион шо гергга хьалха: ХӀордйистан ДегӀастара хӀуттийла Рубас-1 (2,2—2,3 млн шо хьалха)^[55], Айникаб 1-2, Мухкай 1, Мухкай 2 хӀуттийлин чкъор 80 (1,8 млн шо хьалха), Мухкай 2 чкъор 129 (2,5 — 1,9 млн шо хьалха)^[56][57], Гегалашур 1-3, Ругуджа^[58], Урма-1^[59]. Ах миллион шо сов ду Дарвагчай эрк тӀиерачу хӀуттийлан^[60].

ЦӀеран ларрашна Айникаб-1 лоттийлехь терахь хӀоттадо 1,7 млн шо гергга, амма дукха йу 1,24 млн шерал^[61]

Ах миллион сов шо ду Дарвагчай эрк тӀера лоттийлин.

Вайн эра долалуш таханлера ДегӀастанан дакъа дара Кавказан Албанин йукъахь.

ДегӀастан аренан дакъа йукъадоьда ГӀажарийн каганаллин а, Гуннийн паччахьаллин а. ХӀорда йистерачу зонехь къега шортта гунно-гӀажарийн гӀаланаш, царна йукъахь Семендер, Варачан кхин йерш а. Гайтинчу пачхьалкхийн гуранахь йолало гӀумкийн этногенез. Ширафеодалийн пачхьалкх Джидан, цхьа могӀа талламчаша къобал йо гӀумкий пачхьалкх санна^[62][63][64], X бӀешарахь Аль-МасӀудис къобал йора регионера уггаре онда пачхьакх санна. ГӀумкий беха мохк баьржина Аланин дозане кхаччалц^[65].

X бӀешарахь жӀайхойн йарташ хьалхара феодалан пачхьалкхан Сариран Ӏаткъамна кӀел йара, цуьнан коьрта шахьар Хунзахехь йара. Керста династи хьаькамийн гергарло долуш хилла гӀажарийн сасангӀеран шаханшахашца. лаьзгийн мотт буьйцу къаьмнаш цхьатоьхна цхьана пачхьалкхе, Лакз, коьрта шахьар Цахурехь йолуш.

VII бӀешарахь Дербент а, Кумух а Халифатан уггар мехала чӀагӀонаш хилира, бусалба дин Малхбален Кавказе чудеина. Дербентан Имарат кхоллаелла IX—XI бӀешерашна йукъахь.

XI—XII бӀешерашкахь керста Сариран саьлнаш тӀахь схьайаьлла ЖӀайхойн Нуцалан Пачхьалкх. Шамхалаллин хьалхара истори кхеташ йац. Цхьаболчара цуьнан хьалхара коьрта шахьар лору Семендеран метта хӀоьттина Таркхи гӀала; вукхара лору Дашочу Ордан гӀала Джулат; ткъа кхоалгӀачара лору Кумух йуьрт.

1239—1240 шерашкахь хилира гӀезалойн-монголийн тӀелатар чоьхьара ДегӀастанна. ГӀезалой-монголийн эскарш, Каспий-хӀордан кӀоштахула чекхдовлуш, къилбаседа ДегӀастанна тӀелетира, ткъа цигара, ГӀазгӀумкийн Шаухалаллин.

XIV бӀешо чекхдолуш дегӀастанхойн къаьмнаша Тимарланна дуьхьал къийсам латтийра. 1395 шарахь Дербентан кевнаш чухула ДегӀастан латтанаш чувелира Тимарлан. Цуьнан тӀеман кампанешца цхьаьна хилира ДегӀастан бахархой хӀаллакбар, хӀунда аьлча цхьа могӀа дегӀастан феодалаша гӀо динера Тамерланан мостагӀчунна Тохтамышна.

XV бӀешарахь ДегӀастахь чаккхенца а, массанхьа а даьржира ислам. ДегӀастхой буьйлабелира Къилбаседа Кавказехь ислам даржо^[66].

Лаххара а XVI бӀешарахь ДегӀастан махкахь кхоллайелла Таркхойн шамхалалла (хьалхара кеп Шоухалалла)^[63][67], Шамхалалло йукъаметтигаш латтайора кхечу ДегӀастан пачхьалкхан кхолламашца (ГӀазгӀумкийн, Кайтаган, ЖӀайхойн, кхечорин)^[68].

1577 шо — Аштаркхнен воеводас Новосильцев Лукьяна Терки гӀап йоьгӀна Теркан тӀехь. И терахь лору Теркан гӀазакхалла коллайелла шо.

1594 шарахь паччахьан Фёдор Ивановичан эскар тӀемца дахара Таркхойн Шамхалалле воеводин Хворостининан куьйгаллица Ӏалашо Таркхин Ӏарш тӀаьхь шеш хӀоттийнарг чӀагӀван йара. Оьрсийн эскаро схьайаьккхира Таркхи, амма дӀакъевлина хилира шамхалан эскарша. Воевода Хворостинин, Ӏарш тӀе хао стаг валош богӀу гуьржашка а ца хьоьжуш, сацам бира ДегӀата а йитина, Теркан тӀе йухаберза, некъ а баьстина^[69]. Теркан тӀе йухайирзира тобанан доьалгӀа дакъа (берриг бара 2500 стаг гергга).

1604 шарахь паччахь Борис Годунов волуш тӀемца бахара И. Бутурлин куьйгаллехь волуш ДегӀаста. Оьсийн эскарша штурмца схьайаьккхира Таркхи, дӀалецира стратегин ладаме объекташ ДегӀатан махкара. Амма шолгӀачу 1605 шарахь Ӏаьндарийн урхалчо гӀумкийн Таркхой шамхалийн тайпанара Султан-Махьмуда цхьаьна ДегӀастан урхалчийн вовшахтоьхначу ницкъашца, Ӏусманийн, гӀирмин гӀезалой эскарийн гӀоьнца, арайехира оьрсийн гарнизонаш шеш дӀалаьцначу махка тӀера, амма Таркхий къиза штурмо аьтту ца бира. ТӀаккха гӀелбелла тӀом бийриш дийцарш дан буьйлабелира, церан жамӀ иштта хилира, Ӏусманан пашас а, шамхала тӀелецира паргӀата оьрсийн эскар Таркхара даймахка дӀадахийта, амма тӀаьхьарниг, барт бохийна^[69], ДегӀастахойн цхьаьнатоьхна ницкъашца тӀаьхьакхиина дӀабоьду бӀона, хьалха садаӀа охьахевшинчу хенахь гуо бина берриш хӀаллакбира^[70].

1616 шо — Ӏаьндарийн урхалчо Султан-Махьмуда грамота йахьийтина паччахьан Михаил I дехар деш российн куьйга кӀела даха шеш аьлла.

1621 шо — Москох веира Таркхойн шамхалан кӀант Ӏамир-Мирза тӀеман гӀо доьхуш.

1627 шо — Паччахьо Михаил Фёдоровича куьг йаздина грамотин урхалчин Айдамиран иза оьрсийн куьйга кӀела соцуш.

1631 шо — Кайтаган умцийн Рустам-ханан лиира российн куьгакӀела ваха, цуо хьажийра оьрсийн паччахь волчу шен векал Джемшид.

XVII бӀешарахь феодалан декъадалар а, чоьхьара къийсам а бахьнехь ДегӀастан Шамхалалла дӀасакъаста йолайелира дакъошка. Цул совнаха, республикин йукъараллашна а, церан бартхошна а («маьрша йукъараллаш» олуш йолу) урхалла дӀадала долийра шамхалаша.

1668-1669 шерашкахь хилла Донан гӀазакхийн Степан Разинан «гӀажарашна тӀемца вахар». Туркменийн а, гӀажарийн а, азербайджанхойн а латтанашкахула бахана, гӀазакхаша хӀаллакдира гӀажарийн эскарш а, хӀордан флот а, оцу тӀамехь йохийра Дербент гӀала.

XVIII бӀешо билгалделира паччахьан Российн а, ГӀажарийчоьнан а юкъахь дов хиларца.

1717 шо — йолайелла Хивин тӀемца бахара, цигахь дакъа лоцуш бара гребенски гӀазакхийн, ткъа тобанна куьйгалла деш хилла эла, теркан гӀалин вахархо Александр Бекович-Черкаский.

1717 шо Пётр I куьг йаздина шамхалан Ӏадиль-Герин Будайчиевн грамотин ша шен мел йолу улусашца российн куьйга кӀела эца аьлла, шена алапа хӀоттаде 3 эзар сом аьлла.

1721 шарахь Сурхай-хан I, Хьаьжа-Давуда, уцмийс Ахьмад-хана шозлагӀа йоккху Шемаха, гуо лоцу Гянджан. Оццу шарахь Сурхай-хана I мукъайоккху кхизилбашех Къабала гӀала. Уцмийс Кайтаган Ахьмад-хана Хьаьжа-Даудца цхьаьна дӀалоцу генара Ардебиль Иранера.

