Шула бӀов

Ламанхойн уггаре къегина архитектура хилла башха дуьхьалонан гӀишлошкахь — тӀеман бӀевнашкахь. БӀевнаш йора коьртаниг арахьара мостагӀчун дуьхьалонна.

Таханлера Нохчийн Республикин махка тӀехь тӀеман бӀевнаш кхоллайаларан истори дуьххьара йийцира XIX бӀешарахь оьрсийн историкаша. 20-гӀа бӀешо долалуш Нохчийчохь хилла Австрин Ӏилманча Плечке Бруно(оьр.)нохч.. Цо шен Ӏилманан белхаш тӀехь йийцира бӀевнийн архитектурин истори а, Нохчийчоьнан лаьмнийн кӀошташкара дахар а. ТӀаьхьо цо Германехь немцойн маттахь арахецна «Нохчий» цӀе йолу книга (Гамбург, 1929), цу тӀехь алссам тидам тӀебохуьйтура архитектурин а, петроглифийн а хӀолламашна^[2]. А. Ф. Гольдштейна иштта жигара дакъалоцуш вара Нохч-ГӀалгӀайн АССР бӀевнийн конструкцеш Ӏаморехь. Цо дийцарехь, Нохчийчоьнан бӀевнийн оьздангаллин кхоллайелла цуьнан малхбалерчу декъехь Харачойн бӀевнийн поселкехь. Цуьнан хаамашца, Кавказехь уггаре шира тӀеман бӀов хилла Харачойн тӀеман бӀов (хӀинца Веданан кӀошт)^[3].

Шула бӀов йара орцан бӀевн системех. Лаьмнашкахь мостагӀ гучуваларх лаьцна хаам баран дика ойла йина система йара. ТӀулгийн орцан бӀевнаш йина лаьмнин лакхенашкахь, вовшашна дика гуш йолчу меттигашкахь. ТогӀи чохь кхерста къаьмнийн бӀо гучубаьллачу хенахь, бӀевнийн лакхенаш тӀехь цӀераш латош хилла, цунах схьаболучу кӀуро йерриг лаьмнин кӀоштана кхерам хиларх лаьцна хаам беш хилла. Орца эстафетехь бӀов тӀера бӀов тӀе дӀасадаьржаш хилла. КӀур туьйсу бӀевнаш, дуьхьало йан кечам бар дара. Хьалхаваьллачун тӀеман бӀов тӀера мостагӀ гучуваларх лаьцна дуьххьарлера сигнал кхаьчначул тӀаьхьа цхьа сахьт гергга хан йаьлча, Нашха кӀоштахь тӀеман кхеташоно кхайкхира, кхин дӀа дан деза гӀуллакхаш дуьйцуш^[4].

Шула бӀов цу заманахь дийна йисинчу тӀеман бӀовнех цхьаъ йу. Нохчийчоьнан дукхаха йолу бӀевнийн конструкцешна мохкбегоро зе дина XVIII бӀешо чекхдолуш. Цул сов, меттигерчу бахархошна оьшура гӀишлошйаран коьчал, цундела бӀевнийн тӀулгийн блокех пайда а оьцуш, маьждигаш а, цӀенош а дора цара. Даккхий зенаш дина вайнехан бӀевнашна Кавказан тӀемо. Масех иттаннаш бӀевнийн конструкцеш дӀайаьхна тӀеман чӀагӀонаш йан, масала Шуьйта, Евдокимовски, Воздвиженски бӀевнийн эвланашкахь дехаш долу адамаш дӀатардира аренгахь. Вайнах махкаха баьхначул тӀаьхьа архитектурин хӀолламаш кхидӀа а телхина. Къаьсттина баланаш лайна цара Дуьххьара нохчийн тӀом а, ШолгӀа нохчийн тӀом а болуш. Нохчийчоьнан лаьмнашкахь ши бӀе гергга тӀеман бӀов тайп-тайпанчу кепашкахь таханлерчу дийне кхаччалц йисина йу. И бӀевнаш коьртачу декъана XI—XVII бӀешерашкара йу^[5].

Шула бӀов лаьтта Итон-Кхаьллан кӀошт Тас-ГутӀе чӀожахь, регионан йукъ Итон-Кхаьллин 4 километр генахь. БӀов лаьтта аьтту агӀор Доьрахойн эрках кхетачу хин лакхахь ирчачу ирзо тӀехь, иза йу оцу кӀоштан тӀеман-тӀеман архитектурин шира хӀолламех цхьаъ.

Шула бӀевнан сурт хӀоттор а, дустарш а дӀадаьхьира 1960 шарахь Къилбаседа-Кавказан археологин экспедицин ломан Органан тобано. Куьйгаллица археологан В. И. Марковинан^[6].

