Мутушев, Ахьман Мохьмадан воӀ

Шен ден лаам кхочуш а беш, 1904-чу шарахь Петарбухера артиллерин училище дикачу балхаца чекхйаьккхира цо, паччахьан эскарехь подполковникан дарж а долуш, оьрсийн-японийн тӀамехь а хилла. ТӀеман зеделларг а, махкахь хиллачу революцин синхаамо а кхачийна иза эскарера дӀаваха^[2].

1911 шарахь цо чекхйаьккхира Харьковски университетан юристийн факультет. ПохӀма долчу студентана таро кховдийра пачхьалкхан экзаменаш дӀайала а, Петарбухерчу университетехь дипломан болх чӀагӀбан а. Дика экзаменаш дӀа а йелла, юрист болх бан волавелира Мутюшев. Корматаллин кхиамаш цу сохьта баьхкира^[2].

XIX бӀешо чекхдолуш дуьйна цо ша дӀахӀоьттира хьуьнаре публицист санна. Шен публикацешкахь Мутушевс лаьмнин къаьмнийн йукъараллин-политикин хьолах лаьцна хьалха лаьтташ долу хаттарш хьалаайдора, паччахьан администрацина критика йора, цо къинхьегаман массо а нахана а, Теркан областан администрацин хьаькамашна а ницкъ барна. Мутушевс дийцарехь, «хаьржинчу меттигерчу администрацино бен къепе меттахӀотто йиш йац массанхьа а, цу йукъахь, кхеташ ма-хиллара, Кавказехь а»^[2].

Мутюшевн хьежамаша декхаре вира иза, лелаш йолу система хийца жигара гӀулчаш йаха. Февральски революцин кхаъ шовкъе тӀеийцира цо. Регионан йукъараллин дахарехь жигара дакъалаца волавелира иза. 1917-чу шеран мартан 14-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь хилира Теркан кӀоштан нохчийн бахархойн векалийн съезд. Цхьаболчу хаамашца, цу конгрессехь дакъалоцуш хилла 10 эзар сов стаг. Съездо къобалдира ханна долчу правительствон а, цуьнан меттигерчу комиссарийн а Ӏедал^[1]:282.

Съездехь уггар жигара къамелаш динарш бара шайхаш. Съездехь хиллачу йаздархочо Халид Ошаев йаздина:

Шайхийн дӀахьедаршна дуьхьал йистхилира нохчийн интеллигенци, цу съездехь шайн бевзаш болу векалш Эльдарханов Таштемир а, Шерипов Данилбек а, Абдулкадыров Мохьмад а, Мутышев Ахмед а болуш. Нохчийн халкъан исполкоман председатель хаьржинчу Мутышевх шаьш буьззина тешам хилар хаийтира съездо. Цуьнан гӀовс хилира Абдулкадыров Магомед, ткъа комиссар хӀоттийра Эльдарханов Таштемир. Иштта, цу комитетан декъахь бара предпринимателаш а, совдегарш а, динан гӀуллакххой а (Арсанов Дени, Мустафинов Ахьмад, кхиберш а)^[1]:283.

Шира Ӏедалан структураш йохийна, керла структураш кхолла йезаш хиларна, регионехь зуламаш ира алсамдевлира. ХӀинца де-факто Нохчийчоьнан куьйгалхо волчу Мутушевн декхаре хилира сихонца и проблема дӀайаккха. Апрелан 28-чу дийнахь кхоьллина 500 стагах лаьтта халкъан ополченеш. Керла вовшахтоьхначу ницкъаллин структурашна куьйгалла дан балийна Ӏаткъаме шайхаш а, хилла эпсарш а, лоруш болу йукъараллин гӀуллакххой а^[1]:283.