1722—1735 шераш — ШолгӀа оьрсийн-гӀажарийн тӀом. 1722 шо. — Петр I, гӀажарийн кампанин хенахь, лагерь йира Таркхи эвлана уллехь; кхузахь императоре кхаьчна кхо кехат Дербентера, цхьаъ Юзбашера, шиъ бахархошкара, цу тӀехь цара Петр I шайн гӀала кхайкхина; цул тӀаьхьа, Таркхи йуьртана гергахь, Таркхойн Шамхалера оьрсийн пачхьалкхан пайдехьа эцначу латтанаш тӀехь кхоьллина Петровск-Порт (ХӀинжа-ГӀала) гӀала. Оьрсийн эскарша формалан кепехь аннекси йира йерриг Каспий-хӀордан бердашца (цу йукъахь Гилян а, Мазандаран а). 1723 шеран 28 июль — Матюшин коьртехь йолчу оьрсийн флотилино дӀалаьцна Бакох; Петр I-чун омрица гӀалин комендант эла Барятинскийн коьртехь волуш Бакохан гарнизонехь йисира эскархойн ши полк (2382 стаг). Петр I веллачул тӀаьхьа ГӀажарчоьно йухатоьхна бартан хьелаш, йуха а гӀоьртира Каспий-хӀордан бердаш схьадаха.

1727 шо — ЖӀайхойн урхалча а, куьринские кӀаноша а «Сийлахь жӀар» гӀопахь байӀат дина Российна тешаме хир ду аьлла.

1731 шо — Ӏаьндаша тӀеийцира российн гражданалла.

1734, 1736, 1741—1743 шераш — Надир-шах ДегӀастана тӀемца вахар, иза иэшавар Цхьаьнатоьхна дегӀастхойн эскаро куьйгаллица Хунзахан Чупалавца Хунзахского, Мехтулин Ахьмад-Ханца, МуртазӀалица — Хан, Ӏандалалан-Турчидаган тӀамехь.

1799 шо — Оьрсийн императоран Павел I-чун леррина грамотаца Таркхойн шамхал Маьхьти хан шен куьйгакӀел къобалвина, инарла-лейтенантан дарже хьалаваьккхира, шарахь 6 эзар сом алапа а луш.

1801 шо — Кайтагийн уцми Рази-бека а, Табасаран урхалхочо Сухьраб-бека а, Дербентера ханаша Хьасан-Ӏалис а, Шайх-Ӏалис а Россин императоре Александр I-чуьнга дехар дина Российн куьйгакӀела эца аьлла.

1803 шо — ТӀеман-Гуьржийн некъ бан болийна.

1806 шо — Дидойн бертан 12 йуьртан йукъараллиг векалш Телави гӀалахь йолчу российн тӀеман баьччаллега дехар дира российн куьйгакӀела эца аьлла.

1811 шо — документашца кечдина российн гражданалла тӀеэцаран Ахтыпаринан, Докузпаринан, Алтыпаринан маьрша йукъараллаш.

1813 шо — ГӀажарийчоьнан Оьрсийчоьнца къийсам чекхболу Гуьлистанан бартан хьелашца, ГӀажарийчоьно дӀахьедо шайн Малхбален Кавказ а, Йуккъера Чоьхьара Кавказ а ца эшар.

1846 шо — оьрсийн эскарша бан болийра ТӀеман-АхцахӀан некъ ДегӀастара Чоьхьара Кавказе боьду.

1847 шо — зорба туьйхира Шемахин а, Дербентан а губернешкахь ахархойн а, феодалийн а йукъаметтигаш билгалйоху хьолан.

1857 шо — Чир-Йуртахь гӀазакхийн куьпехь диллира поштан дакъа.

1867 шо — дӀайаьккхина Таркхойн Шамхалалла, цуьнан метта бина ДегӀастан областан Шурин-ГӀалин гуо, титул йитина сийлахь а йолуш, элин а йолуш.

1893 шо — дина чекхдаьккхина даьлла цӀерпоштнекъан га Петровск — БуритӀе.

1802 шо — кхоьллина Кавказан губерни йукъ Георгиевски гӀалахь йолуш. 1820-гӀа шерийн йуьхьиг — чекхйолу дегӀастан феодалийн мехкаш Россех схьатохарца (Таркхойн Шамхалалла, ГӀазгӀумкийн ханалла, Мехтулин ханалла, ЖӀайхой нуцалалла, Кайтаган уцмийлла, Илисуйн султанат, Табасаранан майсумалла)^[71].

1829—1859 шерашкахь — кхо имам коьртехь волу гӀаттамах кхуьу Кавказан тӀом. ДегӀастан а, Нохчийчоьнан а махкахь имамат кхайкхайо. 1851-чу шарахь Регужда йуьртахь хилира ламанхойн гулам. Оцу гуламехь административан а, политикин а хаттарш дийцаре дира, Шемалан эскарш эшорца доьзна а, доккхаха долу дегӀастан йартийн тхьамданаш паччахьаллин агӀор бовларца а.

1857 шо — кавказхойн сардало элас Барятинский Александра къамел дира Кавказан комитетан председательца, эла Орловца, «Петровскех» кхоалгӀа классан гӀап йарх а, портан Петровск-Порт гӀала йарх а лаьцна.

1860 шо — кхоьллина Российн империн ДегӀастан область «тӀеман-халкъан урхаллехь». 1860 шарахь область йекъна деа декъанна: Къилбаседа, Къилба, Йуккъера, Лакха ДегӀаста.

1866 шо — ДегӀастахь дӀадаехира ханалла а, ханан Ӏедал а, ткъа область йийкъира исс гуоне, уьш йийкъира шовзткъе шиъ наибаллин.

1877 шо— Оьрсийн-туркойн тӀом (1877—1878) болоран реакци йина ДегӀастахь берриг йукъара шариӀатан гӀаттам айина. Иза хилла эладиташ бахьнех аьттонца мухажираш биссина Абхазе, имам Шемалан кӀант тӀелаташ ву — Ӏусманан эскаран маршал ГӀеза-Махьма Карс йолчохь. ГӀаттаман коьрта йаккъаш: Ичкери, СугӀрал, ГӀаз-ГӀумка, ЦӀудахьар, ТӀелекъ, Ассах, кхин йерш. Йоцачу ханна дукхаха йолу ханаллаш метта хӀиттор. Хьалхара аьттонашка хьевсина ца Ӏаш (ГӀаз-ГӀумкан гӀап йаккхар, оьрсийн гарнизон хӀаллакйар), гӀаттам охьатаӀийра, хьалхабевллачарна байаран кхелаш йира, эзаршкахь шеко йолу декъахой арабехира Российн регионашка (Карелера Иркутске кхаччалц).

1882 шо — йолайелла Ӏилманан экспедици ДегӀастахула академикан Акчурин Дмитрийн. ДегӀастхь толлу хьехаш, лоху ларраш хьалхара адамаш Ӏийна, толлу дахар а, бахам а меттигера къаьмнийн.

1917 шеран майхь, самодержави йожийначул тӀаьхьа, Хьалхара ламанхойн съездо (1—7 май, БуритӀе) кхоьллира Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастан а ламанхойн бертан ЦК Российн Федерацин йукъахь конфедерацин бух тӀехь. Россехь Октябран революци хиллачул тӀаьхьа, 1917 шеран ноябрехь ДегӀаста а, Теркан областан лаьмнийн кӀоштийн а латтанаш тӀехь Ламанхойн республика кхайкхийра Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастан а Цхьаьнакхеттачу ламанхойн Бертан ЦК-с. Оццу сацамца Цхьаьнакхеттачу ламанхойн бертан ЦК-с хийцира ламанхойн правительство. Цуьнан гӀуллакхаш, БуритӀехь вовшахкхетар, цӀеран дара, ткъа 1918 шеран январехь иза дӀасадаржийра. 1918-чу шеран апрель баттахь Советан Ӏедал кхайкхийра ДегӀастахь. 1918 шеран майхь, Ӏусманан империн тӀеман а, политикин а планийн интересашца, Истмалехь йуха а кхайкхийра Ламанан правительство, РСФСР-х «йозуш йоцуш». Август баттахь Антантана гӀортор йеш волу Бичерахов ДегӀаста тӀелетира. Советан Ӏедал, цуьнца къийсаме даьлла, къайлаха болх бан доладелира. Оцу аьтто болчу минотехь, Антанта ДегӀастанна тӀелатар дарх пайда а оьцуш, цунна тӀаьхьа чубаьхкира туркой. Бичерахов эшийра туркойн эскарша.

