Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Узум-Хьаьжа

Салтинский Узум-Хьаьжа (1848, СалтӀа, ДегӀастанан АССР — 1920 шеран 30 март, Гуьржийчоь) — къилбаседа-кавказан динан а, тӀеман а, политикин а гӀуллакххо. Къилбаседа-Кавказан эмиратан эмир. Накъшбандин тарикъатан шайх. Ламанан республикин парламентан декъашхо.

Хьалха хиллачу Россин имперехь хиллачу 1917-1922-чу шерийн Граждански тӀеман жигара дакъалацархо. ТӀеман чолхечу хьелашкахь, 1920-чу шарахь Узум-Хьаьжа валлалц 7 баттахь лаьттина йолу, теократически пачхьалкх — Къилбаседа-Кавказан эмират кхоьллина.

Биографи

Хьалхара шераш

Дуьненчу ваьлла 1848-чу шарахь жӀайхойн Салта йуьртахь ахархочун доьзалехь. 7 шо долуш дуьйна дагестански бевзаш болчу Ӏеламнах болчохь доьшуш хилла. Согратлерчу шайхан Ӏабдурахьман-Хьаьжин мурд хилла. Цо пурба делла Узум-Хьаьжина шайхалла лелон[1], цул тӀаьхьа, иза волчохь 11 шарахь дешначул тӀаьхьа, динан хаарш кӀаргдаран Ӏалашонца Османски импери вахана[2][3]. ПохӀма долу дешархо санна вевзаш ву. Дукхазза хьаж дина а ву[4].

ГӀумкийн маттахь Узум бохург «лекха, веха» бохург ду. Ша лоха хилар бахьана долуш йелла а хилла цунна и цӀе[5].

Махкахваккхар

ГӀараваьлла динан гӀуллакххо волу Узум-Хьаьжа 1877-чу шарахь Нохчийчохь а, Дагестанехь а хиллачу антироссийски «Жима гӀазот» аьлла цӀе йахханчу гӀаттамехь дакъалоцуш хилла. Цул тӀаьхьа, 1878-чу шарахь схьа а лаьцна Самарски губерни дӀахьажийна, 4 шо даьлча цигара ведда даймахка цӀа веана[6][К 1]. Иза шолгӀа а схьалацаран бахьана дара Ӏедалан бакъо а йоцуш шайн йуьртахь маьждиг дар. ЦӀахь Ӏеран кхиэл йинчул тӀаьхьа цхьана шарна Темир-Хан-Шуре хьажийна, цигара гӀаш Астрахане а. Цхьа шо даьллачул тӀаьхьа иза йуха ведда Макке хьаж дан вахана, цигара нохчийн хьаьжошца Нохчийчу веана. Цкъа хьалха Соьлжа-ГӀала кхаьчна, цул тӀаьхьа Нажи-Юьртахь дӀатарвелла[6]. Махкахваккхаро имперски къизалло хьийзийна Ӏазапхо санна тӀелоцуш вара шайх[8].

undefined

Революци йалале хьалха, паччахьан Ӏедална дуьхьал агитаци а йеш, нохчийн лаьмнашкахь лечкъаш вара[6]. Узум-Хьаьжа иштта, динан поэзи лелош а, байташ йазйеш а вара[10].

Революци

1917-чу шарахь Чиллин беттан революци хиллачул тӀаьхьа Узум-Хьаьжина амнисти йелла, тӀаккха иза Дагестане йуха веана[11]. Цул тӀаьхьа, шариӀатан а, теократически а идеологи йаржош, Къилбаседа Кавказан политикин дахарехь дакъалоцуш вара[2]. Дагестанан Милли-Комитет кхоллар а, Дагестанехь шариӀатан урхалла даран кеп дӀахӀотторан референдум дӀайахьар а вовшахтоьхначарех цхьаъ вара шайх. Дагестан йартийн йукъараллаша тӀелецира шариӀат[12]. Узум-Хьаьжа Ламанан республикин парламентан декъашхо а вара[13]. Шайха шен къамелашкахь АДР-ра кредит дохкаран отчет йоьхуш Ӏаткъам бора правительствона[13].

Шайха дакъалаьцна 1917-чу шеран хьаьттан баттахь Ӏаьндахь дӀабаьхьначу ламанан халкъийн гуламехь. Цуьнан дӀадолорца латтанийн хьокъехь сацам тӀеэцна[14]:

  1. Паччахьан правительствон куьйга кӀеллахь хилла долу Дагестанан латтанаш дагестанан халкъана йухадерзо.
  2. Дагестанан дозанашца долу Каспийски хӀордан хиш, цуьнан долахь болу бахам санна, дагестанан халкъана дӀадала.
  3. Дерриге а бекски латтанаш ишттане а дагестанан халкъана дӀадала.
  4. Бекаша цхьаболчу нахана дӀаделла долу латтанаш а, иштта, ишттане а дагестанан халкъана дӀадала.
  5. Бекашкара цхьаболчу наха эцна долу латтанаш харжан мехаца эцарца дагестанан халкъан дола даха.
undefined

Аьхка Дагестанехь дӀадоладелла ишколаш къаьмнийн дешаран программи тӀе йахар. Оцу гӀуллакхехь жигара дакъалоцуш вара Ӏаьрбойн дешар а, тюркийн (гӀумкийн) мотт къаьмнашна йукъара мотт санна тӀеэцар а хьалха тоьттуш волу Узум-Хьаьжа. Дешаран мотт ненан мотт лоруш бара, 1-чу классехь дуьйна шаӀитан урок а йукъайалош йара. Хьалхарчу ишколийн лакхарчу классашкахь хьоьхуш туркойн мотт бара[17].