Зуламашца къийсам латторехь жигара дакъалаьцна Митаев Ӏалис. Цо кхоьллина, куьйгалла дира зуламашна дуьхьало йечу тобанна, цо го а бина, хӀаллакйира йоккха тоба май беттан 29-чу дийнахь, июнь беттан йуьххьехь регионехь йерриг а йаккхий тобанаш дӀайаьхна ополченин ницкъаша^[1]:283.

1917 шеран 1 (14) майхь дуьйна 8 (21) май кхаччалц Владикавказехь дӀайаьхьира Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастанан а Цхьаьнакхеттачу ламанхойн союзан съезд. Чермоев Тапица а, Укуров Тонтица а цхьаьна съездехь нохчийн а, гӀалгӀайн а интересаш ларйеш хилла Мутушев съездан президиумна йукъаваьккхина. Съездо Союзан ЦК хаьржира, цуьнан председатель Чермоев Тапа а волуш. Нохчийн комитетан куьйгалхо волу Мутушев «Ламанхойн союз» Нохчийчуьрчу декъан куьйгалхо хӀоьттира^[1]:282.

1917-чу шеран майхь а, июнехь а Къилбаседа Кавказехь хьал дикка талхаделира, Кавказан фронтера эскархой дезертиралла бахьана долуш. Къаьсттина аьлча, Соьлжа-ГӀалахь погром а хӀоттийна, БуритӀехь 8 гӀалгӀа вийна цара. Анархи сацорхьама лаьмнийн союзо барт бира Терекан казакашца. Мутуш коьртехь волчу Нохчийн Комитето хаьржира Ӏедал а, дисциплина а лерам боцучу салташна тӀеӀаткъам бан ницкъ кхочуш болу Соьлжа-ГӀалара социалисташца цхьаьнаболхбар. Цу кепара, лаьмнийн бахархойн союзехь йекъайалар хилира^[1]:285.

Мутюшевн къинхьегам бахьана долуш, майхь 26-чу дийнахь барт хилира Нохчийн комитетан а, Соьлжа-ГӀалин Советан а, эскархойн комитетан а, ГӀизларан управленин казакийн комитетан а, социалистически революционерийн а, меньшевикийн а цхьаьнатоьхна Соьлжа-ГӀалин гуонан урхаллин орган — кхолла. Комитетан председатель хаьржира Мутюшев, ткъа цуьнан гӀовсаш бара меньшевик Ермолай Богданов а, социалистийн революционер Марченко Александр а^[1]:286.

Июль баттахь йерриг а Нохчийчохь сингаттам хилира латта доцчу ахархошна йукъахь, керлачу Ӏедало шайн сатийсамаш кхочуш ца бина. Цуьнца цхьаьна зуламаш алсамдовлар а, къаьмнашна йукъара йукъаметтигаш телхина хилар а дара. Мутушевн политикан дуьхьалончаша, цуьнан тӀеӀаткъам кхуьуш хиларна реза боцуш, пайда ийцира хӀоьттинчу хьолах. Июнь бутт чекхболуш Соьлжа-ГӀалин гуонан комиссар хаьржинчу Арсанов Денин инициативица йукъайаьккхира Нохчийчохь шарӀан кхел^[1]:287.

Шен стагана гонах лаьттачу кризисо а, интригаша а тӀеӀаткъам барна Мутушевн декхаре хилира керла харжамаш кхайкхо. Нохчийчоьнан Кхеташо а, Нохчийн Комитетан керла куьйгалла а хаьржина нохчийн халкъан йукъара съезд хилира Керла Алда йуьртахь июлан 12-чу дийнахь. Дуьхьалончаша дуьхьало йинехь а, Мутушев йуха а комитетан куьйгалхо хаьржира. Цуьнан гӀовсаш бара Эльдарханов Таштемир а, Абдулкадыров Мохьмад а, Курумов Муса а^[1]:288.