Хьалхарчу дуьненан тӀамехь Германи а, Туркойчоь а эшийначул тӀаьхьа, Чоьхьара Кавказера а, ДегӀастара а туркойн эскарш арадаьхначул тӀаьхьа, туркойн тӀаьхьа дерриг ламанхойн Ӏедал шен дохийра. Шури-ГӀалахь хиллачу ламанхойн конгрессо коалицин министрийн кабинетан куьйгалхо тӀечӀагӀвина Коцев Пшемахо. Деникин Къилбаседа Кавказна тӀелеттачу хенахь а, ДегӀастанна тӀегӀертачу хенахь а цунна дуьхьал тӀом кхайкхийра. Амма халкъаш цхьаьнатоха а, герзаца ницкъаш кхолла а, Республика ларйан а аьтто бацара, 1919 шеран 23 майхь инарла Драценко а, Поповн 5 эзар стагах лаьтта тоба а тӀелатар динчул тӀаьхьа, ламанхойн правительство болх бечура сецира. Цхьаберш бевдда Азербайджане а, Гуьржийчу а, вуьйш Деникинан агӀор дӀабахара (Къилбаседа Оьрсийчоьнан герзахойн ницкъаш). ДегӀастахь кхоьллира ханна Правительство, йерриге а Деникинан куьйгаллина муьтӀахь а йолуш. Деникинан эскарна 1 дошлойн а, 2 гӀашлойн а полк кхоллар тӀедиллина ханна Ӏедална.

Къилба Российн ТӀеман ницкъаша Нохчийчоь а, ДегӀаста а дӀалаьцча 1919 шеран апрелехь Узум-Хьаьжа Нохчийчоь мукъайаккха ницкъ гулбеш вара. 1919 шеран 22 майхь Къилба Российн ТӀеман ницкъаша ДегӀаста дӀалацарна шайн болх сацийра Ламанхойн Республикин правительствос. Узум-Хьаьжа, шен эскар гулдина, Нохчийчоьнан а, ДегӀастан а дозанера лаьмнашка дӀавахара. 1919 шеран май чекхболуш Ботлих йуьртахь цуо гулйира йоккха маджлис, цигахь ГӀогӀотли элара Ӏелам стага Сайд-Мохьмада кховдийна, Узум-Хьаьжа хаьржира ДегӀастан а, Нохчийчоьнан а эмир^[72][73].

1919-чу шеран 9-чу сентябрехь нохчийн а, Дагестан а динан дайн векалш дакъалоцуш хиллачу гуламехь дӀакхайкхийра Къилбаседа Кавказан Имарат кхоллар, цуьнан коьртехь эмир УзумгӀайр Хьаьжи Хан а волуш. 1919 шеран сентябрехь Имаратан правительствон премьер-министро Дышинский-Арсанукаев Иналкъа арахецначу омарехь дӀакхайкхийра «Къилбаседа Кавказан Имарат — йозуш йоцу шарӀан монархи йу, коьртехь эмир УзумгӀайр Хьажи Хан ву, амма бусулба эмиран Цуьнан Сийлаллин Ӏусманийн императоран Мохьмад-Вахьиддин-VI». Оцу документехь Ламанхой Республикех олура туьйран республика, халкъехь бух боцуш.

1920-чу шеран март чекхболуш большевикаша кехат дахьийтира хала цомгуш волчу Узум-Хьаьжега, цу тӀехь йаздина дара: «Шун векалшца дийцарш дӀадаьхьначул тӀаьхьа тхуна хиира, цара советан Ӏедал тӀеоьцуш хилар. И тидаме а оьцуш, советан Ӏедало къобалво хьо Къилбаседа Кавказан бусулба нехан куьйгалхочун имам а, син-мехаллин лидер а санна. Ахьа а кхайкхо деза хьайн къаьмнашна Советан Ӏедалца йолу йукъаметтиг, ахь дита деза хьайн даржаш, къаьмнака дӀадала деза хьайн декхарш. Шун кхолламаш дӀасахецабеза. И бакъо дӀайала йеза Центран правительстве. Финансийн гӀуллакхех дерг, сацам хир бу Центрера инструкци кхаьчча. Мухха хилча а, Советийн Ӏедал хьакхалур дац шун сийлахь Къуръанах а, динах а. Оцу дерриге хӀуманах хьо кхетор ву хьан векалша». Узум-Хьаьжас тӀе ца ийцира церан хьелаш, кехат кхаьчна масех де даьлча, 1920 шеран 30 мартехь иза кхелхира.

Узум-Хьаьжел тӀехьа эмиран дарж тӀеийцира Инхон вахархочо шейха Дервиш Мухьаммада, амма масех де даьлча Къилбаседа-Кавказан эмират дӀайелира.

Российн Федерацин (РСФСР) йукъахь — ДегӀастан область 1918 шеран апрелехь дуьйна йу. Областан мохк — 27 эзар км².

1920 шеран 11 апрелехь Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастан дуьхьалонан кхеташо (председатель Акхушера Ӏали-Хьаьжа]]) дӀайаьккхира, кхоьллира дехьаваларан правительство — ДегӀ. Ревком (пред. Д. Коркмасов). Оццу хийшаршкахь областан йоцург кхоьллира гуонийн ревкомаш. 1920 шеран 11 апрелан ДегӀ. Ревкоман Сацамца, Къилбаседа Кавказан Ревкоман тӀетевжина, Кавфронтан РевтӀемкхеташоно тӀечӀагӀдина, ДегӀастах туьйхира Хаси-Эвлан гуо.

1920 шеран 13 ноябрехь ЙерригдегӀастан гуламехь кхайкхийна автономин республика — ДегӀастан АССР. ДегӀастан къаьмнийн и лаам юридически агӀор кечбина 1921 шеран 20 январехь ВЦИК декретца. 1922 шеран 16 ноябрехь ВЦИК сацамца ДАССР дӀалуш йара Теркан областан ГӀизларан гуо а, Прикумски уезд а, ткъа иштта НогӀийн а, КхараногӀийн а кӀоштийн, Ачикулакан декъан къаьмнашна лаарна, уьш чуйаьхкира ДАССР йукъа.

1921 шеран декабрехь ЙерригдегӀастан Хьалхарчу Кхолларан гуламехь (пред. Коркмасова) тӀеийцира цуо кховдийна ДегӀастан Республикин Хьалхара Конституцин проект. Гуламо кхоьллира Совхалком а, ДАССР ЦИК а. Республикин Совхалкоман а, Лакхара экономикин Кхеташонан а председатель хаьржира Дж. Коркмасов. 1921 шеран гурахь дуьйна, Республика Къилба-Малхбален мехкан дӀайелча, ДегӀ. Республикин куьйгалла, шайн суверенитет бакъонаш къуйсуш, меттахӀоттийра Конституцин хьал, 1924 шеран октябрехь ДегӀастан Республика схьайелира Къилба-Малхбузен Махкара, оцу хенахь цунах хиллера Къилбаседа-Кавказан мохк, башха мехкан кхоллам — ДАССР — Республика йукъарло йоцуш (партин а, советийн а къепехь) йихкина Союзан Центрца. Цуьнан мохк бара 57 320 км².

1920—1922 шерашкахь ДегӀастанехь кхоьллина шарӀан кхелийн система: уггар лахахь йара «шарӀан тройкаш» шина декъашхочух а, председателах а (дибир, молла) цхьацца йарташкахь а, гӀаланашкахь а (кегийра гражданийн, ирсан, зуламан, латтанийн девнаш), лакхахь йара гуонан шарӀан суьдаш («шарӀан тройкийн» сацамна апелляцеш, гражданийн а, ирсан къийсамаш, цхана эзар соьме кхочу бахам бекъаран гӀуллакхаш, йарташна йукъара лаьттан къийсамаш, стаг виер, кхин а зуламаш), кассацин инстанци массо тӀегӀанийн шарӀ суьдашна йара 1922 шарахь дуьйна ШарӀан дакъа ДАССР Халкомюстера, йуьртан а, гуонан а шарӀ суьдан белхан терго йар тӀедилинера гуонан талламан комиссешна^[74]. Параллельно кхоьллинера советан халкъан кхелан система — бусулба боцучарна дуьхьал гражданийн а, бехктакхаман а девнаш, иштта бусулба боцучара бусулба нах бехктакхаман зуламаш дарна бехкебар, ткъа иштта бусулба нахана йукъахь дов дӀадахьар гӀуллакхашкахь, нагахь цхьа агӀо реза ца хилахь шарӀ суьде йаха, ткъа 1923 шарахь дуьйна кхин а стаг виерах гӀуллакхаш а, чӀиран гӀуллакхаш а^[75]. 1927 шарахь ДегӀастахь шарӀан кхелаш эххар а дӀакъевлира, ткъа 1928 шарахь дуьйна РСФСР Зуламийн кодексан 203—204 йаззамашкахь нисдира шарӀе гӀуллакх деллачун цхьа шо лагерехь даккха тохара^[76].

1929 шарахь административан реформа йина, цуьнан жамӀехь 10 гуонна меттана 28 кӀошт йира.

1937 шарахь ССРС Конституцин бух тӀехь тӀеийцира ДегӀастан АССР керла Конституци.

1944 шарахь кхоьллира Къилбаседа-Кавказан бусалбачеран син-мехаллин урхалла (КъКБСМУ) коьртехь муфти волуш, цуьнан резиденци хилира Шури-ГӀала.

