Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Чермоев, Тапа Орцин кӀант

РУВИКЕХЬ иштта фамили йолуш нахах лаьцна йаззамаш бу, хьж. Чермоев.

Чермо́ев Тапа́ (Ӏабдул-Межид) Орцин[1] кӀант (оьрс. Чермоев, Тапа Арцуевич; 1882 шеран 3 (15) март, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Теркан область, Российн импери — 1937 шеран 28 август, Лозанна[2], кхечу хаамашца: 1937-чу шеран хьаьттан беттан 28-гӀа де, Лозанна, Швейцари[3]) — 1917-1919-чу шерийн Къилбаседа Кавказехь политикин гӀуллакххо, нефтепромышленник.

Биографи

Нохчо. Российски инарлин Чермоев Орцин кӀант. 1901-чу шарахь чекхйаьккхина Буру-ГӀалин училище а, Николаевски дошлойн училище а. Правительствон Сенатан 1899-чу шеран гӀуран беттан 23-чу дийнахьлерчу указца Россин империн цӀеначу дворянствехь къобалвина. Николайн ӀӀ-чун «Е. И. В. долахьчу Канохь» а тӀаьхьа, дошлойн эскаршкахь гӀуллакх дина, хорунжий а, сотник а даржашкахь а хилла. 1908-чу шарахь эскарера мукъа ваьлла. 1906-чу шарахь Тути Абульфат-ханан беран беран бераца, элийн цӀийнах йолчу Хавар-Султан-Ханумца (Ибрагимбекова) доьзал кхоьллина. Дуьненан хьалхарчу тӀамехь (1914-1918-чуй шерашкахь) ротмистр, Нохчийн «Акха дивизи» полкехь адъютант.

undefined

Иза зоьртала, верстано вогӀуш, тӀеман гӀуллакх дитина ала мегар долуш ротмистран даржехь нохчо вара. ТӀом болабалале хьалха, мехкадаьттан шен сурсатех воьзна, цкъа миллионер, тӀаккха декхархо хуьлура; шен хазчу хӀусамненаца Хавар-Ханумца дуьне дууш вара. Чермоев Ӏовдал вацара, латаршкахь майрра гойтура ша, амма тыле кхача болуш болу аьтто а ца болуьйтура цо пайда ца оьцуш. Цунна гуо бина, цунах пайда оьцуш гуттар а цуьнан гергарнах хуьлура. Иштта дара тӀамехь а, махкахваьлла Парижехь волуш а.Лодыженский Ю.И.[4]

1917-чу шеран Чиллин беттан революци (Февральски революци) дӀайаьллачул тӀаьхьа «Кавказан цхьаьнатоьхначу ламанхойн союз» кхоьллинчарех цхьаъ а, Ламанан республикин куьйгалхо а. Эсаран беттан революци дӀайаьллачул тӀаьхьа, йуккъера Ӏедал доьхна даьлла ала мегар долчу хьелашкахь Ламанан республика йерриге а Къилбаседа Кавказехь а куьгалла дан гӀерташ йара, делахь а, иза ша а йара сепаратизмо вовшахйаккха хьийзош: оцу хьелашкахь 1918-чу шеран чиллин баттахь Закавказски комиссариатера гӀо дехаран Ӏалашонца Тифлисе вахана Чермоев. Иза а гӀийла хиларх кхийтира иза, цул тӀаьхьа, Ламанан республика къобалйар дехна цо Антантин мехкийн правительствошка, цара тергал ца дина и гӀуллакх. ТӀаккха, 1918-чу шеран оханан баттахь Туркойн махка вахана Чермоев, Къилбаседа Кавказехь бусалбанийн република къобалйарна лерина йолу агитаци кхиаме хилла, Чермоев султана Мехмед V-чо тӀе а лаьцна; цул тӀаьхьа шен накъосташца Туркойн махкахь волчу германски векале инарле Отто фон Лоссовга а накъосталла дехна Чермоевс, иза официальни тӀегӀанехь а доцуш, тӀетайна къилбаседа-кавказан сепаратисташна. ТӀаьххьара а, 1918-чу шеран хӀутосург беттан 11-чу дийнахь Батуми гӀалахь Ламанан республика РСФСР-х йозуш цахилар дӀакхайкхийна. Ламанан республика йозуш цахилар къобал ца дина большевикаша, 1918-чу шеран мангалан беттан 8-чу дийнахь Чермоевн правительствос шена йукъахь тӀеман гӀо дар а долуш, Османски империца барт бина[5].

undefined

Ледара кечамаш бина а, герзашца кхачо йоцуш а йолчу большивикийн отрядашна дуьхьало йан ца йелла ишттачу хьелашкахь йолчу Ламанан республикин отрядашка, тӀаккха, 1918-чу шеран хьаьттан беттан 3-чу дийнахь Туркойн махке тӀеман гӀо дехна Чермоевс. Туркойн 3-чу эскарийн буьйранчас Керим-пашас гӀо а дина.