Узум-Хьаьжа Гоцинский Нажмудинан къеггина накъост вара, Шамилан Имамат санна йолу Кавказехь йолу теократически пачхьалкхан имам ван а гӀертара иза цунах. Иза хаьржинчул тӀаьхьа имаман мостагӀашка олура шайха: «Имамана муьтӀахь воцчун оха корта боккхур бу»[18]. Ткъа шайх имаман вакилан (заместителан) меттиг дӀалаца йезаш вара[19]. Делахь а, Гоцинский иза муфтин дарже хӀоттон реза хилча[К 2], Узум-Хьаьжа оьгӀаза а вахана, шен эскарца гуламера дӀавахана[20].

Узум-Хьаьжа емалваран Ӏалашонца, цунна дуьхьал болчара иштта дешнаш йаздора цунна тӀе: «берриге а инженераш а, студенташ а, аьрру агӀонера аьтту агӀор йазйеш мел верг а ирхъолла муш беш ву со»[К 3][21]. Цунна жоп делла шайха: «Ас муха олу и хӀун ду цахуург? Кхузаманан цивилизаци йоцуш вайн дан хӀумма а дац! Нагахь санна, лоьраш а, инженераш а санна болу говзанчаш вайн бацахь, уьш кхечу кӀошташкара кхайкха беза… Ӏеламстаг санна бакъдолу шариӀат дӀахӀоттон лууш ву со, оцу гӀуллакхе кхойкху ас халкъе а»[22]. Шайх а, цуьнан накъостий а тӀеман-политикин ондда ницкъ бара. 1917-1918-чуй шерашкахь цуьнан отряд Хасавюртовски гуонна тӀелетта, и бахьана долуш, Хасавюртана а, дуккха а кхийолчу йарташна а зенаш дина[23].

1918-чу шеран кхолламан беттан 9-чу дийнахь Гоцинскийс а, Узум-Хьаьжас а 6-10 эзар бӀаьхочух лаьтташ долчу эскарца[24] Дагестанан пачхье Темир-Хан-Шура дӀалаьцна. ШолгӀачу дийнахь маьждиган имама Нажмуди имам ву аьлла дӀакхайкхийна. Кхолламан беттан 12-чу дийнахь Дагестанан областан ӀӀӀ-чу гуламан делегаташа и сацам бохийна. Нажмуди муфтин даржана реза хилла[25]. Гойцинскийс лелочунна реза а ца хилла, шен эскарца лаьмнашка дӀавахана Узум-Хьаьжа[25].

1917-чу шеран гӀуран баттахь — 1918-чу шеран йуьххьехь Соьлжа-ГӀалахь коьртехь Арсанов Дени волчу нохчашна а, гӀалгӀазкхишна а йукъахь йерриге а Нохчийчоь а гӀаттош, девнаш девлла. Чиллин баттахь нохчаша Узум-Хьаьжа хьалхатеттина, тӀаккха иза гӀала вахана оьрсашна а, нохчашна а йукъахь барт бар кховдош[26].

Граждански тӀом

Гоцинскийн а, Узум-Хьаьжин а отряд Темир-Хан-Шурахь. 1918-чу шеран кхолламан бутт.

Отряд Гоцинского и Узун Хаджи в Темир-Хан-Шуре. Январь 1918.jpg
Аьтту агӀонера аьрру агӀор: Узум-Хьаьжа, Гоцинский Нажмуди (жаӀарца билгалваьккхина ву), Сираьжди-Хьаьжа, Халилов Минкаил, Апашев Даниял
Отряд Узун-Хаджи в Темир-Хан-Шуре. 1918.png

Большевикашца къийсам

«Артиллерин герз гина, цунна марзйелла а йоцу Нажмудин а, Узум-Хьаьжин а отрядаш дӀасауьдура шайна тӀе артиллерин хӀоьънаш тоха долийча. Большевикаш ца хӀуьттура чучбахана ламанхошца лата, цундела генара даккхий герзаш а, пулеметаш а йеттара цара. Оьрсийн большевакаш кхоьруру чучбахана дагестанцашца шаьлтанашца лата. Цундела большевикашна а, ламанхошна а йукъара латарш доцца хуьлура, большевакаш шаьлтанашца долчу латарх уьдура, ткъа ламанхой артиллерих. Нажмудин а, Узум-Хьаьжин а отрядашна марзделла цхьа хӀума дара: латарехь бохийна болу уьш боьвдда шайн цӀа, йарташка кхаччалц дӀабоьлхура. Цхьана меттигере шаьш дохийча, кхечу меттигехь дуьхьало ца йора цара. Узум-Хьаьжас а, Нажмудис а йуха вовшахтухара уьш. Уггаре дукха фронт латтош, дика тӀемаш беш царна йукъахь билгалбовлуш ходжалмахинцаш а, куппинцаш а, гергебильцаш а бара», -

Гоцинскийн а, большевикийн а эскаршна йукъахь хиллачу латарех лаьцна иштта йаздина Дибиров Мохьмад-Къадис[27].