1957 шарахь ГӀизларан а, Тарумовкин а кӀошташ Ставрополан махкара дехьайелла ДАССР йукъа.

1990 шарахь Къилбаседа Кавказан бусалбанийн син-мехаллин урхалла йоьхча кхоьллира ДегӀастан бусалбанийн син-мехаллин урхалла (ДБСМУ).

1984 шеран август — хаьржина ДегӀастан АССР Лакхара кхеташонан Президиума председатель (ДегӀастан Республикин лакхара дарж) — Магомедов МохьмадӀали.

• 1991 шеран 24 майхь — цӀе хийцина ДегӀастан ССР аьлла^[77], ткъа 1993 шеран 25 декабрехь РФ Конституци лела йаьча — ДегӀастан Республика (ДегӀаста).

1994 шеран 26 июлехь — ДегӀастан Пачхьалкхан кхеташонан председатель харжар (ДегӀастан Республикин лакхара дарж) — Магомедов МохьмадӀали.

• 1994 шо — ДегӀастан Республикин Конституци тӀеэцна.
• 1996 шо — ГӀизларахь закъалтхой лецира Радуев Салманан тӀемлоша. Каспийскехь нах беха цӀа эккхийтира террористаш^[78].
• 1998 шеран 21 майхь — ХӀинжа-ГӀалахь — вежарша ХачилаевгӀар шайн агӀончашца дӀалоцу Республикин Пачкхеташонан гӀишло, тӀаккха хӀаллака йо иза^[79].
• 1999 шо — Малхбузен а, йуккъера а ДегӀастанахь Вахьабийн гӀаттам, иза охьатаӀор. Нохчийн сепаратисташ тӀемца ДегӀаста чубар, уьш тӀаьхьа иэшор. Сепаратистийн теракташ гражданийн бахархошна, уггаре цӀий Ӏанош йерг царех Шури-ГӀалара 5 гӀат йолу цӀа эккхийтар.
• 2002 шо — Каспискехь 9 май даздеш тӀеман ансамбль эккхийтар^[80]. 2002 шерера болчу муьрера таханалц ДегӀастан динан-экстремистийн къайлаха лелаш болчара йира иттаннаш террористийн акташ.
• 2006 шо —Магомедов МохьмадӀалис охьадиллира шен дарж могашалла лаӀйаларан бахьна долуш. Магомедовс кховдийна Путин Владимир Владимировича Республикин хьалхара президент хӀоттийра Алиев Муху.
• 2009 шо — ДегӀастан чоьхьара гӀуллакхий министр Магомедтагиров Эдалгири виер^[81].
• 2010 шо — 11 февраль — Алиев Муху охьадиллина ДегӀастан Республикин Президентан дарж.

Алиевс кховдийна ДегӀастан Республикин президентан дарже Д. А. Медведевс хӀоттийна Магомедов Мохьмадсалам Магомедалиевич.

• 2010 шеран 28 августехь Российн Федерацин а, Азербайджанан а доза делимитаци йарна а, иштта Самур эркан ресурсех рациональни пайдаэцарна а, Ӏалашйарна а № 1416-р барт бина, цуьнца нийса а догӀуш, Самур эркан Ӏовраш декъна Россина а, Азербайджанана а нисса йуккъехула. Хьалха Азербайджано дӀаоьцура 90 % Самур эркан Ӏовраш^[82]. Цул сов, ДегӀастан Магарамкентан кӀоштан ши йурт Палидли а, Урйаноба а кхоллайелла Азербайджано ДегӀастан ханна пайдаэца делла латтанаш тӀехь, Ӏаьнан даьхни дӀасалелочу даьхний сацорхьама, уьш Азербайджанан Хачмазан кӀоштан дӀаделира цигахь бехачу лаьзгашца — Российн Федерацин гражданашца^[83]. 2013 шеран майхь кхин а кхоъ доккха ДегӀастан Докузпарин кӀошт байданийн дакъа дӀаделира Азербайджанан^[84].

Росстатан хаамашца республикин бахархойн барам бу 3 110 858^[28] ст. (

). Бахархойн луьсталла — 61,88 ст./км² (

). ГӀалин бахархой — 44,12^[97] % (2017).

Республикин правительствон хаамашца, цунна арахьа гуттаренна веха шву 700 эзар гергга дегӀастахо.

Бераш дуьненна тӀедовлар — 19,5 эзар вахархочунна (3-гӀа меттиг Российн Федерацехь, ГӀалгӀайчоьлла а, Нохчийн Республикел а тӀаьхьа), бераш дуьненна тӀедовлар 2010 шарахь — 18,8 эзар стаганна. Берийн йуккъера барам цхьаьна зудчунна — 2,13.

2017 шеран чаккхенехь баларан коэффициент хилира 5,1 промилле. Берриг бахархой барам лаьрча, ДегӀастан Республикехь шарахь ле 16 000 гергга стаг^[98].

2010 шарахь хиллачу бахархойн дӀайазбаран хьалхара официалан хаамашца ДегӀастан бахархойн терахь алсамдаьлла 15,6 % 2002 шарца дуьстича, кхаьчна 2 977 400 стаге. ГӀалин бахархойн терахь хьаладаьлла 42,8 % тӀера 45,3 % кхаччалц. Божарийн а, зударийн а дакъа лаьтташ ду (божарийн дакъа лахделла 0,1 %, кхаьчна 48,1 %)^[99].

Оьрсийчоьнан регионашна йукъахь уггаре лакхара бахархойн терахь алсамдалар гайтира ДегӀасто. Иза бахьана долуш Республика хьалхайаьлла дуккха а йаккхийчу регионашла (Красноярскан мохк, Волгоградан область, Перман мохк, и. дӀ. кх. а) 2002—2010 шерашкахь. Федераци]]. 2022 шарахь ДегӀаста 10-гӀа меттигехь йу Россехь бахархойн субъекташлахь^[100].

ДегӀаста уггаре дукха къаьмнаш деха республика йу Россехь. ДегӀастан Республикин Пачхьалкхан меттанаш ду оьрсийн мотт а, ДегӀастан къаьмнийн меттанш а^[101]. ДегӀастан 14 меттан бен дац йоза, ткъа дисинарш йоза доцуш ду^[102]. ДегӀастан къаьмнаш коьртаниг буьйцу нах-дегӀастанан (75 %), туьркийн (20 %), хӀинди-Европин (5 %) меттанийн тобанийн.

ХХ бӀешеран 40-гӀа шераш кхаччалц ДегӀастахь Бабаюртан, Хаси-Эвлан, ГӀизларан кӀошташкахь вехара 6 эз. гергга Российн немцо. Церан уггаре колонеш хилла — Люксембург, Тот-Йурт, Львовски № 1, Рассвет, Ней-Гоффнунг. Берриге советийн немцой Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча Кхазакхстане а, Йуккъера Ази а арабаьхна. ТӀом дӀабаьлча цхьаболу немцой бен ДегӀаста йуха ца баьхкира.

Ӏаьндий-цезийн къамнаш а, арчинаш а жӀайхошна йукъатоьхна 1930-гӀа шерашкахь^[108], оцу гӀуллакхо шайн дуьххьала хилла «идентификацех» дохийна и къаьмнаш, цхьана декъо лору шеш жӀайхой, вукха декъо ца лору^[109]. Иштта даьргӀойх тоьхна церан гергара болу кайтагхой а, куьбчий а^[110].

ХХ бӀешеран 20-гӀа шераш кхаччалц дерриг ДегӀастан ламанан бахархой, гӀумкий боцучарех, гӀалатбевлла^[111] олура лаьзгий, гӀумкех олура дегӀастан йа кавказан гӀезалой. 1920 шарахь дуьйна йерригдегӀастан этноним ламанан къаьмнийн йухайерзийра куьринхошна — Къилба ДегӀастан бахархошна^{[112][113][114][115][116]}

Дерриг и къаьмнаш цхьаьнатуху лаьзгой цӀарца…

Иза кхетадо, лаьзгий — ДегӀастан цхьаьна тайпана цӀе йу, нисса куьринхойн (аьлча а лаьзгий) дара тӀаьхь-тӀахьа даьржина кхечу дегӀастан тайпанашна^[117]. Ткъа куьринхой цӀе йукъайаьккхина Петр Услара леррина лаьзгашна XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь^[118][119]. Цунах лаьцна йаздина А. Н. Максимовс:

. Иштта В. Бартольдан хетарехь, оьрсаша йуьхьанца лаьзгий олура къилба ДегӀастан къаьмнех^[121].

ДегӀастан дуьненайукъара мотт советийн зама кхаччалц (йерриг Къилбаседа Кавказан санна) бара гӀумкийн мотт^[122][123]. ГӀумкийн мотт бара официалан мотт Кхилбаседа-Малхбален Кавказан йукъаметтигашкахь Российн империн администрацица^[124]. ГӀумкийн меттан роль чӀагӀйинера 1923, иза кхакхийра ДАССР пачхьалкхан мотт бу аьлла, «дукхаха болу ДегӀастан бахархоша буьцу, кхета туьркийн-гӀумкийн меттах»^[125]. Хенаца оьрсийн метта тӀе девлла и къаьмнаш.

Российн Федерацин муьлххачу а субъектехбчул уггаре а дукха бусулба бахархойн бу ДегӀастахь. Гергарчу хьесапехь республикин бахархойх 96 процент бусулба нах бу (2,9 миллион). Бусалба дин йуьхьанца даьржина Дербентехь а, лахенан кӀоштахь а VII—VIII бӀешерашкахь. Бусалба дин кхаьчна ламанан ДегӀаста VII бӀешарахь Рутулехь. Цунна тоьшалла до Кавказехь бусулба нехан оьздангаллин уггаре а хьалхара хӀолламо — 675 шарахь Хновехь дӀавоьллина шайх Мухьаммад ибн Ӏасад ибн МугӀала чурто^[126][127] Иштта ГӀазгӀумкийн Кумух чохь ду VIII бӀешеран Кумухан рузбан маьждиг. Иза иштта делахь а, XIII—XIV бӀешерашкахь лаьмнашкахь йолчу ДегӀастахь коьрта дин хилла дӀахӀоьттира бусалба дин. Лаьмнашкахь йолчу ДегӀастахь тӀаьхьо бусалба дин даржар кхето йиш йу X—XII бӀешерашкахь Малхбален Кавказехь дӀабоьлхуш болчу нахана йукъара тӀемашца а, XIII бӀешарахь монгол-гӀезалойн тӀелатарца а, XIV бӀешарахь Тимарланца а. Бусалба дин массо а ДегӀастан ламанхойн дин хилла дӀахӀоьттира XVIII бӀешарахь. ДегӀастахь бусулба дин гойту шина агӀонца: суннийш (99 % кхаччалц) а, шиӀийш (1 % гергга).

ДегӀастан 5 % гергга бахархой керсталла а, йахӀудалла а леладо. Керста дин леладо хӀокху агӀонаш: православи (оьрсий — 3,8 %), эрмалойн сахьабийн килс (эрмалой 0,2 %). Ткъа йахӀудалла леладо ламанан жуьгташа, дукхаха берш царех йазбина бу таташ (0,1 %) бу аьлла.

2012 шеран 26 декабрехь Сийлахьчу Синодан сацамца кхоьллина ХӀинжа-ГӀалин епархи, дӀакъаьстина БуритӀера епархех, йукъ ХӀинжа-ГӀалахь, шен хӀоттамна юкъайаьхна килсаш ДегӀастан, Нохчийчоьнан, ГӀалгӀайчоьнан.

1996 шеран 1 январехь ДегӀастахь болх беш дара 1670 маьждиг, 7 килс, 1 монастырь, 4 синагога, 3 ворхӀалгӀачу дийнан адвентистийн гулам, 4 инжийлан керста баптистийн гулам. Кхузаманан Оьрсийчохь уггар шира маьждиг — Дербентера Рузбана маьждиг. ХӀинжа-ГӀалахь Европехь уггаре а даккхийчех цхьаъ долу Рузбана маьждиг ду, цигахь цхьана хенахь 15 эзар кхаччалц бусулба нехан ламаз дан йиш йу.

Карарчу хенахь республикехь масех православин килс йу, шайна йукъахь Знаменски килс (Хаси-Эвл, Къилбаседа Кавказехь уггар йоккха православин килс а, XX бӀешо долалуш хилла архитектурин иэс а йолуш. Сийлахь-Успенски кафедралан килс — коьрта а, цхьаъ бен йоцу а православин килс йу ХӀинжа-ГӀалахь 1950-гӀа шерашкахь дуьйна. Сийлахь-Веза Григорисан килс — эрмалойн зугӀар, IV бӀешарахь хилла хиламаш дагалоцуш йина йу Нюгди йуьртахь, Дербент гӀалахь эрмалойн килс.

2020 шеран 1 январан йуьртан бахархой хуьлу 1701 эз. стаг, ДегӀастан 55 % гергга бахархой.

2008, 2013, 2017, 2018, 2024 шерашкахь ДегӀасто дакъалаьцна Российн агропромышленностан гайтамехь «Дешин гуьйре-2008» «Дешин гуьйре-2013», «Дешин гуьйре-2017», «Дешин гуьйре-2018» «Дешин гуьйре-2024», шен сурсаташна цхьа могӀа тайп-тайпана мидалш йелла^{[137][138][139][140][141]}.

Уггаре ладамечех ДегӀастан бала — сихха гӀум-аренаш хилар Ӏаьржа латтанех а, ГӀизларан байданех а. ГӀум-аренаш хуьлуш йолу латтанийн майда, тахана 1,5 миллион гектар (15.000 км²) ду^[142].

Латталелор

2022 шарахь стоьмийн барам гулбина 208,5 эз. тонн (2021 шарахь 200,3 эз. т). Масала, Ӏежий гулдина 81,8 эз. т, туьркаш — 41,4 эз. т, хьечаш — 25,9 эз. т, шапталаш — 22,9 эз. т, хьорматаш — 17,6 эз. т, баьллаш — 11,1 эз. т, бӀараш (фундук, доккха бӀар) — 5,0 эз. т, субтропикин стоьмаш (хурма, руман, инжир) — 2,9 эз. т.

• 2003 шеран 27 августехь — ДегӀастан къоман политикин, хаамийн, арахьара уьйранийн а министр Гусаева Мохьмадсалихь виер^[143].

Республикехь стоьмийн бешийн майда хӀора шарахь алсамйолуш йу, карарчу хенахь 30 000 гектар йу (царех 23 500 гектар стоьмаш луш йу). Шо доладелчхьана, ноябрь беттан 25-чу дийнахь, гергарчу хьесапехь 1000 гектар керла стоьмийн бошмаш дӀайийна регионехь, царех 350 гектар интенсиван бошмаш йу. Шо чекхдалале кхин а 450 эзар гектар латта дӀаден лерина ду, цу йукъахь 50 гектар интенсиван бошмаш йу^[144] Бошмийн майда 2021 шо долалуш йара 28,9 эз. га, царех 21,4 эзар га стоьмаш лета хан йолуш йу. 3,7 эзар га интенсиван бошмаш йу, царна йукъахь 942 гектар стоьмаш леташ йу^[145].

Дугно дӀалоцу майданца ДегӀаста шолгӀа меттигехь йу Россехь Краснодаран мехкал тӀаьхь. 2022 шарахь дуга дӀадийна 32 эз. га, дуган йалта гулдина 138 эзар тонн.

ДегӀастахь хӀора шарахь гулйо гергарчу хьесапехь 1,5 млн тонн йиллина аренан хасстоьмаш, иза 10 % сов ю Оьрсийчоьнан йиллина аренан хасстоьмех. Цу дерригенах ах дӀалоцу копастано, ткъа иштта ладамечу барамехь кхиош бу хох, саьрамсекх, жӀанк, буракаш, помидораш, наьрсаш.

МеттахӀоттош йу кемсашлелор, 2022 шарахь гулйина 268 эзар тонн кемсаш.^[146].

Даьхнийлелор

2022 шеран 1 январехь ДегӀастахь дара 940,1 эз. корта даьхний, царех 461,0 эз. корта — бежний. Бахархойн бахамашкахь кхобуш ду 742,0 а, 351,0 эз. корта оцу даьхнийн. 2021 шарахь регионан бахамашкахь йаьккхина 935,4 эз. т шура (+0,4 %), цунах бахархойн бахамашкахь йаьккхина 620,2 эз. т шура (+0,8 %)^[147].

Ламанан хин таронаш лору гергарчу хьесапехь 55 млрд кВт/сахьт шарахь. Центран федералан гуонехь йолчу ДР-н йохк-эцаран миссин векалша дийцарехь, 2010-чу шарахь электроэнерги йар гергарчу хьесапехь 5,1 млрд кВт/сахьт къаьсттина мехала лакхара электроэнерги йара шарахь:^[148].

• Чиркейн ГЭС мощностью 1000 МВт
• Ирганайн ГЭС — 400 МВт
• Миатлин ГЭС — 220 МВт
• Чирюртан ГЭС йерриг нуьцкъалалла 125 МВт
• Харгабин ГЭС — 17,8 МВт
• ГӀунибан ГЭС — 15 МВт
• кхин а масех жима ГЭС

Хьалха, йаран хьолехь йолу ГӀоцӀалан ГЭС (100 МВт, 310 млн кВт•сахьт), эксплуатаце йаьккхира ПАО «РусГидро» 2015 шеран 30 сентябрехь.

2013 шеран 22 декабрехь Каспийскехь болх бан йолайелла хьалхара рагӀ уггаре йоккха Россехь Маьлхан электростанци^[149].

Тахана республикехь болх беш ю 200 сов организаци, 100 эзар кхаччалц стаг балха хӀоттош, ткъа иштта масех эзар жима а, йуккъера а бизнес. Машенийн инженери а, кхачанан индустри а хьалха йу оцу декъехь, гергарчу хьесапехь 60 % йерриг арахоьцучу сурсатех. Машенийн индустрин коьрта активаш хьалхара меттигехь йу промышленностехь (34 %), амма иштта лакхара амортизацин гайтам бу (42 %). ТӀеман индустрино уггаре а доккха дакъа лоцу^[150].

Карарчу хенахь гергарчу хьесапехь 29 инвестицин проект йу кхочушйаран муьрехь. Индустрехь коьрта инвестицин проекташ, шайна йукъахь машенийн инженери а йолуш: ОАО "Концерн «КЭМЗ» — «МАИ-411 дуккха а Ӏалашонаш долу йиъ меттиг йолу шина моторан кеманаш серийн арахецар кхиор а, вовшахтохар а»^[151]; АО "Завод «ДегӀдизель» — «Импортах йозуш йоцу инновацин сурсат арахецар кхиоран а, карадерзоран а Ӏалашонца предприятин технологийн модернизаци йар»; АО «Гаджиевн цӀарах завод» — «Техника агӀо йухаметтахӀоттор а, закупкин производство шорйар а»;^[152]

Чоьхьара республикин хьаштийн дакъа дӀакъовла республикин ламаста гӀишлошйаран материалийн чухоамо (бетон, инертни материалаш, иштта кхин а).

Республикин гишлошйаран материалийн промышленностехь болх беш йолу предприятеш:

— ЭБС сурсаташ: ОАО ЗЭБС «Стройдеталь», ООО «Конгламерат», ОАО «Дагстройиндустрия», ООО «Хаси-Эвлан эчигбетонан сурсатийн а, тӀайн конструкцийн а завод»

— кибирчиг: ООО «Пионер», ООО «Хесс-Каспийск», ООО «Хаси-Эвлан кибирчиган завод», ООО «Керамикстройкомплект»

— керамогранит: АО «Керамогранит Дагестан»;

— берийн майданашна, воркаут-майданашна гӀирсаш бен: ООО «Спорт-комплект» («Primus»), ООО ССК «Сфера»;

— лифташ а, металлоконструкцеш а: АО «ГӀизларан электроаппаратан завод», ООО «ХӀинжа-ГӀалин машенашйаран завод»);

— маьӀдан йоцу материалаш: ООО «Сулак-связь», ОАО «Дагнеруд», ООО "Талгиспецстрой, кхин йерш а;

— сира: ЗАО ПП «Лакокраска»;

— САРМ: ОАО "Концерн «КЭМЗ»;

— ангалий: АО «Каспийскан тахьтанийн ангалин завод»;

— электротурсан гӀирс: ООО «ДегӀастан энергетикин компани»;

— мармар даккхар а, кечдар а: АО «Бирюза»;

— гӀишлошйаран гипс: ООО «Матис».

ДегӀастан Республикехула кхин металлан йоцу минералан сурсаташ дар (январь-декабрь 2019 шо)

Российн ФТС СКТУ хаамашца 2020 шарахь ДегӀастан Республикин арахьара махлелоран сурсаташ хилира 164,36 млн АЦШ доллар, иза лахара ду 2019 шеран оццу хенал 4 % (171,4 млн АЦШ доллар), цунна йукъахь экспорт — 56,28 млн АЦШ доллар (2019 шарахь — 62,93 млн долл.), импорт — 108,06 млн АЦШ доллар (2019 шо — 108,47 млн долл.)^[154].

Коьрта йохк-эцаран мехкаш 2020 шарахь йара Азербайджан (25,9 млн долл.), Иран (17,2 млн долл.), Беларусь (15,2 млн долл.), Цийчоь (14,7 млн долл.), Туркойчоь (14 млн долл.), Чехин Республика (12 млн долл.), Кхазакхстан (8,5 млн долл.), Украина (8,3 млн долл.), Словаки (7,7 млн долл.), Гуьржийчоь (5,4 млн долл.), Итали (6,4 млн долл.), Эрмлойчоь (4,1 млн долл.)^[155].

2020 шеран ДегӀастан Республикин экспортан а, импортан а сурсатийн структура^[156]

1994-чу шарахь ДегӀастан байракх хӀоттийра республикин Лакхарчу Кхеташонан сацамца. Иза къобалйира 1994 шеран 26 февралехь, 2003 шарахь байракх мелла а хийцира, керла пропорцеш гойтуш. ДегӀастан Республикин пачхьалкхан байракх хьокъехь долчу Законца нийса а догӀуш^[157]:

Статья 1. ДегӀастан Республикин къоман байракх — ДегӀастан Республикин официалан пачхьалкхан сийлалла йу. ДегӀастан Республикин къоман байракх — цхьатерра анасизан кхаа асанах лаьтта нийса агӀонан кӀади ду: лакхара аса баьццара йу, йуккъера аса сийна йу, ткъа лахара аса цӀен ду. Байракхан шуьйраллин а, цуьнан йохаллин а нисдалар 2:3 ду. ДегӀастанан Республикин къоман байракхан бес-бесара дизайн йу оцу Законан тӀетохарна йукъайалийна.

ТӀеэцна республикин парламенто 1994 шеран 20 октябрехь. ДегӀаастан Республикин пачхьалкхан хӀост Законаца^[158]:

«Статья 1. ДегӀастан Республикин пачхьалкхан хӀост ду ДегӀастан Республикин официалан пачхьалкхан сийлалла. ДегӀастан Республикин пачхьалкхан хӀост — кӀайн бос болу горга геральдикин турс, цуьнан йуккъерачу декъехь дашо аьрзу гойтуш йолу. Цунна лакхахь дашочу малхан сурт ду, спиралан бустамца доза долчу экъан кепехь. Турсан бухахь кӀайн дешин ломан лакхенаш, аренаш, хӀорд бу делла куьйгаш ду — куьйга йина, цу шина а агӀор, кӀайн элпашца баьццара геральдин аса йу: „ДегӀастан республика“ йозанца. Турсан лакхарчу декъехь гур бина дешин сизца, лахарчу декъехь — шина бустаман йисто: аьрру агӀор — сийна, аьтту агӀор — цӀен. ДегӀастан Республикин Пачхьалкхан хӀостан сурташ дӀахӀиттадо дуккха а бес-бесара а, цхьана басахь а йолчу версишкахь, 1-чу а, 2-чу а тӀетохаршкахь оцу Законехь».

ДегӀастан шатлакхан илли чӀагӀйина ДегӀастан Республикин № 28 йолу «ДегӀастан Республикин пачхьалкхан шатлакхан иллех лаьцна» цӀе йолчу Законца, арадаьлла 2016 шеран 25 февралехь^[159], иза бу музыкин кхоллам гӀараваьлла дегӀастан композиторан Кажлаев Мурадан.

Шатлакхан иллин текст Расул Гамзатовн «Дуй» цӀе йолчу байта йоьгӀна, гочдина Доризо Николайс.

ТӀаьхьарчу шерашкахь хала чекхволу дукъ доккхучу некъашна хьевзина дина республикин ладаме некъаш, цара орамера хийцина автотранспортан схема Ламанан ДегӀастан кӀоштийн (Урма — Губден, Чалда — Къородасезул къотӀа а, Генуб-ЧӀиркатӀа. а).

2012 шеран 2 октябрехь, меттахӀоттийначул тӀаьхьа, официалан схьайиллина Генубан некъан тоннель, Россехь уггар йеха некъан тоннель. Цо вовшахтуху Шури-ГӀала а, Унсоколан кӀоштара Генуб эвла а. 4303 метр йехачу тоннело уггаре а йоца, хенан хӀоттамах йозуш йоцу транспортан зӀе латтайо ламанан ДегӀастанан исс кӀоштаца (375 эзар бахархой) а, аьчканекъана а, республикин йукъна. Тоннелан ницкъ бу сахьтехь 4 эзар машен чухула дӀасайаха. Иза лерина йу IV категорехь йолчу техникин некъан параметрашца некъан шина а агӀор дӀасалела. Некъан шоралла 7 метр йу, ткъа габаритан локхалла 5 метр йу.

Туннель серлайоккху стогарша, хӀоттийна автоматан цӀейайаран сигнализацин система, хойн сигнализацин система, телефонан зӀе, телевизионан терго, эксплуатацин вентиляци, йукъара диспетчеран терго.

ДегӀастахула чекхболу федералан автонекъ М29. Кавказ., автомобилан некъаш Дон-тӀера-Ростов — Бакох, E 119 Р216. Аштаркхне — ГӀизлар — ХӀинжа-ГӀала, E 50 Брест — ХӀинжа-ГӀала, кхин дерш а. Пассажирийн лелараш къилбехахь чекхдовлу Дербентехула, лаьмнашка — Шури-ГӀалахула, къилбаседе — ГӀизлархула, йуккъера аренийн кӀошташка — Хаси-Эвлахула, йуккъера ламанана кӀажошкара кӀошташка — Избербашера. Йуккъера транзитан меттиг йу ХӀинжа-ГӀала, иза лаьтта и некъаш цхьаьнакхетачехь.

