Арсанов, Дени

Российски монархи йохорехьа вара иза, большевизман мостагӀашна тӀе товш а вацара. Цуьнца цхьаьна, Къилбаседа Кавказ Росси йукъахь хилийтарехьара а, меттигера халкъаш оьрсийн колонисташца бертахь дахийтарехьа а вара иза. Шайх а, цуьнан воккхахволу кӀант, паччахьан эскарехь хилла волу эпсар волу Якъуб (1920) веллачул тӀаьхьа, шен ден метта ву аьлла дӀакхайкхийна цуьнан кхин кӀант Арсанов Баудди вара (1893—1962).

Шайхан Арсанов Денин, къаьсттина чӀирхошна йукъахь а беш, нахана йукъахь сих-сиха машар бан безаш хуьлура. Цуьнан машар бан аьтто ца болуш меттиг нисъйелла а йацара. Цундела, нохчаша а, гӀалгӀаша а шайн дов къастор доьхура Арсановга.

Чиллин беттан революци дӀайаьллачул тӀаьхьа Россехь паччахьан Ӏедало Ӏазапехь латтийна долу халкъаш меттах довла дуьйладелира. Политикин буьрса хиламаш Къилбаседа Кавказехь а хилира. Кавказан кхечу къаьмнашна а санна, нохчийн халкъана хьалха лаьтташ а дара, хиндолчух а, политикин кхоллараллах а доьзна гӀуллакхаш. 1917-чу шеран оханан баттахь Соьлжа-ГӀалахь, дакъалоцуш Мутушев Ахьмад а, Чермоев Тапа а, Гойсумов СоӀип-Молла а, Арсанов Дени а, Дидимов Ӏабдул-Ваххьаб-Хьаьжа а волуш, нохчийн халкъан гулам дӀабаьхьна. Гуламехь Нохчийн къоман комитет хаьржина, цуьнан председатель социал-демократ Мутушев Ахьмад хӀоттийна, ткъа гуонан комиссар Эльдерханов Таьштамир хӀоттийна. Нохчийн къоман комитето цхьана ханна йолчу правительствон Ӏедал а, меттигехь болу комиссараш а къобалбина. ТӀаьхьо, къоман интеллигенцина а, Ӏеламнахана а йукъахь галморзахалла кхоллайелча, Т. Эльдархановс шен дарж Арсанов Денина дитина.

Нохчийн халкъан гуламо Къилбаседа Кавказан халкъийн гуламе йахийта Нохчийн делегаци хаьржина. Цу йукъахь Т. Чермоев а, А. Мутушев а, С-М. Гойсумов а, Д. Арсанов а, А. Шаптукаев а, Т. Эльдерханов а, М. Кадыров а, Э. Алиев а, кхиберш а бара. 1917-чу шеран хӀутосург беттан 1-10-чуй деношкахь Буру-ГӀаларчу «Гигант» театрехь дӀабаьхьна Къилбаседа Кавказан халкъийн гулам. Иза вовшахтоьнера ламанан социал-демократин интеллигенцис, паччахьан эскарехь хилла болчу эпсарша а, бусалба Ӏеламнаха а. Цигахь дийцаре дина паччахьан колониализмана кӀелхьара девллачу Кавказан халкъийн политикин кхолламах доьзна долу гӀуллакхаш. «Революцин ламанхо» газето йаздина, ламанан халкъийн делегаташа вовшашна тешаме хила дуй биъна а, вовшашна гӀо деш хила барт бина а, Ламанхойн союзан цхьана ханна йолу кхочушдаран даран комитет хаьржина а хиларан хьокъехь.

Мехкан политикин кхолламах лаьцна дуьйцуш, ламанан интеллигенци кхузаманан пачхьалкхалла кхолларехьа йара, ткъа Ӏеламнаха кхийдориг шариӀатан некъ бара. ШариӀат дӀахӀоттор хьалха тоьттуш вара, гуламан балхахь жигара дакъалоцуш хилла волу Арсанов Дени а, Аксайский Ӏабдул-Ваххьаб а, Гойсумов СоӀип-Молла а

Паччахьалла хӀаллакдина хилар а, Къилбаседа Кавказехь билггал Ӏедал цахилар а бахьана долуш, гӀалагӀазкхишна а, нохчашна а йукъахь сих-сиха девнаш хуьлура. Оцу гӀуллакхо Соьлжа-ГӀалахь къаьмнашна йукъара хьал чолхе латтадора. 1917-чу шеран гӀуран беттан 12-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь гӀалагӀазкхиша цхьаболчу большевикашца цхьаьна нохчашна даккхий зуламаш дина, бехк боцу нах байъина. Нохчийн йарташкара нах реза боцуш гӀевттира. Дуьйцуш дара царна дуьхьал бекхам бан беза, бохуш. Эладиттанаш дара герзаца кечбелла нохчий тӀелата кечлуш бу, бохуш. ГӀалин бахархой дуьхьало йан кечлуш бара.