Шайхана тӀаьхьахӀиттинарш Дагестанехь а, Теркан областехь а дакъалаца буьйлабелла гӀалӀазкхишца а, оьрсашца а хуьлучу латаршкахь. 1918-чу шеран бекарг баттахь ЦӀечу эскаран дакъошца къийсам дӀаболабелла[28].

undefined

ХӀутосург баттахь Гоцинскийн а, Узум-Хьаьжин а, Алиханов Кайтмазан а, кхечеран а отрядийн сацам хилла Гунибехь цхьаьна а кхетта большевикашкара Темир-Хан-Шура схьайаккха. ТӀелатар кхаа агӀор дӀадолийна — Аракански (коьрта агӀо) а, Чир-Юртовски а, Узум-Хьаьжех тешийна йолу Кази-Кумухско-Цудахарски а[29]. Шайха Кази-Кумух дӀалаьцна. Делахь а, цудахарах дехьа ца валавелла иза. Даргински гуо карахь болуш волу шайх Акушинский Ӏела-Хьаьжас шен нахаца дехьа ца валийтина иза. Ӏела-Хьаьжас доьазза делегаци йахийтина Узум-Хьаьжина тӀе, иза ша арабаьккхинчу некъах йухавалар лоьхуш, доьазза тӀе ца эцна Узум-Хьаьжас шега кхийдош дерг. Узум-Хьаьжас ша дехьавалийта бохуш кхерамаш туьйсура, ткъа вукхо шайха иза дехьа ца волуьйтура. ТӀаьххьара а, Узум-Хьаьжа шен эскаршца Гунибе йухавеана[30].

Асаран беттан 19-чу дийнахь Узум-Хьаьжас Гоцинскийца цхьаьна Кадар схьа а йаьккхина, Доргели йуьрта йуххе а вахана. Делахь а, отрядаш Хунзахе йухатоьхна[29].

Узум-Хьаьжин а, Гоцинскийн а отрядийн а, большевикийн а латарш хьаьттан баттахь Баку гӀалара шен отрядаца вогӀуш волу Бичерахов Лазарь Дагестане схьаваллалц дӀадаьхьна[31]. Эсаран баттана бичераховцаша большевикех паргӀатйаьккхина Дагестан. Лахьанан беттан 6-чу дийнахь Дагестан чу даьхкина долчу туркойн эскарашна бичерахошцашна тӀелатарш дӀадолийна, уьш ара а баьхна цара. Лахьанан беттан 7-чу дийнахь Петровск схьайаьккхина. Ламанан правительствон Ӏедал чӀагӀделла[32].

Антантин мехкашца гергарло тасарна Ламанан республикин куьйгалхой бехке бора Шайха. Дагестанера ингалсан эскарш арадахар а доьхура цо[33].

КӀайчу гвардейцашца къийсам

1919-чу шеран бӀаьста инарлин Деникинан эскар Къилбаседа Кавказ дӀалаца доладелла[34]. Оханан баттахь Ламанан республикин Союзан Советан а, Правительствон а кхеташо вовшахтоьхна. Цига кхайкхина Узум-Хьаьжа а, Акушинский Ӏела-Хьаьжа а санна болу нах а. Узум-Хьаьжас оцу кхеташонехь дӀахьедар дина[35]:

«Нагахь санна вай хӀинццалц цхьаьна, бертахь болх бинехь вайн Даймехкан доза хадон хӀуттур вацара цхьа а мостагӀ. Хьалха Ӏеламнах цхьаьна ца кхийтира, царна тӀаьхьа кхиберш а. Бусалбанаш вовшаша байъа буьйлабелира. Мухха хиллехь а, хилларг дицдан деза. ХӀинца мукъане а, вайн йукъарчу кхерамна цхьаьна дуьхьало йей вай, тӀаккха цхьаьнгге а толам баккхалур бац вайна тӀехь. Вайн сийлахь декахр ду вайн вежарийн нохчийн а, гӀалгӀайн а кхайкхамна жоп далар, гӀалгӀазкхийн кога кӀелахь нисдала мегаш ду вай а. Дешнех пайда ца болу, гӀуллакх дан деза… самадаккха деза вайн халкъ… Со а, Ӏела-Хьаьжа а велахь а, халкъан дуьхьа вала кийча ву».

Ши шайх Нохчичийчоь паргӀатйаккха отрядаш вовшахтоха волавелла, оцу гӀуллакхна план а хӀоттийна[36].

undefined

Граждански тӀом болчу хенахь динан гӀуллакххой цакхетарш бахьана долуш дӀасакъаьстина бара: Шайх Акушинский Ӏела-Хьаьжа Къилбаседа Кавказ дӀалаьцначу КӀайчу ницкъашца къийсам латторхьама большевикашкахьа гӀо доккхуш вара, Гоцинский Нажмуди ЦӀечарна дуьхьал КӀайчу эскаршца вара. Гоцинский кӀайчаьрца гӀуллакх лелон волавелча, цунна оьгӀаз вахана волу Узум-Хьаьжа цунах дӀакъаьстина. Узум-Хьаьжа кӀайчарна а, цӀечарна а дуьхьало йеш вара[38]. Нажмудих дог даьлла волчу Узум-Хьаьжас аьлла бохуш даьржина ду: «Со цунах имам ван гӀерташ вара, амма иза Иван хилла»[39], делахь а, историка Доного Хьаьжа-Мурада йаздина шена цунна тоьшалла карийна цахиларан хьокъехь[8]. Гоцинский ингалсан гӀоьнца большевикашна дуьхьал тӀом бар шега кховдийча Узум-Хьаьжас жоп делла: "ХӀун башхалла йу хьакха муьлххачу басахь йелахь а — Ӏаьржа йан кӀайн?)[40].

Имаман даржехь

ХӀутосург беттан чаккхенехь БотӀлихехь боккха гулам вовшахтоьхна, цигахь имаман цӀарах вохийна Гоцинский. Цуьнан метта Дагестанан а, Нохчийоьнан а имам Узум-Хьаьжа хаьржина[28], ткъа имаматан резиденци Веданахь билгалйина[40]. Цига дӀавахана волчу имама хьаьттан баттахь Къилбаседа Кавказан бусалбанашка кхайкхам бина кӀайчу гвардейцашна дуьхьал гӀазот леладе, аьлла[41].