ДегӀастан автонекъаш

Аэропорт - ХӀинжа-ГӀала автонекъ

Каспийск - ХӀинжа-ГӀала автонекъ

Шемал-гӀала - Харгаби некъ

Ламанан некъ

Шури-ГӀала - ХӀинжа-ГӀала автонекъ

Шури-ГӀала - Генуб некъ

Республикин махкахукла чекхдовлу федералан маьӀнийн ладаме цӀерпошнекъан маршруташ, цара йоьхку Росси уллера а, генара а дозанал арахьара къилба мехкашца: «ХӀинжа-ГӀала — Москох», «ХӀинжа-ГӀала — Аштаркхне», «ХӀинжа-ГӀала — Петарбух», «Бакох — Харьков», «Бакох — Москох», «Петарбух — Бакох», «ГӀизлар — Аштаркхне». ГӀалин йистера хаамаш бо «ХӀинжа-ГӀала — Дербент», «Дербент — Пачхьалкхан доза».

ХӀинжа-ГӀалин йохк-эцаран хӀордан порт — Каспий-хӀорда тӀехь коьрта Ӏаьнан порт йу Российн, Каспий-хӀордан пачхьалкхашца хӀордан транспортан зӀенаш латтайо, Малхбузера Европера а, Скандинавера а, Йуккъера Азера а, ХӀиндин а, малхбален пачхьалкхашкара а транзитан гӀирсаш лелабо.

Порт йиллира 1870 шеран 17 ноябрехь Каспий-хӀордан малбуза берда тӀаьхь^[160].

ХӀинжа-ГӀалин порт лаьтта йохк-эцаран новкъа Европа-Кавказ-Ази (TRACECA). Кеманаш тӀеэца таро йу дерриг шарахь. Бекъа мохьан гавань йу, шена чубогӀуш цӀерпошнекъан а, автобураман а терминал йолуш.

2011-чу шеран декабрь бутт тӀекхаччалц Уйташе дуьненайукъара аэропорте кеманаш леладора ДегӀастан авиакомпанино. «ДегӀастан авиакомпанин» болх сацийначул тӀаьхьа, Оьрсийчоьнан а, кхечу пачхьалкхийн а масех авиакомпанино церан рейсаш дӀалаьцна.

ХӀинжа-ГӀала йихкина йу иштта гӀаланашца, масала Петарбух, Москох, Сургут, Сочи, Минвод, Дон-тӀера-Ростов, Самара, Брянск, Уфа, Нови Уренгой, Истмала, Новосибирск, Симферополь, Краснодар, Казань, Калининград, Челябинск, Саратов, Пермь, Волгоград, Бакох, Актау, Дубай, Екатеринбург, Шарджа. Дуьххьала дӀа рейсаш оцу гӀаланашка ХӀинжа-ГӀалара йо тайп-тайпана авиакомпанеш Дуьненайукъара аэропортера, и цхьаъ бен федералан маьӀна долуш аэропорт йац ДегӀастахь^[161].

Аэропорт лаьтта 4,5 км гена Каспийск гӀалина, 16,2 км уггаре уллера ХӀинжа-ГӀалин микрокӀоштана.

1. ДегӀастан пачхьалкхан университет,

2. ДегӀастан пачхьалкхан медицинин университет,

3. ДегӀастан пачхьалкхан хьехархойн университет,

4. ДегӀастан пачхьалкхан техникин университетан,

5. ДегӀастан пачхьакхан халкъан бахаман университет,

6. ДегӀастан пачхьалкхан аграрийн университет.

ДегӀастахь бу ша-кепара оьздангаллин бахамаш, тайп-тайпана къаьмнаш хилар бахьнехь.

Къоман факторо ладаме роль ловзайо къоман театрш хиларна. ТӀаьхьарчу масех шарахь ДегӀастан Республикех дӀайиллира керла гӀишлош ГӀумкийн а, ДаьргӀойн а театрийн, цул сов, ДегӀастахь йу Къилбаседа Кавказера йоккхачех цхьаъ жайнаш Ӏалашдо меттиг — ДегӀастан Республикин къоман библиотека, цуьнан фондан чухоам 700 эзар сов документ ду.

ДегӀастан къаьмнийн литература кхуьу жӀайхойн, даьргӀойн, гӀумкийн, лаьзгийн, гӀазгӀумкийн, ногӀийн, табасаранийн, татийн, оьрсийн меттанашкахь.

ДегӀастан кухнино дуккха а кавказан кухнин даарш гайтина — гуьржийн, азербайджанийн, абхазийн, гӀумкийн, жӀайхойн, лаьгийн, даьргӀойн, рутулийн, нохчийн, кхечеран а^[162].

• АхцахӀан мохкбовзаран музей,
• АхцахӀан оьздангаллин а, говзаллин а музей,
• ДегӀастана сурт дилларан говзаллин П. С. Гамзатовин цӀарах музей,
• Хьасанан эфендин Алкъадарин музей,
• ДегӀастан Республикин Къоман А. Тахо-Годин цӀарах музей,
• ХӀинжа-ГӀалин историн музей,
• Дербентан пачхьалкхан историн-архитектурин а, исбаьхьаллин музей-заповедник,
• Шури-ГӀалин историн-мохкбовзаран музей,
• Хаси-Эвлан историн-мохкбовзаран музей,
• ГӀизларан мохкбовзаран П. И. Багратионан цӀарах музей,
• Литературин-мемориалан музей Г. Цадасин,
• ДегӀастан театрийн историн музей,
• Шури-ГӀалара Уллубийн мемориалан музей,
• Хунзахан историн-революцин музей,
• ТӀеман сийлаллин музей (ХӀинжа-ГӀала),
• Кела Каякентан мохкбозаран музей,
• Кумухан мохкбовзаран музей,
• С. Стальскийн мемориалан музей,
• А. А. Бестужев-Марлинскийн мемориалан музей-цӀа,
• ДегӀастан чӀерийн промышленностан историн музей.

• ЖӀайхойн музыкин-драмин Цадасин Хьамзатан цӀарах театр,
• Пачхьалкхан республикин оьрсийн драмин М. Горькийн цӀарах театр,
• Ламанан-жуьгтийн театр,
• ГӀумкийн Пачхьалкхан музыкин-драмин А. П. Салаватовн цӀарах театр,
• ДаьргӀойн драмин театр,
• ГӀазгӀумкийн Пачхьалкхан музыкин-драмин Э. Капиевн цӀарах театр,
• Лаьзгийн пачхьалкхан музыкин-драмин С. Стальскийн цӀарах театр,
• ДегӀастан пачхьалкхан тайнигийн театр,
• ДегӀастан пачхьалкхан оперин а, балетан а театр,
• Республикин оьздангаллин йукъ,
• Пачхьалкхан «Джислам» эшаран театр,
• Азербайджанийн пачхьалкхан драмин театр,
• ДегӀастан пачхьалкхан Т, Мурадовн цӀарах филармони,
• ДегӀастан Республикин пачхьалкхан ногӀийн драмин театр.

Республикин газет даьргӀойн маттара газет «Замана» ду. Иза арадолу 1921 шарахь дуьйна^[163]

Республикин газет оьрсийн маттахь «ДегӀастан кегийрхой». Арадолу 1921 шарахь дуьйна цӀе «ДегӀастан комсомолхо» йолуш^[163]

ДегӀастанан архитектура лаьтта ДегӀастанан къаьмнийн оригиналан архитектурех (жӀайхойн архитектура, даьргӀойн архитектура, лаьзгийн архитектура, рутулийн архитектура, табасаранийн архитектура, и. дӀ. кх. а), иштта дуккха а нахера тӀеэцна (гӀажарашкара, Ӏаьрбашкара, оьрсашкара, и. дӀ. кх.) архитектура а йу^[164].

ДегӀастахь йу 1200 гӀишло, къобалйина архитектурин иэсаш санна, цу тӀе царех 40 федералан маьӀна долуш йу^[165]. Царна йукъахь йу ЮНЕСКО-н дерриг дуьненан тӀаьхьенан иэсаш.

Дербентан пен — СасангӀеран заманера шалха пен бу, дӀакъовлу Каспий-хӀордан кевнаш. 15 бӀешеран йохаллехь пен лардаран Ӏалашо йолуш бара гӀажарийн а, Ӏарбийн а, монголийн а (ильханаш, ТимаргӀара). ЮНЕСКО-н Дерриг дуьненан тӀаьхьенан исписка тӀе йаьккхина, цхьаъ бен йоцу Ӏалашхилла ширагӀажарийн фортифификацин архитектурин иэс санна йу.