Мутушевн дуьхьалончаша эладита даржийра, шаьш ополченеш латто лерина ахчанаш лечкъийна аьлла. Цу тӀехь иккхинчу конфликтан жамӀехь дӀасакъаьстира къоман ополченеш. Нохчийн комитетан авторитет лахйала йолаелира. Мутушев гӀоьртира анархин мур сацо. Октябран 10-чу дийнахь кхоьллира революцин кхиамаш ларбаран Нохчийн комитет, Нохчийн Кхеташонера шуьйра бакъонаш а луш, зуламашца къийсам латто. Амма Мутушевна дуьхьал керла сийсаздаран кампани йолийра. И бахьана долуш, 19 октябрехь Нохчийн Комитетан председателан дарж охьа а дитина, Шуьйта гергарчаьрга ваха вахара иза, 1918 шеран январь кхаччалц цигахь Ӏийра иза^[1]:291.

Йукъаралла эволюцин кхиаран агӀонча хиларе терра, Мутушев ларлуш вара Октябран революцих^[2]. Нохчийн комитетан коьртехь хиллачу Курумов Мусан а, Арсанов Денин а аьтто ца баьлла тӀегӀерташ йолу анархи сацо. 1918 шеран ноябрехь большевикаш Ӏедале баьхкинчу Соьлжа-ГӀалина а, йисинчу Нохчийчоьнна а йукъахь дов доладелира. Декабрь баттахь тасадаларш хилира цхьана агӀор нохчийн а, гӀалгӀайн а тӀеман тобанашна йукъахь, вукху агӀор Соьлжа-ГӀалин а, гӀазакхийн а отрядашна йукъахь. 1917-чу шеран декабрехь вийра Арсанов Дени. Оццу хенахь гергахь Нохчийн Комитет йоьхна, Нохчийчоь политикан ницкъ боцуш йисира^[1]:291.

1918 шеран йуьххьехь йерриг аьлча санна Къилбаседа Кавказ дӀалаьцна къаьмнийн довно а, гражданийн тӀамо а. Оцу хьолехь Мутушевс сацам бира политике йухаверза. Иза дан цунна оьшура социалан база. Оцу хенахь вовшахтоьхна ницкъаш бен ца хилла, шайхаш коьртехь болу динан йукъараллаш, герзаца мурдаш (муридаш) гӀортор йеш. Амма шайхаш шаьш Ӏедале дӀахьедарш деш бара. Цул тӀаьхьа Мутушев вирзира Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь а 40 эзар кхаччалц мурдаш болчу, амма Ӏаткъаме шайхаш ца тоьучу Кунта-хьаьжин мурдаш болчу йукъаралле. Хьал дӀанисдан гӀертарна гӀо дан барт кхаьчначу Мутушевх хилира йукъараллин доггаха мурид^[1]:292.

1918-чу шеран январехь эзар стаг волу муридийн тоба Ведено гӀопехьа дӀайахара. Цу гӀопехь лаьтташ йара луларчу нохчийн йарташна тоьпаш йетташ йолу оьрсийн гарнизон. Новкъахь муридашна тӀекхийтира Ӏалин Митаевн отряд. Мутушевс тешийра салтий, герз охьа а диллина, муридийн Ӏуналлехь гӀап йита аьлла. Гуьмсе дӀабигира эскархой, цигара цӀерпоштаца Россе йухабаьхкира^[1]:292.

И операци дӀайаьхьначул тӀаьхьа Мутушев Нохчийчохь уггаре а тӀеӀаткъамечу политикех цхьаъ хилла дӀахӀоьттира. Цуьнан куьйгаллица кхоьллира Маджлис. Уггаре а Ӏаткъамечу нахе кхайкхам бира цо, гражданийн дов сацор а, къоман Ӏедал кхолларехь дакъалацар а кховдош. 1918-чу шеран январь чекхболуш Йоккха АтагӀехь съезд хилира, 30 декъашхочух лаьтташ йолу Нохчийн Къоман Кхеташо (Меджлис) хоржуш. Цу кхеташонехь бара, бохург санна, массо а бохург санна, хӀетахьлера уггаре а Ӏаткъаме нохчийн куьйгалхой. Цуьнан председатель хӀоьттира Мутушев Ахмед^[1]:293.