X—XII бӀешерийн бӀов тӀулган гӀишло йу, Цуьнан конструкци йина, даккхийра даийна тӀулгийн чхьарех, и тӀулгаш дӀадуттуш раствор ца лелийна^[6].

БӀов шен планехь йеакӀов йу. БӀевнан барам планехь 5 × 5 м, локхалла 19,50—17,50 м (тайп-тайпана агӀонаш, тайп-тайпана локхалла йолуш ду). Дуьуьненан агӀонашка йирзина йу. БӀевнан пенаш бух тӀаьхь тайп-тайпана стоммалла йолуш ду. Лакхахьа бӀов гатло 3 метре кхаччалц^[6].

БӀов чу чувола меттиг малхбузе агӀор йу. Царна тӀехула кор ду. Иза дӀакъевлина йу цунах тера дизайн йолчу харц нартолца. Лакхахь гуш йу нийса агӀонан барол, кхин а лакхахь шолгӀа кор ду, амма жима барамца, цуьнан нартол горга йу (арадевллачу тӀулгех вовшахтоьхна). И пен чекхболу арайаьллачу жима балконаца. Балконе араволу меттиг жима йу, цуо доккха кор дагадоийту^[6].

Къилбаседа пена тӀехь, цу Ӏин чу хьаьжна, цхьа кор бен ца го, ши барол а, цунах тера балкон а. Малхбален пенах кечдина ду пхеа могӀанехь дӀахӀоттийна ворхӀ барол. Къилба пенах а йу ворхӀ барол, балкона кӀел кор а ду. Тхьевна таж деш йолу тӀулган цӀогал йоьхна. БӀов йиъ гӀат а йолуш, кӀорга йоцу ларма а йолуш йара. Массо а барол, чуьра шуьйра йу. ЙоьалгӀачу гӀаттан цхьана декъехь бисинчу тхевна мах хадийча, уьш йина йара сланцийн экъанех^[7].

БӀовнан къилбан пенан баролашна йукъахь гуш ду петроглифаш: тулгӀенах тера кхо спирал, ирча жӀараш а, маьлхан билгало ромашка кепехь а, вовшахкхетта ши го а (планетан Сатурнан символ). Иза шатайпа йу, и тайпа билгало кхечу нохчийн бӀевнаш тӀехь хьов, Кавказехь а йац^[8].

Дукха хьолахь, нохчийн бӀевнаш тӀехь гуш йу шуьйра йоцу тӀеман балконаш, царна тӀехьа даима а йоккха йиллина меттиг хуьлу, харц нартолца чекхйолу. И тайпа балконаш нохчийн йу ала мегар ду. Иза къаьста хӀираша, Рачин а, Сванетин а бахархоша, Мтиулетин(оьр.)нохч. а, Картлин а бахархоша кхоьллинчарех. Амма Шула бӀевн шен дӀахӀоттаман балконийн пенашна тӀехьа йуьззина къайлайаьхна баролаш йу, уьш а йу вуно кегий. Цу гӀуллакхо чӀогӀа къастайо Шулин балконаш могӀарерчу нохчийн балконех. Хетарехь, Шулан бӀов а, шен а дикка нийса тхов болуш, хьалхе йина йу^[9].

БӀевнан хьалхара хенаш а гойту тӀулг билларо. Иза йина йу инзаре даккхийчу тӀулган чхьарех. И тӀулгаш хьала а айдеш, дӀахӀитторхьама, схьагарехь, бӀов йеш болчара дуккха а къахьега дезаш хилла. И бӀов гина волчу Ф. С. Гребенец (Панкратов) цхьацца тӀулгийн йозалла 200-300 пунт (3-4 тоннал сов) мах хадийна^[9].

Тхов буьллу хьалхалерачу кепехь: дечигах диначу дуӀошна тӀе шиферан плиташ дӀахӀитторца, жимма поппар-киранан растворах пайда а оьцуш. Оцу кепара тхов бора тӀулгийн маьлхан кешнашкахь, уьш дина XI—XIV бӀешерашкахь^[10].

Нохчийн Республикехь тӀеман операцеш дӀахьош, бӀевнан къилба-малхбален маьӀӀехь лахарчу декъехь 3 х 3,6 метре кхаччалц барам болу Ӏуьрг кхолладелира, тоьпан тоьпаш еттар бахьана долуш. Тхов деформаци хилла, гӀатташна юкъара Ӏуьргаш а, лакха хьалавоьдуш меттигаш а яцара. 2009-чу шарахь сихонца тодаран белхаш дӀабаьхьначул тӀаьхьа, бӀевнан тхов а, зе хилла маьӀиг а меттахӀоттийра. БӀов лоруш йу ширачех Къилбаседа Кавказехь.

2020 шарахь дина дерриг белхийн комплекс бӀевнийн бух чӀагӀбеш, кхин оьшу реставрацин белхаш а дина^[11].