Нарын-ГӀала — шира гӀап 4,5 га майда йолуш, иза айбало Дербентан тӀехула лам тӀера. Чохь йисина банеш, хи латто йайнаш нагахь санна гуо бахь, шира гӀишлойн саьлнаш. Церан декъахь йу V бӀешеран килс, тӀаьхьа цунах цӀеран Ӏибадат дечеран йерда йина, йуха маьждиг дина. Шахан гӀала вайн деношка кхаьчна саьлнашкахь. 2003 шарахь ЮНЕСКО-н Дерриг дуьненан тӀаьхье лаьрра.

Рузбанан маьждиг — ширачех маьждиг ду Россехь. Иза йерда хилла, бусалба Ӏаьрбаша схьа а даьккхина, маьждиг дина. Йерда йинера Ӏарбий Дербенте бахкале. Цундела оцу маьждиган некъ къилбехахь йу, ткъа къилбаседехьа йац, маьждагийн хила ма йеззара йац. Цунах лаьцна йаздина Шихсаидов Ӏамрис шен жайнахь «ДегӀастан йеза меттигаш». Маьждиган хьалха — XV бӀешеран хьуьжар йу. ЮНЕСКО-н Дерриг дуьненан тӀаьхье лаьрра.

Сийлахь МассокӀелхьаравоккхучуг эрмалойн килс — Дербентера XIX бӀешеран архитектурин иэс. Йина 1860 шарахь. Капиталан ремонт а, реставрацин белхаш а бинчул тӀаьхьа — 1982 шеран майхь цунна чохь Суртдилларан говзаллин музей йиллира (суртдилларан говзаллин республикин музейн филиал). ЮНЕСКО-н Дерриг дуьненан тӀаьхьенан исписка тӀе йаьккхина.

Сийлахь Марьяман килс — Дербент гӀалара православин килс. ЙоьгӀна 1900 шарахь, дӀайиллина — 1901 шарахь^[166].

Дербентан маяк (йина 1853 шарахь)^[167]. Уггаре къилбехьара Российн маяк^[168][169]. Маяк ЮНЕСКО-н историн испискин йукъайоьду, Российн ларйаьн иэсийн испискин йукъатоьхна^[170].

Йуьрт-гӀап ГӀала-Къурайш — йуьрт йиллина лекхачу лам тӀехь Ӏарбийн къурайшин тайпано VII бӀешарахь. ГӀала-Къурайш йара ДегӀастахь ислам даржаран ладаме йукъ йра. Цуьнан маьждиг бакъонца лору шира эвлан бакъ долу жовхӀар, хетарехь иза дина IX—X бӀешерашкахь, тӀаккха иза хуьлу ширачех цхьа маьждиг ДегӀастахь^[171][172].

Рича йуьртара рузбана маьждиг — XIII бӀешарахь йина историн а, архитектурин а иэс. Дина иза басехь. Иза — агулийн йисинчу культан гӀишлойх цхьаъ йу. Нисса оцу маьждиг чохь 1239 шарахь тӀаьххьарниг виссалца ларйина йуьрт монголийн эскарех йуьртахоша. Дохийра монголаша а, Надир-шахан эскарша а. Цу хенахь дуьйна маьждиг чохь бисина хьийза бӀогӀам^[173].

АхцахӀан гӀап — АхцахӀ йуьртара гӀап, йоьгӀна 1839 шарахь инарло Е. А. Головина. Федералан маьӀнин историн а, архитектурин а иэс. Российн махкахь уггаре къилбехьара гӀап^[174].

Хрюган рузбан маьждиг момсарца — республикин маьӀнин историн а, архитектурин а иэс. Дина XVIII—XIX бӀешарахь^[175].

Преображенски гӀап — йоьгӀна 1859 шарахь инарла-фельдмаршала А. И. Барятинскийс. ГӀепо дӀакъовлура Ӏаьндин ГӀойсин Ӏин чухула болу цхьаъ бен боцу некъ^[176].

Достопримечательности Дагестана

— ДегӀаста заповедник — ДегӀастан Республикера пачхьалкхан Ӏаламан заповедник, кхоьллина 1987 шеран 9 январехь, лаьтта шина тайп-тайпанчу декъа тӀехь Тарумовкин а, Шури-ГӀалин а кӀошташкахь. Майда 19 061 га. Заповедникан дакъош ду аренан ДегӀастан чохь.

Заповедникашна тӀелетта латтанашкахь а, хишкахь а йина ларъйаьн зонаш, церан майда йу 21065 га, царна йукъахь, Гизларан айманехь — 19890 га, Можа-ГӀум барз гуонахьа — 1175 га.

— «ТлаьратӀан» заказник — федералан мпьӀна долу пачхьалкхан Ӏаламан заказник, лаьтта ТлаьратӀан кӀоштах, ЖӀайн ГӀойсин лакхенашкахь (Джурмут эркан майданахь), дӀалоцу Коьрта Кавказан дукъан къилбаседа басенаш а, Нукатль дукъан къилба-малхбузен раьгӀнаш а. Йиллина Талламан бахаман Коьрта урхаллин а, РСФСР Министрийн Кхеташонера заповедникийн № 491 йолу 1986 шеран 16 декабран омарца.

N 360 йолу 2009 шеран 3 ноябрехь Российн Федерацин Ӏаламан ресурсийн а, экологин а министраллин Омарца дӀайелла заповедникан^[177].

— «Самуран» заказник — федералан маьӀна долу пачхьалкхан Ӏаламан заказник, лаьтта Магарамкентан (9,3 эз. га) а, Дербентан (1,9 эз. га) кӀоштийн махкахь. «Самуран» заказник кхоьллина № 162 долу 1982 шеран 28 майн РСФСР Министрийн кхеташонера талламан бахаман а, заповедникийн Коьрта урхаллин омарца, леларан хан ца хӀоттош.

N 362 йолу 2009 шеран 3 ноябрехь Российн Федерацин Ӏаламан ресурсийн а, экологин а министраллин Омарца дӀайелла заповедникан. Заказникан биологин (зоологин) профиль йу, бахаман йукъаметтигаш Ӏалашйан лерина йу, кхин а кӀезга йолу а, дӀайовла кхерамехь йолу акхарой а, церан йеха меттиг а.

Заказникан майда 11,2 эз. га йу. Заказникан дозанахь лаьтта 7 йурт, 3 дозанан застава, Приморски чӀаракхион завод, масех йуьртбахаман предприятийн а, арендаторийн а латтанаш^[178].

— «Аграханан» заказник — федералан маьӀнийн пачхьалкхан Ӏаламан заказник, лаьтта Аграханан айман махкахь. Кхоьллина 1983 шарахь. Йерриге заказникехь ду 200 кепара олхазарш. 39.000 гектар майданахь деха пеликанаш, ровзанан, лайлаг, ЧӀерийлоьцург, кхин а дуккха.

— ГӀой-хин Ӏин. 53 км деха, 3 км шуьйра, 2 км кӀорга. ГӀой-хин чухула а, Ӏин чухула а (гӀашлойн) маршрутаташ йу.

— ГӀамаран барз Можа-ГӀум. Йерриг Евразехь цхьаъ бен боцу 262 м лекха а, 600 гектар майда йолу гӀамаран барз. Талламхошна хетарехь, баьрзан 5 эзар гергга шо ду.

— Тобот чухчари. ОхьайогӀу Хунзахан акъарийн тӀера, хин охьадожара 70 метр сов ду. Ӏай гӀорадо, лайш дешачу хенахь чухчарийн кӀажошкахь Ӏам хутту.

— ХӀоориб. Эвлана уллехь бу Зудаберийн цӀе йолу тарх, иза кхозу Ӏин тӀехула. Гуонахьа тархан тӀаьхь лаьтта 400 шо долу чӀагӀонан бӀевнаш.

— Салтин чухчари. Лаьтта бухара долу хин чухчари, иза йокъа заманахь лекъа. Хи дистича Салтин эрк Ӏин чу хьоду 20 метр лакхара. Хьехан латтаран башхаллаш серло сеттайо, хинан тайп-тайпана брс хиллалц.

— Къоьзана Ӏам. Нохчийчоьнан а, ДегӀастин а йукъара лаьмнашкара бироза бос болу Ӏам^[179].

— Алиев Ӏазизан мемориалан комплекс — дӀайиллина 2016 шеран 11 майхь ХӀинжа-ГӀалахь йукъараллин а, политикин а гӀуллакххочун Алиев Ӏазизан(оьр.)нохч. цӀарах^[180].

— Мемориалан комплекс «Тезет долу нана» — схьайиллина 8 майх, Толаман де кхачале Дербентехь мемориал, коьрта дакъа ду — зударийн сурт дуӀийна куьйгаш кховдийна — борзанах йоьттина Петарбухехь.

— Дербентера Петр I бун — геополитикин маьӀна долу иэс, 300 бӀешо хьалха Российн империн шайн лаамца дӀакхетта гӀажарийн гӀала-гӀап дагайоуьйту сурт^[181].