Нохчийчохь къаьмнашна йукъахь тӀом бала кхерам хиларх кхеташ волу Арсанов Дени, шеца цхьаьна 53 мурд а волуш, машаран Ӏалашонца Девкар-Эвла йуьртара Соьлжа-ГӀала вахана. Соьлжа-ГӀалахь цуьнца доттагӀаллин уьйраш йолу, нохчашца цакхетар хилча цуьнга гӀо доьхуш болу бевзаш болу гӀалагӀазкхийн векалш бара. 1917-чу шеран гӀуран беттан 27-чу дийнахь Грозненская станицехь (хӀинца Соьлжа-ГӀалин цӀерпоштнекъан вокзал йолчохь) шайх милицица цхьаьна а кхетта барт бан волавелла. Цул тӀаьхьа, грозненский гӀалгӀазкхишца а, шен мурдашца Грозненская станицехь йолчу гӀалагӀазкхийн урхалле ваха новкъа ваьлла. Цу новкъахь белогвардейски атаман Зайцевн гӀалгӀазкхиша гуо бина царна. Денига а, цуьнан мурдашка а герз охьадилла аьлла. Амма, шайха жоп делла, нохчаша шайн мостагӀчунна хьалха цкъа а герз охьа ца дуьллу аьлла. ТӀаккха, шайх а, 30 сов мурд а вуьш латар дӀадаьхьна цара. Чеснов Яна гӀалат даьккхина Арсанов Дени 1918-чу шарахь гӀалагӀазкхишца даьллачу девнехь вийна ву аьлла билгалдоккхуш, хӀунда аьлча, шайх кхелхина де 1917-чу шеран гӀуран беттан 27-гӀа де ду. Мурдийн цхьа дакъа тӀом а беш Керла Алда йуьрта кхаьчна, цигахь цара дийцина хиллачу бохамах лаьцна. Шайхан а, муьридийн а декъий шаьш доллучохь Ӏохкуш дисира. Шина баттахь Арсановн дакъа схьа ца луш Ӏийра гӀалагӀазкхий.

Шайхана Арсанов Денина хиллачу бохамо йерриге а Нохчийчоь гӀаттийра. Соьлжа-ГӀалина тӀелатаран Ӏалашонца Нохчийн йарташкахь сихонца герзаца йолу отрядаш вовшахйетталуш йара. 1918-чу шеран кхолламан беттан 7-чу дийнахь Мутушев Ахьмад-Хана Йоккха АтагӀа йуьртахь белогвардейцашца дагадовларш дӀадаьхьна. Цара доьхург: "милицин инструкторш санна Нохчийчохь болу берриге а оьрсийн офицераш схьабалар: цул сов, шайхан Арсанов Денин докъана дуьхьал 12 йийсархо воьхура; цӀерпоштнекъ тобар, шайн герзашца веданан гарнизон арахецар а, Ведана чӀагӀо хӀаллакйар а.

Соьлжа-ГӀалахь болх беш йу 1904-чу шарахь йина а, 2011-чу шарахь меттахӀоттийна а йолу Арсанов Денин цӀарах йолу меттанийн школа. Цигахь куьйгалла деш цуьнан кӀентан кӀентан кӀант Арсанов ИбрахӀим ву. Арсанов Денин урамехь йу и школа.

Соьлжа-ГӀалин коьртачу маьждигех цхьаъ Арсанов Денин цӀарах ду.

Урус-Мартанан кӀоштарчу Гехи-юьртахь шайхан коша тӀехула лаьтта зерат. Йалх шарахь сов хан йу цуьнан дуккха а муридийн Нохчийчуьра а, ГӀалгӀайчуьра а зиярт деш йолу меттиг лаьтта.

2009 шарахь арайаьлла «Ирс. Шайх Дени а, Арсанов Багауддин а. Заманхойн дагалецамаш гулбар» цӀе йолу книга — шайх Дени а, цуьнан кӀентан Арсанов Бауддин а дахарх лаьцна истори^[2].