1918-чу шеран эсаран-лахьанан беттанашкахь туркойн эскарш Дагестане дахарехь дакъалаьцна. И гӀуллакх дӀадаьхьна инарлин Нури-пашин Кавказан исламан эскаро. Туркоша Дербент схьайаьккхинчул тӀаьхьа, цига а вахана кхайкхам бина цо, цул тӀаьхьа дуьхьало йан гӀерташ йолу Л. Бичераховн отрядаш Темир-Хан-Шури чуьра арайаьхна. Цигахь Ламанан правительствос Дагестанна тӀехь Ӏедал дӀахӀоттийна (Чермоев министрийн кабинетан председатель хӀоьттина)[5].

А. И. Деникина куьг йаздинчу Россин Къилбан Герзашца болчу ницкъашка долчу 1919-чу шеран эсаран беттан 25-чу дийнахьлерчу омрица а догӀуш, Чермоев йамарт а веш, схьалаца везаш хилар дӀакхайкхина[6]. Чермоев дозанал ара а ваьлла дӀавахана, цигахь а йукъараллин-политикин гӀуллакхаш деш хилла[2].

Масонство

1925-чу шеран лахьанан беттан 28-чу дийнахь Тапин ваша Осман Фрацин сийлахь-йоккхачу ложин № 536 йолчу «Дашо цӀока» парижски ложех дӀакхетта[7]. Чермоев Осман № 558 лоьмар йолу «Проеметей» оьрсийн мотт буьйцучеран ложа (ВЛФ) кхоьллинчарех цхьаъ ву. 1927-чу шарахь цу йукъа Чермоев Тапа а валийна цо.

«Прометей» ложа шен чоьтах кхаба а кхобуш, чӀогӀа тӀевирзина Тапа масонствона. 1927-чу шарахь Соьлжа-ГӀалара Париже баьхкина цуьнан гернара нах — ЧермоевгӀар Абубекир а, Мохьмад а вирзина масонстве. Оцу тайпан векалш 1930-чу шарахь иза дӀакъовллалц лаьттина «Прометей» ложехь[8][9].

Билгалдахарш

  1. ↑ Чермоев Тапин ден цӀе оьрсийн маттахь йазйар масех тайпана нисло: 1. БСЭ-но «Нохч-ГӀалгӀайчоьнан кхинхьегамхойн Советски Ӏедалан дуьхьа къовсам (1917—1920)» 1969-чу шеран М. А. Абазатовн балхана тӀе а тевжаш, «Орцуевич» аьлла билгалйоккху; 2. Лакхарчу Императоран Конвойн эпсар санна иза билгалваьккхина «Йерриге а Петербург» 1900-чуй шерийн 2-чу эха шерашкахь: 1905-чу шарахь, 1-ра дакъа, 95-гӀа могӀа — «хорунж. Чермоев Абд. Медж. Арц.» = Абдул Меджид Арцуевич; 3. Уьзза (Арцуевич, сотникан цӀе йолуш) 1907-чу шарна: 1-ра дакъа, 106-гӀа могӀа
  2. ↑ 1 2 Чермоев Абдул Меджид Арцуевич // БСЭ. — М.: Советская Энциклопедия, 1978. — Т. 29. — С. 81.
  3. ↑ Незабытые могилы: Российское зарубежье: некрологи 1917—2001: В 6 т. Т. 6. Кн. 3. Х-Я / Рос. гос. б-ка; Сост. В.Н.Чуваков; Под ред. Е.В. Макаревич. — М., 2007. — 704 с. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 декабрь.
  4. ↑ Лодыженский Ю.И. От Красного Креста к борьбе с коммунистическим Интернационалом. — Москва: Айрис-пресс, 2007.
  5. ↑ 1 2 Лобанов В. Б., Михайлов В. В. «Против попытки небольшой кучки попирать волю широких слоёв своего народа… Советская власть будет выступать самым решительным образом» // Военно-исторический журнал. — 2017. — № № 12. — С. 68—73.
  6. ↑ Деникин А. И. Очерки Русской смуты. Т. 5..
  7. ↑ Париж. Ложа Золотое руно. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 декабрь.
  8. ↑ Париж. Ложа Прометей. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 декабрь.
  9. ↑ Серков А. И. Русское масонство. 1731—2000. Энциклопедический словарь. — M., 2001. — 433 с.

Литература

  • Абазатов М. А. Борьба трудящихся Чечено-Ингушетии за Советскую власть (1917—1920). — Соьлжа-ГIала, 1969. — Т. 2 изд..
  • Гешаев М.Б.. Знаменитые чеченцы. — Гр.: Седа, 1999. — Т. 1. — С. 234—269. — 644 с. — 2000 экз.
  • Музаев Т.М.. Тапа Чермоев // Архивный вестник : журнал. — Нальчик: ООО «Печатный двор», 2013. — 22 октябрехь (№ 1). — С. 79—84. — ISBN 978-5-905770-24-1.
  • Серков А. И. Русское масонство. 1731—2000. Энциклопедический словарь. — М., 2001. — С. 433.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш