Чуликов, ИбрахӀим Маьхьтин воӀ

Вина 1891 шеран 15 мартехь Хьалха-Мартанан йуьртахь. Чуликов ИбрахӀим кӀант, цуьнан денден деда Гендаргеноев Чулик, Нохчийчохь Ӏаткъаме стаг вара^[1][2]. Шен къоначу хенахь юристийн говзалла караерзийра ИбрахӀима^[3]. 1910-чу шерашкахь Российн империн эскарехь гӀуллакх дина цо. Полковникан даржехь вара иза^[4].

1917-чу шеран мартехь иза хӀоттийра Нохчийн Халкъан Исполкоман декъашхо. Ши бутт баьлча, Теркан область кхиоран комитетан декъашхо хила кандидат хилира иза. 1917 шеран июнехь иза вара Нохчийчохь керла харжамаш вовшахтоха облисполкоман делегацин декъашхо. Оццу шеран ноябрь баттахь Нохчийчуьра а, ГӀалгӀайчуьра а Российн Кхоллараллин гуламан декъашхо хила кандидат санна хьалхатеттира иза^[3]. 1918 шеран январехь дуьйна Нохчийн къоман кхеташонан председатель^[5].

1919-чу шеран 24-чу сентябрехь Чуликов ИбраьхӀим коьртехь а волуш Соьлжа-ГӀалахь хилира нохчийн уггаре а йаккхийчу йукъараллийн векалийн гулам. Цу кхеташонехь дӀакхайкхийра «Нохчийчоь большевикийн а, Узум-Хьаьжин а тобанех цӀанйан» комитет кхолларх лаьцна. Цу комитетан председатель хаьржира Чуликов^[6].

Октябрь йуьххьехь дӀакхайкхийра тӀеман операци йолор. 3-чу октябрехь Чуликовн эскарша дӀалецира Хьалха-Марта. Цигара дӀа, Йоккха АтагӀа а, Жима АтагӀа а йарташка дӀабахара уьш, жимма тӀом биначул тӀаьхьа уьш йийсаре а йохуш. 7-чу октябрехь Узун-Хьаьжас 500 тӀеман эскархо вахийтира Дуби-Эвла а, Воздвиженски а йарташка шен эскаршна. Уьш дукха хилар хууш, Чуликовс тӀедожийра ГӀойта, Йоккха АтагӀа а, Жима АтагӀа бахархошка шена 650 дошло латтор. Подкреплениеш тӀекхаьчча, Чуликовс шен эскарш Воздвиженски тӀе а дигина, жимма тӀом а бина, 11 стаг эшош, йурт схьайаьккхира. Цигара дӀа, йухавогӀучу мостагӀчунна тӀаьхьа а ваьлла, Дуби-Эвла схьалоцу Чуликовс, Узум-Хьаьжи ара а воккхуш. Цул тӀаьхьа, шен ницкъ хаъал чӀагӀбина, Нохчийчоьнан коьрта шахьар дӀалаца дӀавахара иза^[7].

17-чу октябрехь Чуликовн отрядо Воздвиженски кӀоштахь дӀатарбеллачу большевикийн тобанашна дуьхьал фланган болам бира. Чуликовн эскарш ЧӀишка а, Лакха-Варанда а эвланашна йуккъера лаьмнин некъашца Гикало Николайн тобанан тӀехьарчу агӀор дӀа а дахана, Коло-Корт ломана уллохь позици дӀалаьцна. Цул тӀаьхьа Гикало а, цуьнан отряд а Воздвиженски дӀа а тесна, Шора-Органан ӀиндагӀехь охьахиира. ТӀеман операци чекхйелира 20-чу октябрехь, йерриг аьлча санна нохчийн лаьмнаш большевикийн а, Узун-Хьаьжин а ницкъашна йукъара мукъа а дохуш. Шуьйтан, Веданан йуккъехь лаьттачу лаьмнийн йартийн бахархоша Чуликов волчу векалш бахкийтира, цара чӀагӀо йира Узун-Хьаьжий, большевикаш шайн йарташка ца буьтур бу аьлла^[7].

Большевикаш Ӏедале баьхкинчул тӀаьхьа Чуликовна махках ца ваккха гӀо дира Ломан АССР ЦК-н председатель хаьржинчу Эльдарханов Таштамира. Цуьнан гӀоьнца Чуликовна большевикашна болх карийра. Дукха хан йалале Чуликовс тешийра уьш, Европе эмиграце бахана кавказхойн ламанхой шайн антисоветан гӀуллакхех дӀаберзо, ша дозанал арахьа вахийта аьлла. Ша Праге ма-кхаьччинехь цо массарна а хьалха дӀакхайкхийра ОГПУ-но ша большевикийн шпион санна ваийтина хилар^[3].

Чехословакин Ӏедал гӀиртира оьрсийн эмигрантийн йукъараллин доккха дакъа шена тӀедерзо. ТӀебаьхкинчарна лерина дешаран проекташ вовшахтоьхна. Цигахь Чуликов ИбраьхӀима шолгӀа университетан диплом эцна. 1920-гӀа шераш чекхдовлуш Варшаве дехьаваьллачу Чуликовс дехар дира Полшин вахархо хилар доьхуш. 1930 шеран 11 декабрехь полякийн паспорт караэцначул тӀаьхьа Европехь жигара антисоветски гӀуллакхаш долийра, «Прометей» журналан редактор хилира иза. И бахьана долуш иза Советан пачхьалкхан мостагӀ ву аьлла дӀакхайкхийра. 1931 шеран мартехь Чуликов ИбраьхӀим Париже вахийтира, Парижерчу Прометейн офисехь болх дӀахӀотто. Цигахь цо Чермоев Ӏабдул-Межидца уллора уьйраш лелайора, цара цхьаьна кхоьллира «Къилбаседа Кавказан мехкдаьттан долахойн лаьмнийн союз». Оцу организацин секретаран дарж дӀалаьцнера Чуликовс^[3].

Немцоша Франци дӀалаьцначул тӀаьхьа иза немцошца цхьаьнаболхбарна чӀогӀа дуьхьал хилира. 1941 шеран 19 ноябрехь иза гестапо лаьцна, Германехь нуьцкъала белхаш бан концлагере хьажийра. Цул тӀаьхьа кхо шо даьлча, лагерера ведда Чуликов, Италин къилбехьа дӀа а вахана, |Италин дуьхьалонан боламах дӀакхетта. Цигахь тӀом чекхбаллалц италхошца цхьаьна тӀом бира цо^[3].

Цу хенахь дукхахболу ламанан эмигранташ тайп-тайпанчу политикан организацешка бекъабелла, вовшашна гӀийбаташ деш бара. Оцу бахьаница Чуликов ИбраьхӀим шен политикан жигаралла сацайира^[3].

1948 шарахь иза гуттаренна а дӀавахара Цхьаьнатоьхначу Штаташка. Иза кхелхина 1986 шарахь Сиэтлехь (Вашингтон штат)^[3].