КӀайчарна а, цӀечарна а дуьхьал къийсам латтош долу тӀемаш бан кийча а, барт болуш а долу Узум-Хьаьжин эскар Къилбаседа Кавказехь большевикийн Ӏедал кхидӀа латтарна боккха кхерам бара[42]. КӀайчу гвардейцийн хаамашца, 1919-чу шеран аьхкенан йуккъехь имамана тӀаьхьа хӀоьттина 700 салти хилла[43]. Деникина йаз ма-дарра, 1919-чу шеран хьаьттан баттахь церан терахь даккхийчу 4 герзаца 1500 стаге лакхадаьлла, ткъа кхин а вовшахтоьхначул тӀаьхьа эскарехь 5-5 эзар салти хилла Узум-Хьаьжин эскарехь[44]. Азербайджански дипломата Векилевс билгалдаьккхина, 1919-чу шеран товбецан баттахь шайхан 3 эзар салти волуш эскар хилла аьлла[43]. 1920-чу шарахь нохчийн йукъараллаша Ленине йинчу докладехь билгалдаьккхина ду эскар 8 500 гӀаттамхойх лаьтташ ду аьлла[43]. Кхузаманан историкан Вачагаев Майрбекан сацамца Узум-Хьаьжин дерриге а эскар 1 000 стагал алсам ца хилла[45].

Аьхка Дагестанехь кхиам а боцуш шайн лаамехь цхьаьнакхеттачу эскарца лета гӀиртина, цул тӀаьхьа и гӀуллакх Нохчийчохь дӀадахьа сацам хилла. Йерриге а Къилбаседа Кавказера бохург санна партизанаш хилла имаман эскарехь: Нохч-ГӀалгӀайчуьра а, Дагестанера а, ГӀебартойчуьра а, Чергазийчуьра а, ХӀирийчуьра а[46].

Эмиран даржехь

Граждански тӀом дӀабаллалц Къилбаседа Кавказехь деникинцашна дуьхьало йаран йукъ лаьттина йолчу нохчийн Ведана йуьрта дӀавахана Узум-Хьаьжа. Аьхка Арсанукаев Иналкъа османски султанера фирман (указ) деана (иза харц кехат хила а тарлора[28]). Товбецан беттан 19-чу дийнахь Османски империс Ӏуналла а деш йолу теократически монархи кхолларан хьокъехь кхайкхам бина[47]. Шайха правительство тӀе а чӀагӀйина, эскар вовшахтоха а волавелла. Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь а, Ламанан Дагестанехь а чӀогӀа лоруш вара иза. 1919-чу шеран гуьйран йерриге а ламанан Нохчийчоь цуьнан карахь йара[34]. Цо иштта, Дагестанан малхбузехь[47] а, ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь[48] а шен Ӏедал дӀахӀоттадора.

undefined
undefined

Товбецан 24-чу дийнахь куьйгаллехь Чуликов ИбрахӀим а волуш, деникингӀаьрца болчу нохчаша Нохчийчоьнан аренашкахь «большевикех а, Узум-Хьаьжин гӀеранех а Нохчийчоь цӀанйаран» комитет кхоьллина[49].

Хьалхуо Узум-Хьаьжина гӀо ца дина волчу нохчийн вевзаш волчу шайха Митаев Ӏелас, эмираца йукъаметтигаш дӀанисйаран Ӏалашонца, деникинцашца хиллачу латарехь схьадаьккхина долу хӀонцан герз дахьийтина Ведана, амма, Узум-Хьаьжас тӀе ца лаьцна иза. Эмиран зӀенаш йара деникинцашна дуьхьал болчу гӀалгӀайн гӀуллакххошца — шайхаца Гарданов Тарко-Хьаьжица а, Ахриев ГӀапурца а[50]. Куьйгалла деш Акушинский Ӏела-Хьаьжа волчу а, деникинцашца къийсам латтош йолчу а Дагестанан оборонин советаца а зӀенаш йара Узум-Хьаьжин тӀеман штабан[51].

Къилбаседа Кавказехь кӀайчу ницкъашца летачу хенах масех боккха иэшам лайначул тӀаьхьа, куьйгалла деш Гикало Николай а волуш ЦӀен эскар Нохчийчоьнан лаьмнашка йухадаьлла. Йукъарчу мостагӀах леташ царах пайдаэцаран Ӏалашонца Узум-Хьаьжас красноармейцаш тӀелаьцна. Царах Эмиратан тӀеман штабана кӀел йогӀуш йолу гӀаттамхойн цӀен отряд кхоьллина[52]. Шайна гӀо динера аьлла ца Ӏаш, Эмиратера хьал дохоран Ӏалашонца къайленаш лелайора большевикаша[53].

Товбецан баттахь большевикийн ницкъашца[К 4] цхьаьна Узум-Хьаьжас Воздвиженски куьпахь Нохчийчоьнан лаьмнашкара аренашка болу некъ боьхкуш йолу деникинцийн гарнизон йохийна[54]. Белогвардейцаш Соьлжа-ГӀала йухабевлла. Цул тӀаьхьа дукха хан йалале Шела йолчохь а хилла латар, цигахь а Узум-Хьаьжин эскарша толам баьккхина. Шина а латарехь 250 стаг йийсар вина цо[51].