Съезд йоьдучу хенахь Хадис-Йуьртара Нажаев Магомеда ша имам ву аьлла дӀакхайкхийна, боккха ницкъ а гулбина, тӀелетира Закан-Йуьртан. Цул тӀаьхьа хиллачу тӀамехь йухавала дезна цуьнан, 100 сов стаг а волуш. Оцу ловзаро хӀинцале а ирча хьал ирчадаьккхира. Мутушевн векалийн ницкъаца гӀазакашца машар бина. Цул совнаха, хьал карзахдаьккхира Соьлжа-ГӀалан большевикаша, «контрреволюционни» Нохчийчоьнна дуьхьал тӀом бан гӀазакхашна провокаци еш болчу. Февралан йуккъе баьлча Соьлжа-ГӀаларчу ревкоме кехат йаздира Мутушевс, провокацин кхайкхамаш сацор доьхуш. Амма цу кхайкхаман галйаьлла верси зорбане йаьккхина гӀалин «Известия» газето. Тексто гойтура Мутушевс ша «Нохчийчоьнан диктатор Ахметхан I» аьлла дӀакхайкхийна хилар, гӀала а, цуьнан бахархой а хӀаллакбарна кхерам а болуш, Ӏедал дӀадалар доьхуш хилар^[1]:293.

Январан 25-чу дийнера 31-чу кхаччалц Моздокехь дӀайаьхьира Теркан къаьмнийн хьалхара съезд, цу тӀехь цабезам гӀаттийначу нехан дехарш йухатоьхна, регионехь машар дӀахӀотторан резолюци тӀеийцира. Оцу шеран 5-чу мартехь Пятигорскехь Теркан къаьмнийн шолгӀачу съездо Советан Ӏедал къобал а дина, Теркан халкъан республика кхайкхийра^[1]:294.

Нохчийчоьнан къоман кхеташонехь дебаташ иккхира Советан Ӏедал къобалдарца доьзна. Мутушев тешна вара нохчий гражданийн тӀамехь дакъалаца ца беза аьлла, дуьхьал вара Нохчийчоь советизаци йарна. Цунна хетарг къобалдира дукхахболчу кхеташонан декъашхоша. Амма нийсса бӀостанехьа хьажам бара Эльдарханов Таштемиран. Цунна гӀортор йира Шерипов Асланбека куьйгалла дечу радикалан кегийрхоша а, Митаев Ӏелин а, Кунта-Хьаьжин мурдийн а тӀеӀаткъам кхуьуш хиларна реза боцу цхьаболу динан дай а. Оцу бахьаница Мутушевн а, Эльдархановн а йукъаметтигаш йоьхна. Эльдархановс а, Гайсумовс а, Шериповс а апрелан 11-чу дийнахь ГӀойтӀа йуьртахь съезд дӀайаьхьира, цигахь Советан Ӏедал къобалдеш, Эльдарханов коьртехь а волуш, нохчийн (ГӀойтӀа) халкъан къинхьегаман кхеташо хаьржира. Къоман кхеташо Йоккхачу АтагӀара Алда дӀайахара. Цуьнан коьртехь вара большевикашна чӀогӀа дуьхьал волу Чуликов ИбраьхӀим. Мутюшев, граждански девнехь дакъалаца ца лууш, ДегӀастане дӀавахара^[1]:294.

Иза хилира Къилбаседа Кавказан комиссариатехь ДегӀастанан тӀеман революцин комитетан векал. ДегӀастанан тӀеман революцин комитетан председателан заместитель хиларе терра, Темир-Хан-Шура гӀала ларйаран комиссин куьйгалхо вара иза. ТӀеман революцин комитетан «ДегӀастанан социалистийн тобанан» фракцин декъашхо вара иза. Цуьнан тӀеман накъосташна йукъахь бара Коркмасов Жалал-эд-Дин а, Дахадаев Махач а, Габиев СаьӀид а, Тахо-Годи Ӏалибек а, кхиболу ДегӀастанан гӀарабевлла революционераш а^[1]:295[2].

