Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Арсанукаев, Иналкъ

Арсанукаев Иналкъ, Дишнийн эла олуш а хилла цунах[1] (оьрс. Арсанукаев, Иналук; Эзихо, Итон-Кхаьллан кӏошт — хьалха доцуш 1922, Соьлжа-ГӀала) — нохчийн тӀеман хьаькам, Кавказан Эмиратан Правительствон куьйгалхо.

ХӀинца Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кӀошта йукъайогӀучу ламанан дишнийн Эзи йуьртан вахархо[2]. Нохчийн къомах ву, паччахьан Россехь пурстоьпан болх бина — йоккха йоцучу йуьртан полицин хьаькам. Гуьржийн элин йоӀ йалийначул тӀаьхьа элин сийлахь цӀе схьаэцна Иналкъа[3].

Биографи

Дуьненчу ваьлла ламанан дишнийн Эзи йуьртахь[2]. Иналкъан ден цӀе Уц-Хьаьжа хилла, иза масийттазза зуда йалийна а, 8 кӀант (Инал, Изнаур, Иналкъ, Дауд, Исраил, Халид, Ӏабдул-Къадыр, Ӏабдул-Рашид) а, масех йоӀ а йолуш а хилла. Кавказан тӀамах ваьлла волчу Уц-Хьаьжас йезачу меттигашка кхузза хьаж дина. Иза кхетара, шен берийн Ӏер-дахар дика хилийта цаьрга дика дешийта дезаш хиларх.

Иналкъа ша тӀеман училищен курсант волчу хенахь, тайпана дишни волчу, амма Ӏаш Нохчийчоьнан аренехь йолчу ГӀойтӀа йуьртахь волчу Толгаев Ахьмадан 14 шо кхаьчна йолу йоӀ Падам йалийна. Падам жима йелахь а, хьафиз а хилла, гуонаха цӀе йоккхуш хаза йоӀ а хилла. ТӀеман училище чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, Иналкъ пурстоьпан даржехь Ереване гӀуллакх дан вахийтина, цигахь къоначу доьзалан шала ши йоӀ дуьненчу йаьлла, жима йолуш йелла йолу ишиъ Ереванехь дӀайоьллина[4].

Ереванехь кхаа шарахь гӀуллакх динчул тӀаьхьа, Тифлис гӀала хьажаво иза. Иналкъ Тифлисе дӀавахале дуьненчу йаьлла йолу йоӀ Хабира а эцна Нохчийчу шен ден цӀайогӀу Падам. Падаман де-ненан Иналкъ Нохчийчу цӀаверззалц иза цӀахь йита сацам хилла. Амма, Иналкъан гӀуллакх дар 10 шо сов хенал дахдалале. Иналкъан гергарчара терго йора йоьӀан, цхьажимма шен деца хан йаккхийта Тифлисе а йалайора цара иза[4].

Уц-Хьаьжас шен берриге а бахам шен кӀенташка дуьненан а, тӀеман а дешар Ӏамадайтарна тӀехьажийнера. Иналкъан цхьаьна вашас Дауда Санкт-Петербургехь институт йаьккхинера, шолгӀа ваша Халид Авторханов Ӏабдурахьманаца цхьаьна дешна вара, ткъа ша Иналкъ пхьолин училище чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Тифлиски тӀеман училище деша вахана. Арсанукаев Уц-Хьаьжа дуккха а шерашкахь ваьхна, Дуьнена хьалхара тӀом болабалале 1913-чу шарахь вала а велла[4].

Иналкъан доьзалан гергарлонан зӀенаш йара бевзаш болчу дуккха а нахаца. Иналкъан жимахволу ваша Изнаур инарлин Чермоев Орцин берийн йоӀ Чермоева Киса йалийна вара, ткъа Иналкъан вешин кӀант Россин империн инарлин Алиев Эрисханан йоӀ йалийна вара[4].

Къилбаседа-кавказан Эмират

«Къилбаседа-Кавказан Эмират» кхоллайалар дӀадоладелла нохчийн эла Арсанукаев Иналкъ гӀаттамхойх дӀакхетарца.

Узум-Хьаьжас шен 1919-чу шеран товбецан беттан омрица Арсанукаев Иналкъ «Къилбаседа-Кавказан Эмиратан» сийлахь-воккха визирь а хӀоттийна, Иналкъана Эмиратан министрийн кабинет вовшахтохар тӀе а диллина[5][6].

Дишнийн Иналкъан къинхьегамца «Къилбаседа-Кавказан Эмиратан» шен ахчанан билгалонаш арахецар дӀадолийна[6].

1919-чу шеран аьхка нохчочун гӀоьнца Арсанукаев Иналкъа (Дишнийн), османски султанера Багаутдинера (Мохьмад-Ваххьидин VI-гӀа) Узум-Хьаьжина кехат деана, цул тӀаьхьа Узум-Хьаьжа Къилбаседа-Кавказан эмиратан тӀеман а, граждански а структураш кхолла волало[7].

Элин цӀе

Тифлисехь Иналкъана гуьржийн элийн цӀарах йолу къона йоӀ йевзина. Иза шена резахилар оьшуш волчу Иналкъин шен деца зӀене вала дийзира шен валар элех дуй хоуьйтуш долу тоьшаллин кехат доьхуш. Иналкъан ден Уц-Хьаьжин и кехат дацара. Ша Иналкъал лахара а хетта, дишнийн тайпанан уггаре а къечу векала а къобалвийр вацара иза а, йан кхиверг а эла ву аьлла.