Узум-Хьаьжин къеггинчу толамаша иза кхин а гӀаравоккхура[55]. Цуьнан терго йан буьйлабелира луларчу Азербайджанехь а, Гуьржийчохь а, Эрмалойчохь а. Царна массарна а шайн дозанашна генайаккха лаьара Росси[47]. Гуьржийчоь тӀеман а, кхидолу а гӀо дан гӀертара[56]. Эмира Гуьржичоьнаца барт бинера герз даларан а, Эмират къобалйаран а хьокъехь. Оцу гӀуллакхна дуьхьал цо шен эскаршна Деникинан эскарна Гуьржийчу боьду ТӀеман-гуьржийн некъ дӀакъовлар тӀедиллина[57]. Эмирана гӀоьнна куьйгалла деш инарла Керселидзе а волуш Нохчийчу 50 эпсар веана[54]. Эскар кхоллуш а, бахархойн тӀеман Ӏер-дахар дӀанисдан а гӀо дан немцойн эпсарш а баьхкина. Иштта, австрийски инструкторш а бара[58].

Йоццачу хенахь пачхьалкхехь суд а, хазна а, правительство а, парламент а, ахчанаш а, набахте а, эскар а, полици а вовшахтоьхна эмира[59].

Узум-Хьаьжин гӀуллакхо дукха халонаш йора Дагестанехь болчу деникинцийн ницкъашна, тӀаккха 1919-чу шеран чаккхенехь Гоцинский Нажмудин а, кхиболчу деникинцашца болчу Ӏеламнаха а дӀакхайкхийнера, хӀора бусалбачун декхар ду Узум-Хьаьжица къийсам латтор а, иза вер а, аьлла[60][61].

Большевикашца дийцар дар а, валар а

1920-чу шеран бекарг беттан чаккхенехь деникинцаш Кавказера арабаьхна[62]. Соьлжа-ГӀала дӀалаьцначу большевикашка Къилбаседа Кавказера эскарш арадаха аьлла Узум-Хьаьжас, амма цо бохург цара тӀе ца лаьцна[63]. Советан куьйгалло могуш воцучу Узум-Хьаьже кехат даийтина[64]:

«Шун векалшца дийцарш динчул тӀаьхьа тхуна хиъна Советан Ӏедал тӀелаца уьш кийча хилар. Нохчийчоьнан а, Дагестанан а имам санна, Айхьа а и Ӏедал тӀелоцуш делахь халкъашка кхайкхам бе цу хьокъехь, тӀаккха вайна йукъахь доттагӀалла хир ду. И тидаме а оьцуш, Советан Ӏедало Къилбаседа Кавказан бусалбанийн баьчча а, Имам а санна къобалвийр ву. Советан Ӏедалца йолу йукъаметтиг халкъана дӀахаийтинчул тӀаьхьа, хьайн даржаш охьа а дехкина, халкъе дӀадала деза. Шун организацеш дӀайаха йеза. И бакъонаш Йукъарчу правительствехь хила йеза. Ахчанца доьзна долу гӀуллакхаш Йуккъера хаамаш схьакхаьчначул тӀаьхьа къастор ду. Муьлххачу хьолехь а, Шун сийлахь Къуръан а, дин а хьедийр дац Советски Ӏедало».

Масех де даьлча, шен делегаташ схьакхачале, 1920-чу шеран бекарг беттан 30-чу дийнахь ун кхетта велла[48]. И валале хьалха, Эмиратехь волчу Гикалона омра деанера «Узум-Хьаьжина чӀогӀа тӀеӀаткъам бан а, аьтто балахь иза дӀаваккха а», аьлла[43]. Большевикийн мостагӀаша чӀагӀдеш цунна дӀовш делла бохуш дуьйцура[48].

Имам Шемалан бераш дӀадоьхкинчу Веданна уллехь йолчу Шемал-КӀотарахь дӀавоьллина иза. Цуьнан тезета йерриге а Къилбаседа Кавказера дуккха а нах гулбеллера[65].

Ша валале цо динчу дехарца а догӀуш, 1920-чу шеран хӀутосург беттан 11-чу дийнахь ламанхойн гулам вовшахтоьхна. Цигахь дакъалоцуш Къилбаседа Кавказехь болу туркойн эпсарш а хилла. Шен тӀаьххьарчу деношкахь Узум-Хьаьжас весет йаздинера Россица къийсамаш дӀабахьар а, Туркойн махкахь Ӏаш волу Шемалан кӀант Камиль-Паша Ӏедале кхайкхар а доьхуш. Узум-Хьаьжин лаам кхочуш а беш, Камиль-Паша имам ву аьлла дӀакхайкхийна гуламо. Цу хьокъехь дерг Камиль-Пашага сихонца дӀакхачийна. Схьаван аьтто ца баьллачу цо, шен кӀант СаьӀид-Шемал ваийтина Кавказе.

Эмиран дарж Инхорчу Дарбиш Мухьаммада тӀелаьцна, амма масех де даьллачул тӀаьхьа Эмират йоьхна[66].

Заманхойн мах хадор

«Жимчу дегӀехь волу Узум-Хьаьжа тӀех майраллица а, чӀагӀаллица а, доьналлица а билгалволуш вара. Шен амал бахьана долуш, йерриге а бохург санна Ӏавари а, Ӏаьнда а, Нохчийоь а карайерзийна. Демокаратин (шариӀатан демократи) ойланаш йолуш хьекъале, дешна стаг вара иза. Тиларшка ваханера иза, хӀунда аьлча цо шена хьалха хӀоттийна Ӏалашо – истори йухайазйар кхочуш далур долуш дацара...», -

Самурский Нажмудин Узун-Хаьжех лаьцна[67].