Май беттан 30-чу дийнахь Мутушев хаьржира ДегӀастанан тӀеман революцин трибуналан председатель. Цо сацам боллуш къийсам латтийра даьржинчу бандиталлаца а, низам дохорца а, халкъан шарӀан кхелаш кхолларна тӀехь терго латтош, меттигерчу динан дайшца, къаьсттина Акушин Ӏали-Хьаьжица, гергарло лелош оцу хаттарехь^[1]:295.

Регионехь чолхе хьал хилар бахьана долуш ДегӀастанан ревкомо боккха тидам тӀебохуьйтура къоман тӀеман дакъош кхолларна. 1918 шеран июнехь Мутушев кхаьчна Царицын Къилбаседа Кавказан тӀеман комиссариатехь, цо дӀахӀоттийра дегӀастанхойн дакъошна герз а, барзакъ а дӀасакъастар. Амма Красновн эскар хьалхадалар бахьана долуш Мутушевн аьтто ца белира ДегӀастане ваха. Оцу шеран августехь инарла Мамонтовн эскарша гӀалина го бан долийра. Мутушевс жигара дакъа лецира гӀалин оборона вовшахтохарехь. Оцу балха тӀехь цунна вевзира ВЦИК-н рогӀера воцу векал санна гӀала кхаьчна волу къаьмнийн гӀуллакхийн халкъан комиссар Сталин Иосиф. Октябрь бутт чекхболуш, Дон дехьа йухабаьхна кӀайн казакаш^[1]:295.

1918 шеран ноябрехь Сталина Мутушев Тереке хьажийра ВЦИК-ан полномочни векал санна, Орга а, Яьсси а эркашна йукъахь йолу цӀерпошт меттахӀотто, иза шо долалуш нохчаша дӀайаьккхина йара, шечеллин бронетанкан цӀерпошташ дӀасалеларна новкъарло йан. Ноябрь бутт чекхболуш Мутушев кхечира Теркан къаьмнийн пхоьалгӀа съезд дӀахьош йолчу Владикавказе. Съездехь дийцаре дира Деникинан эскарх Теркан республика ларйар. Иза дӀакхаьчначу хенахь съездехь хьал Ӏаламат ирча дара. Большевикаша кхайкхамаш бора классийн къийсам чӀагӀбаре, радикалан тобанашна гӀо дора, цуьнца къоман кхеташонашкахь дӀасакъастар эккхийтира. Делегаташ барт хиларе а, конструктивни цхьаьнаболхбаре а кхойкхуш Мутушевс ша лардина къамел даро оьгӀазбахийтира большевикаш. Яков Пиллерс (1917-гӀа шо чекхдолуш а, 1918-гӀа шо долалуш а нохчийн погромаш вовшахтоьхнарг) Мутушев контрреволюцин жигаралла лелорна бехкевира, иза лацар тӀедожийра. Тоьшалла санна цо йовзийтира «Нохчийчоьнан диктаторан Ахметхан I-чун ультиматум»^[1]:296.

Шерипов Асланбека жоп делира, ша Нохчийчоьнан Советан хиллачу председателан агӀонча вац, амма ша, нийсонан цӀарах, оцу тӀелатаршна дуьхьал вист хила веза, аьлла. ХӀетте а Бакохарчу революцин газето «Коммунист» жоп делира: «Хьо а, хьан амалш а сийсазйан гӀертачарна хаа деза, шайн аьтто хир боцийла. Цара хьох лаьцна мел дуьйцург аьшпаш бу. Цундела Бакохарчу парткомо сацам бина оцу эладитанашна тӀе йуха ца дерза»^[1]:296.