Делахь а, Иналкъан лаамах белар доьссинчу йуьртахойн кехат йаздан сацам хилла. Цу тӀехь цара билгалдаьккхина, Иналкъан доьзал дикачу цӀийнах хилар, цунна тоьшалла деш йуьртарчу иттаннаш бахархоша куьйгаш а йаздина цу буха. Уц-Хьаьжин доьзал йуьртахь лерина ца Ӏаш, гуонаха а лоруш бара, делахь а, цхьа нохчо бисинчарел лакхаваккхар хьехочохь а дацара.

Элин йоьӀан Сумбатова (Сумбатошвили) Екатеринин гергарнаш Иналкъ элийн цӀийнах ву аьлла, тоьшалла деш даийтинчу кехатах теша а тешна, шайн йоӀаца доьзал кхолла бакъо а йелла. Цул тӀаьхьа Дишнийн эла олуш хилла цо шех, ткъа цуьнан хӀусамненан гергарчара шайн нуц эла санна вовзуьйтуш а хилла. Делахь а къайле гучуйаьлла, Иналкъ эла цахиларан хьокъехь цхьамма хаам бина Екатеринин вежаршка

ОьгӀаз баханчу вежарша дуэле кхайкхина шайн нуц. Хьалхара герз тоха кхаж Иналкъана баьлла, делахь иза ца хӀоьттина шен хӀусамненан вешина герз тоха, и бахьана долуш Екатеринин вежарша цуьнан ларам а бина, элин цӀе дола йаккхарна цунна къинтӀера а бевлла. Екатеринас Ляля (Ламара) цӀе йолуш йоӀ йина цунна Тифлисехь[4].

Кхалхар

1922-чу шарахь (кхечу хаамашца 1921-чу шарахь) Соьлжа-ГӀалахь, хӀинца шайхан Митаев Ӏелин цӀарах болчу урамехь чекисташа вийна Иналкъ[4].

Билгалдахарш

  1. ↑ История гражданской войны в СССР. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 11 декабрь. Архивйина 2017 шеран 17 августехь
  2. ↑ 1 2 1-ый и последний чеченский князь Иналук Арсанукаев-Дышнинский. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 11 декабрь. Архивйина 2017 шеран 19 августехь
  3. ↑ Дензнаки рисовали на камнях. А печатали на чем придется — даже на листах из школьных тетрадей. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 11 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2020 шеран 23 февралехь
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Иналук Арсанукаев, князь Дышнинский. checheninfo.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 11 декабрь.
  5. ↑ Даудов А.Х., Месхидзе Д.И. Национальная государственность горских народов Северного Кавказа, 1917—1924 гг.. — Изд-во Санкт-Петербургского гос. университета, 2009.
  6. ↑ 1 2 Горская монархия муджахидов… ТӀекхочу дата: 2025 шеран 11 декабрь. Архивйина 2017 шеран 17 августехь
  7. ↑ Дензнаки рисовали на камнях / Журнал «Водяной знак» выпуск № 6 (38) июнь 2006. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 11 декабрь.

Литература

  • Магомет Абазатовых Абазатов. Борьба трудящихся Чечено-Ингушетии за Советскую власть: (1917—1920 гг.). — Чечено-Ингуш. кн. изд., 1969.
  • Александр Папчинский, Михаил Тумшис. Большая чистка. НКВД против ЧК. — Чечено-Ингуш. кн. изд., 1937.
  • Дружба народов. — Гос. изд-во «Худож. лит-ра», 1981.
  • Алим Кḣыщокъуэ. Сабля для эмира; Грушевый цвет: романий. — Худож. лит-ра, 1984.
  • Зайнди Шахбиев. Судьба чечено-ингушского народа. — Россия молодая, 1996.
  • Рашад Хусейнович Гугов. Совместная борьба народов Терека за Советскую власть: диссертация... доктора исторических наук: 07.00.02. — Нальчик-Эльбрус, 1975. — 495 с.
  • World of Islam--history, society, culture. — Российский государственный гуманитарный университет. Факультет истории, политологии, и права: Издательский дом Марджани, 2009.
  • Михаил Тумшис, Александр Папчинский. 1937: Большая чистка: НКВД против ЧК. — Яуза, 2009.
  • Алексей Головлёв. Очерки о Чечне: природа, население, новейшая история . — Вектор-С, 2007.
  • Абдулла Хамидович Даудов. Национальная государственность горских народов Северного Кавказа, 1917—1924 гг. — Изд-во Санкт-Петербургского гос. университета, 2009.
  • Абдурахман Авторханов. Убийство чечено-ингушского народа. — СП «Вся Москва», 1991.
  • Хамитби Борисович Мамсиров. Модернизация культур народов Северного Кавказа в 20-е годы XX века: на материалах Адыгеи, Кабардино-Баркарии, Карачаево-Черкесии. — Эльбрус, 2004.
  • Иманутдин Хабибович Сулаев. Мусульманское духовенство Дагестана и светская власть: борьба и сотрудничество: 1917—1921 гг. — Эльбрус: ООО "Деловой мир", 2004.
  • Очерки истории Чечено-Ингушской АССР с древнейших времен до наших дней: в двух томах. Том 2.. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1972.
  • Алибек Тахо-Годи, Амирхан Амирханович Исаев. Научное наследие А. А. Тахо-Годи: книги, статьи, доклады, выступления, письма, Том 1. — Российская академия наук, Дагестанский науч. центр, Ин-т истории, археологии и этнографии, 2006.

Хьажоргаш

Категореш