  • Ахвердов Ӏабдул-Раьхьима гӀийлачу дегӀехь къегина бӀаьргаш долчу, шен ницкъ а, дозалла а девзаш волчу лохачу воккхачу стеган санна сурт хӀоттадора.
  • Социалиста Тахо-Годи Ӏелабека имамат а, берриге а бусалбанийн имам а дӀахӀоттон шен а, нехан а коьрташ охьадахка деза аьлла хеташ волу бусалба вара аьлла, йаздина.
  • Габиев СаьӀида дийцарехь эмир чӀогӀа майра а, доьналла долуш а хилла, амма цунна хӀилла а, политикин хьарамлонаш лелор а тоьара. Цунна хетарехь, Гоцинский Нажмуди санна мукъане а шуьйра ойла йеш а, бахам болуш а иза хиллехь, цо кхин а йоккха меттиг дӀалаьцна хир йара Кавказан исторехь[68].
  • Гоцинскийн канцелярин куьйгалхочо Эрел Шарафеддина хетарехь «Къилбаседа Кавказ паргӀатйаккхаран ницкъаша толам баьккхина хир бара, нагахь санна Гоцинскийна тӀе а ца тевжаш, Узум-Хьаьжина уьш тӀетевжина хиллехь, хӀунда аьлча, иза шен дикачу амалца а, наха ларарца а, нахаца йукъаметтиг лелон хууш хиларца а билгалволуш вара, цуьнан хьуьнар дара интеллигенци шена тӀейорзорца меттигера ницкъаш цхьаьнатоха». Цунна хетарехь, Къилбаседа Кавказехь Деникинан эскарца къийсам латторехь коьрта меттиг дӀалоцуш вара Узум-Хьаьжа[69].

Кхолларалла

Поэмин хьалхара кийсакаш «Дийна мел ву кӀелхьарвалар лоьху…»

Пылают дни и тлеют ночи. И в круговерти суеты
Напрасны все твои уловки, когда не служишь Богу ты.
За летом неизбежна – осень. Так смертный час неотвратим.
Зачем же даренное время ты обращаешь в горький дым?
Тобой накопленным богатством не искупить и малый грех.
Копи же то, что в жизни вечной тебе искупит без помех.
... Мы все к создателю вернёмся. Но с чем предстанем перед ним?
Коль Он из сердца будет изгнан, ты будешь вечно Им гоним!

Узум-Хьаьжас динан поэзи йазйора. Цуьнан «Дийна мел ву кӀелхьарвалар лоьху…» (жӀайхойн «Сордо бачӀун, къо бачӀун, къоял тІагІунел руго…») жӀайхойн маттахь ара а йаьлла[70], Дугричилов МуртазӀелас оьрсийн матте гоч а йина[71][72]. Узум-Хьаьжин произведенеш тӀехь йолу цхьайолу гуларш Исаев Амирханан йозанийн каталог йукъахь йу[73].

Иэс

  • 1922-чу шарахь Соьлжа-ГӀалахь «Нефтерабочий» газетехь зорбане йаьлла «Узум-Хьаьжин иэсан де» статья. Цу тӀехь йаздина ду: «Узум-Хьаьжа сийлахь стаг вара, цо белогвардейцашна а, эпсаршна а, инарлашна-Ӏазапхошна а дуьхьал бина ца Ӏаш, къинхьегамхойн ЦӀечу эскарна дуьхьал а сийлахь-беза тӀом барна хӀора ламанхочунна деза дара цуьнан иэс»[74]. Хаам бинера Узум-Хьаьжа велла шо кхачарна леринчу цхьаьнакхетарехь масех эзар хьешо дакъалаьцна хиларан хьокъехь[8].
undefined
  • Салта йуьртахь хӀолламан у хӀоттийна[75].
  • 2009-чу шарахь талламхочо Нахибашев Махача «Салтинский Узум-Хьаьжа — Дагестанан а, Нохчийчоьнан а йукъараллин-политикин а, динан а гӀуллакххо» книга арахецна, цу тӀехь довзийтина ду шайхан дахар[76].
  • Нохчийчоьнан Веданан а, Шуьйтан а кӀоштийн цхьаболу бахархой шайхан мурдаш бу. Басаев Шамила ша ма-аллара, цуьнан денда Узум-Хьаьжин мурд а, цуьнца цхьаьна тӀом беш а хилла[77].
  • Иза дӀавоьллинчу меттигехь зерат схьадиллина. 2017-чу шарахь цигахь Нохчийн Республикин Мехк-Да Кадыров Рамзан а хилла[78].
  • 2017-чу шарахь Какагасанов Гаджи-Мурада «Салтинский Узум-Хьаьжа — Дагестанан а, Нохчийчоьнан а йукъараллин-политикин а, динан а гӀуллакххо (Документаш а, материалаш а)» документийн гулар арахецна[79].
  • Буйнакскехь[80] а, Салта йуьртахь[81] а эмиран цӀарах урамаш ду.

Культурехь

  • Къилбаседа Кавказехь хиллачу Граждански тӀамах лаьцна дуьйцуш Булгаков Михаила шен «Докторан тамашийна хиламаш» дийцар тӀехь хьахийна ву Узум-Хьаьжа[82].
  • Гамзатов Расула шен «Сан Дагестан» произведенехь йаздина шайхах лаьцна. Цу тӀехь Узум-Хьаьжех а, Гоцинскийх а, Алихановх а лаьцна дуьйцуш аьлла, «Дагестан церан маттах ца кхийтира, уьш а ца кхийтира Дагестанан маттах»[83].

Историографехь

Советан историн Ӏаматаш тӀехь Узум-Хьаьжас деникинцашна дуьхьал бина тӀемаш ЦӀечу эскарна тӀейазбеш бара[59]. Ша шайх кхиарна дуьхьалверг а[13], фанатик а санна йазвеш вара[84], ткъа эмират — интервентийн тайниг а[85], къинхьегамхошна ницкъ беш йолу эксплуататорски пачхьалкх а санна[19].