ДегӀастанехь Советан Ӏедал дохийначул тӀаьхьа, Деникинан полковника Поповс ДегӀастанан куьйгалле кехат йаздира: «Темир-Хан-Шура кхаьчна волу большевикийн куьйгалхо Мутушев Ахметхан полковника Михайловс лаьцна, Порт-Петровске дӀакхачо веза»^[1]:297.

Амма Мутушевн аьтто баьлла ДегӀастанера дӀаваха. 1919 шеран мартехь иза хаьржира Азербайджанан къайлахчу ревкоман председатель. Азербайджанехь Советан Ӏедал хӀоьттинчул тӀаьхьа Азербайджанан юстицин Халкъан комиссариат декъашхо хӀоттийра иза^[1]:297[2].

1921-чу шарахь шен бераш долчу Харькове дӀа а вахана, партина болх карийра цунна. Амма Ф. Дзержинскийс иза Москва дӀавигира, цигахь Мутушевс болх бан волавелира ВЧК-хь, Лакхарчу трибуналехь леррина гӀуллакхаш толлучу талламхочун даржехь. Амма дукха хан йалале нохчийн халкъан векалша РСФСР-н Ӏедале дехар дира, Мутушев Нохчийчу йухаверзаве аьлла^[1]:297.

Оцу муьрехь довха къийсам лаьттира Нохчийчоь йукъайогӀучу Ламанхойн АССР куьйгаллехь «токаевхошна» а, «гикаловашна» а йукъахь. «Токаевцаш» олура Ламанхойн АССР правительствон председателан Токаев Симонан агӀончашна, къоман регионийн йозуш ца хилар лардар а, классийн барт ца гӀаттор а оьшу аьлла хеташ болчу. Гикало Николайн агӀончаш лоьхура къоман автономи дӀайаккха а, массо а урхаллин органаш партин комитеташна муьтӀахь йан а, иштта доьхура бусулба динан дайн гӀарабевллачу нахана дуьхьал репрессеш йар. 1921-чу шеран гурахь «гикаловицийн» аьтто белира Токаев Симон а, Эльдарханов Таштемир а шайн даржера дӀаваккхарехь. Нохчийчохь советан Ӏедал дӀадаьккхира, Ошаев Халид коьртехь волу Чрезвычайнин революцин комитет кхоьллира, амма де-факто республикин куьйгалхой хилира большевикаш а, чекисташ а^[1]:298.

1922 шеран 2 январехь Соьлжа-ГӀалин ревкомо кхайкхира Нохчийн Советийн КхоалгӀа съезд, керла исполком а, цуьнан председатель а харжархьама. Гикало агӀончаш сатесна бара шайн толам чӀагӀбаре. Амма Мутюшев дагахь а доцуш съездехь гучуваларо церан планаш талхийра. Делегаташа чӀагӀдора иза съездан президиумна йукъайаккхар. Мутюшевс гулбеллачу нехан тидам шена тӀе а лаьцна, эффективно шен караийцира съездан болх. Большевикаш а, церан агӀончаш а дуьхьалбевлла гуламера арабевлира. И бахьана долуш Мутюшев цхьана озаца хаьржира Нохчийн къоман гонан исполкоман председатель^[1]:299.

Мутюшевс дӀакхайкхийра ша Нохчийчоь Ламанхойн АССР-х дӀа а йаьккхина, цунах автономин республика йан дагахь хилар. Большевикийн диктанташна муьтӀахь хила реза ца хилира иза, шен куьйгалле балийра гӀарабевлла динан дай а, интеллигенци а. Мутюшевна хаъал гӀо дира дукха хенахь дуьйна цуьнан бертахочо Митаев Ӏалис. 1922-чу шеран январехь Нохчийчохь меттахӀиттийра ревкомо дӀайаьхна шарӀан кхелаш^[1]:299. Цо схьайиллина масех школа, нохчийн матте гочйина оьрсийн классикан поэзи а, «The Internationale» текст а. Цо массо а агӀор гӀо дира культура а, оьздангалла а кхиорехь, халкъашна йукъара доттагӀалла, вежаралла чӀагӀдарехь, къоман барт хиларан, гражданийн барт хиларан идейш йаржорехь, Ӏорадаьккхира цхьаболу политикаш нохчийн йукъараллехь барт цахилар дӀадуьйш гӀертар^[2].

Гикалон агӀончаша кхоьллина гӀуллакх «къоман девиационистна» Мутушевна дуьхьал «партина дуьхьал» болх барна. «Нохчийчоьнан диктаторан ультиматум» йуха а хьалайаьккхира. 1922 шеран мартехь Мутушев Владикавказе кхайкхира, ВКП(б) юкъара араваьккхира, иза автоматикца исполкоман куьйгалхочун даржера дӀаваккха бохург дара. Гикало дагахь вара Мутушев лаца, «контрреволюцин националистийн жигаралла лелорна» бехке а вина. Цунах кхоьруш, Москох дӀавахара Мутушев^[1]:299.

Мутушев дӀаваханчул тӀаьхьа гикаловиташа дӀасакъаьстира хаьржина Ӏедалан органаш, хӀоттийра керла ревком. КӀоштехь сингаттам бара; Марионеткин исполкоман омра кхочушдан реза ца хилла 18 стаг, хьалха хилла председатель йухаверзор доьхуш. Мутушевн агӀончаша герзашца дуьхьалонан акцеш хилира Котар-Йуьртахь а, Итон-Кхаьллахь а, МахкатӀехь а, кхин а массех йарташкахь а. Халкъан оьгӀазлоно тӀеӀаткъам барца Ӏедалша ледарлонаш йира: цара дӀакхайкхийра Нохчийчоь Ламанхойн АССР-х дӀакъастар, сацийра шарӀан кхелаш дӀайахар, йуха а нохчийн куьйгалле хӀиттийра Эльдарханов коьртехь волу автономин агӀончаш^[1]:300.

Гикалоца къийсам латторехь Москох гӀортор кароре сатуьйсура Мутушевс. Амма цуьнан агӀончаш йа шайн даржера дӀабохура, йа шолгӀачу даржашка охьабохура. Цундела Мутушев жигарчу политикех дӀа а ваьлла, 1920-гӀа шераш йуккъе дахча дуьйна Москвахь юристийн консультант болх бира. 1930-чу шарахь пачхьалкхан дозанал дехьавала гӀортарна харц бехк а биллина, 5 шо хан туьйхира цунна. Амма набахтехь а цо шен реабилитаци йарехь къийсам латтийра, тутмакхашна дика хьелаш хилийта лобби йира, журналистийн артиклаш йазйира, китайн мотт Ӏамийра^[1]:300.

1932-чу шарахь С. М. Кировн дехарца маьрша а ваьккхина, юристийн хьехамча санна шен балха тӀе йухавоьрзу иза. Шен доьзалца цхьана ханна Сталинградехь а, Аштаркхнехь а, кхечу гӀаланашкахь а ваьхна иза. 1936-чу шарахь цо кехат йаздира Сталине, ша харцонца партера араваьккхина хилар а, иза йухаметтахӀоттийча пайде хила мегаш хилар а. Оццу шарахь лецира иза. БӀаьргашца гинчара дийцарехь, 1943-чу шеран октябрехь иза велира пхенашца цамгар а кхетта, Ташкентана гергарчу лагерехь^[1]:301.

1975-чу шарахь Узбекийн ССР-н Лакхарчу Кхеташонан коллегино Мутушевн гӀуллакхехь дина таӀзар йухадаьккхира, зулам дарна тоьшаллаш цахилар бахьана долуш^[1]:301.