СССР йоьхначул тӀаьхьа историографехь и меттигаш хийцина[19]. Нохчийн хиламаш бахьана долуш, 1990-чу шерашкахь а, 2000-чу шерийн хьалхарчу декъехь а историкийн Узум-Хьаьжех долу хьашташ алсамдевлла[86]. Кхузаманан талламхошна Узум-Хьаьжа паргӀатойаккхаран ламанхойн къийсаман баьчча санна го[87].

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ 1. Иза воцург а, кхин а дикка вевзаш волу дагестанан 5 шайх а махкахваьккхина: Цудахарский Илес, Кикунера Османов Мухьаммад-Хаджияв, Гимрера Хажияв ӀабдуллахӀ, Апшера Сулайманхьаьжа, Кукнера Хаджияв Муса[7]
  2. ↑ Имаман дарж дерг кхузаманан а, динан а хууш хуьлу, ткъа муфти веккъа динан баьчча ву
  3. ↑ Ӏаьрбойн кехат аьтту агӀонера аьрру агӀор йаздеш ду. Иштта, Узум-Хьаьжа бусалбанийн йоцучу цивилизацина дуьхьал верг санна дӀахӀоттон ойла йара
  4. ↑ Оцу латарехь кхелхина гӀараваьлла волу нохчийн коммунист Шерипов Асланбек
Хьосташ
  1. ↑ Какагасанов, 2017, с. 3.
  2. ↑ 1 2 В. М. Муханов. Узун-Хаджи // Большая российская энциклопедия 2004–2017. — 2017.
  3. ↑ Нахибашев, 2009, с. 52.
  4. ↑ Какагасанов, 2017, с. 4.
  5. ↑ Какагасанов, 2017, с. 75, 108.
  6. ↑ 1 2 3 Нахибашев, 2009, с. 55.
  7. ↑ Назир ад-Дургели. Услада умов в биографиях дагестанских учёных / Шихсаидов А. Р.. — М.: Марджани, 2012. — С. 145.
  8. ↑ 1 2 3 Доного Х.-М. Нажмуддин Гоцинский и Узун Хаджи. gazavat.ru (2009 шеран 1 апрель). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Архивйина 2022 шеран 16 июлехь
  9. ↑ Нахибашев, 2009, с. 158.
  10. ↑ Нахибашев, 2009, с. 52—53.
  11. ↑ Нахибашев, 2009, с. 44.
  12. ↑ Нахибашев, 2009, с. 58.
  13. ↑ 1 2 3 Сулаев, 2007, с. 38.
  14. ↑ Нахибашев, 2009, с. 69.
  15. ↑ Доного Х. М. К иконографии Нажмудина Гоцинского. gazavat.ru (2009 шеран 8 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  16. ↑ Муртазали Дугричилов. Нажмуддин Гоцинский в документах и воспоминаниях современников. Часть Вторая. murtazali.livejournal.com (2007 шеран 18 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  17. ↑ Нахибашев, 2009, с. 70.
  18. ↑ Нахибашев, 2009, с. 60.
  19. ↑ 1 2 3 Орешин, 2014, с. 57.
  20. ↑ Карпов Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор: Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2007. — С. 519. — ISBN 5-85803-331-8.
  21. ↑ Абдуллаев, 2013, с. 275.
  22. ↑ Нахибашев, 2009, с. 57.
  23. ↑ Нахибашев, 2009, с. 69, 110.
  24. ↑ Курбанова Г. М. Сайфулла-кади Башларов – дагестанский общественно-политический и религиозный деятель // Известия Дагестанского государственного педагогического университета. Общественные и гуманитарные науки. — 2012. — № 4(21). — С. 18—25.
  25. ↑ 1 2 Орешин С. А. Национально-государственное строительство на Северном Кавказе. 1917-1921 гг.. — М., 2015. — С. 106. — 279 с.
  26. ↑ Вачагаев, 2018, с. 144.
  27. ↑ Лобанов В. Б. История антибольшевистского движения на Северном Кавказе, 1917—1920 гг.: на материалах Терека и Дагестана. — СПб.: Полторак, 2013. — С. 206. — 421 с.
  28. ↑ 1 2 3 Орешин, 2014, с. 58.
  29. ↑ 1 2 Севиндж Алиева. Помощь мусульман Дагестана азербайджанcким братьям в марте-апреле 1918 года. Turkish Forum (2019 шеран 3 апрель). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  30. ↑ Абдуллаев, 2013, с. 270.
  31. ↑ Лобанов В. Б. История антибольшевистского движения на Северном Кавказе, 1917—1920 гг.: на материалах Терека и Дагестана. — СПб.: Полторак, 2013. — С. 206. — 421 с.
  32. ↑ Вачагаев, 2018, с. 86.
  33. ↑ Орешин, 2019, с. 85.
  34. ↑ 1 2 Нахибашев, 2009, с. 45.
  35. ↑ Нахибашев, 2009, с. 63.
  36. ↑ Нахибашев, 2009, с. 64.
  37. ↑ Сергей Кудрявцев. Заумник в Царьграде. Итоги и дни путешествия И. М. Зданевича в Константинополь в 1920-1921 годах. — 2016. — С. 96—97.
  38. ↑ Нахибашев, 2009, с. 56.
  39. ↑ Нахибашев, 2009, с. 61.
  40. ↑ 1 2 Нахибашев, 2009, с. 66.
  41. ↑ Орешин, 2019, с. 86.
  42. ↑ Е.Ф. Кринко, Т. П. Хлынина. История Северного Кавказа в 1920-1940 гг.: современная российская историография / РАН, Южный научный центр, Ин-т социально-экономических и гуманитарных исследований. — Ростов-на-Дону: Ин-т социально-экономических и гуманитарных исследований ЮНЦ РАН, 2009. — С. 109. — 303 с. — ISBN 978-5-902982-64-7.
  43. ↑ 1 2 3 4 Сулаев, 2007, с. 40.
  44. ↑ Деникин А. И. Очерки русской смуты / предисл. Н. Ф. Бугая. — М.: Мысль, 1991. — С. 193—194. — 205 с. — ISBN 5-244-00634-7.
  45. ↑ Вачагаев, 2018, с. 147.
  46. ↑ Нахибашев, 2009, с. 68.
  47. ↑ 1 2 3 Нахибашев, 2009, с. 85.
  48. ↑ 1 2 3 Орешин, 2014, с. 60.
  49. ↑ Вачагаев, 2018, с. 142.
  50. ↑ Вачагаев, 2018, с. 131.
  51. ↑ 1 2 Какагасанов Г. И., Матиев Т. Х., Болдырев Ю. Ф., Назарова О. В. Первые государственные образования на Северном Кавказе: создание, деятельность и ликвидация (май 1917 – март 1920 гг.) // Вестник Ингушского научно-исследовательского института гуманитарных наук им. Ч.Э. Ахриева. — Магас, 2019. — № 2. — С. 14—37.
  52. ↑ Нахибашев, 2009, с. 73.
  53. ↑ Нахибашев, 2009, с. 71.
  54. ↑ 1 2 Е. И. Кильсеев. В горах Чечни (отряд Н. Ф. Гикало 1919-1920 гг.) // Кавказология. — 2018. — № 2. — С. 137—145. — DOI:10.31143/2542-212X-2018-2-137-145.
  55. ↑ Нахибашев, 2009, с. 72.
  56. ↑ Нахибашев, 2009, с. 89.
  57. ↑ Какагасанов, 2017, с. 5.
  58. ↑ Вачагаев, 2018, с. 148—149.
  59. ↑ 1 2 Вачагаев, 2018, с. 145.
  60. ↑ Орешин, 2019, с. 87—88.
  61. ↑ Какагасанов, 2017, с. 74—75.
  62. ↑ Сулаев, 2007, с. 41.
  63. ↑ Орешин, 2019, с. 88.
  64. ↑ Нахибашев, 2009, с. 117.
  65. ↑ Нахибашев, 2009, с. 118.
  66. ↑ Нахибашев, 2009, с. 119.
  67. ↑ Какагасанов, 2017, с. 162.
  68. ↑ Какагасанов, 2017, с. 92.
  69. ↑ Абдуллаев, 2013, с. 277.
  70. ↑ Дугъричил МуртазагIали. CалтIаса шайих УзунхIажиясул назму (суьйл.). dugrichilov.livejournal (7.16.2007). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  71. ↑ Муртазали Дугричилов. Арабоязычная литература Дагестана // Сказания о Дагестане. — 2008. — С. 7. — 10 с.
  72. ↑ Ильясов Х.И. Роль метафоры в современной дагестанской русскоязычной литературе // Вестник Дагестанского государственного университета. Серия 2: Гуманитарные науки. — 2012. — № 3. — С. 173.
  73. ↑ Каталог печатных книг и публикаций на языках народов Дагестана (дореволюционный период) / сост. А. А. Исаев, отв. ред. А. Р. Шихсаидов. — Махачкала, 1989. — С. 265.
  74. ↑ Нахибашев, 2009, с. 120.
  75. ↑ Нахибашев, 2009, с. 163.
  76. ↑ Нахибашев, 2009.
  77. ↑ Акаев В. Х. Специфика современного чеченского ислама // Россия и мусульманский мир. — 2008. — № 11. — С. 38.
  78. ↑ Накануне Дня памяти и скорби народов ЧР Р. Кадыров посетил зиярт шейха Узун-Хаджи. ИА Чечня Сегодня. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Архивйина 2022 шеран 16 июлехь
  79. ↑ Какагасанов, 2017.
  80. ↑ Улица Шейха Узун-Хаджи Салтынского, Буйнакск. 2ГИС. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь. Архивйина 2022 шеран 16 июлехь
  81. ↑ Улица Шейха Узун-Хаджи Салтинского, Салты. 2ГИС. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 декабрь.
  82. ↑ Варлен Стронгин. Михаил Булгаков. Морфий. Женщины. Любовь. — Litres, 2022-05-14. — 487 с. — ISBN 978-5-457-26126-6.
  83. ↑ Расул Гамзатов. Мой Дагестан. Окончание(оьр.) // Новый мир / пер. с авар. Владимир Солоухин. — М., 1971. — Декабрь. — С. 24.
  84. ↑ Чеченская автономная область // Большая советская энциклопедия. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947. — (Большая советская энциклопедия : [в 66 т.] /  ; 1926—1947, т. 1934).
  85. ↑ Пыльцын Ю. С. Советская историография о Терском казачестве в Гражданской войне // Документ. Архив. История. Современность. — Екатеринбург, 2014. — Вып. 14. — С. 31.
  86. ↑ Сулаев, 2007, с. 36.
  87. ↑ Дзидзоев В. Д. К истории начального этапа национально-государственного строительства на Северном Кавказе(оьр.) // Вестник Северо-Осетинского государственного университета им. К. Л. Хетагурова. — Владикавказ: Изд-во СОГУ им. К. Л. Хетагурова, 2018. — № 4. — С. 12—18.

Литература

Оьрсийн маттахь
ЖӀайхойн маттахь

Категореш